Κρας τεστ για την Ευρώπη αποτελεί ο σχεδιασμός μίας συντονισμένης απάντησης σε μορφή καταγγελτικού κειμένου που να ανοίγει το παράθυρο των κυρώσεων απέναντι στις τουρκικές προκλήσεις. Αυτήν τη φορά η ανακοίνωση των θαλασσίων πάρκων από την Άγκυρα ερέθισε τα ελληνικά αντανακλαστικά με το υπουργείο Εξωτερικών να ζητά παρέμβαση από το Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων της Ευρώπης. Την ώρα που αναμένεται η ευρωπαϊκή αντίδραση, το βλέμμα επιστρέφει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στην έκθεση που ενέκρινε τον Ιούνιο, η οποία αποτέλεσε ιδιαίτερα αυστηρό μήνυμα προς την Άγκυρα, επικρίνοντας μεταξύ άλλων την προώθηση του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας», τη διατήρηση του casus belli και τις αμφισβητήσεις των κυριαρχικών δικαιωμάτων κρατών-μελών, με ειδική αναφορά στην Ελλάδα και την Κύπρο.

Αυτήν τη φορά, πάντως, Άγκυρα επιλέγει και πάλι τη μέθοδο των τετελεσμένων, με περιβαλλοντικό μανδύα, επιχειρώντας να προσδώσει μέσα από τα λεγόμενα «εθνικά θαλάσσια πάρκα» πολιτική και γεωπολιτική διάσταση σε περιοχές του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου. Η κίνηση της Τουρκίας δεν έρχεται σε κενό αέρος. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική αμφισβήτησης ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων, την οποία η Αθήνα έχει επανειλημμένα καταγγείλει και η οποία πλέον βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα κρίσιμο ευρωπαϊκό τεστ.

Θαλάσσια πάρκα: Η νέα τουρκική πρόκληση και η αναμονή για ευρωπαϊκή αντίδραση

Με προεδρικά διατάγματα της 15ης Αυγούστου, η Τουρκία ανακοίνωσε δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα», στο βορειοανατολικό Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, τα οποία εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων. Η ελληνική πλευρά αντέδρασε άμεσα, υποστηρίζοντας ότι, στον βαθμό που οι περιοχές αυτές βρίσκονται στην ανοικτή θάλασσα ή επεκτείνονται στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, η μονομερής τουρκική ενέργεια δεν παράγει κανένα έννομο αποτέλεσμα.

Η ουσία, επομένως, δεν βρίσκεται στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος αλλά στο ποιος επιχειρεί να καθορίσει μονομερώς τον θαλάσσιο χώρο και με ποιον τρόπο. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναπτύξει εδώ και χρόνια εργαλεία για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό και την προστασία της βιοποικιλότητας στο Αιγαίο. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο, μάλιστα, αντιμετωπίζει τον σχεδιασμό αυτό ως διαδικασία οργάνωσης των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στη θάλασσα και προστασίας του περιβάλλοντος, όχι ως εργαλείο μονομερούς μεταβολής κυριαρχικών ή κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο η Αθήνα περιμένει πλέον την ευρωπαϊκή αντίδραση. Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης έχει καταστήσει σαφές ότι η κυβέρνηση έχει ήδη ενημερώσει επίσημα τις ευρωπαϊκές αρχές για τις τουρκικές ενέργειες και ότι ακολουθούν «τα αναγκαία διαβήματα» και οι επίσημες τοποθετήσεις στο Συμβούλιο Εξωτερικών της ΕΕ. Παράλληλα, επιμένει στη γραμμή των «ήρεμων νερών», ξεκαθαρίζοντας όμως ότι αυτή δεν συνιστά ούτε υποχώρηση από τις εθνικές θέσεις ούτε αναστολή των ελληνικών πρωτοβουλιών. Η τοποθέτηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Αθήνα δεν εμφανίζεται διατεθειμένη να εγκαταλείψει τον διάλογο με την Άγκυρα, αλλά ταυτόχρονα επιχειρεί να καταστήσει σαφές ότι ο διάλογος δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι για μονομερείς ενέργειες. Ο κ.Γεραπετρίτης το περιγράφει με τη φράση ότι «αγρυπνούμε, αλλά δεν ανησυχούμε», υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα διαθέτει την ισχύ για να υπερασπιστεί τα εθνικά της συμφέροντα.

Η έκθεση-ράπισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την Άγκυρα

Το ερώτημα, ωστόσο, είναι τι ακριβώς θα κάνει η Ευρώπη. Και εδώ η Αθήνα διαθέτει ένα πρόσφατο πολιτικό προηγούμενο που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί. Τον Ιούνιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε με συντριπτική πλειοψηφία - 381 ψήφους υπέρ, 107 κατά και 171 αποχές - την ετήσια έκθεση για την Τουρκία. Η έκθεση ήταν ιδιαίτερα αυστηρή απέναντι στην Άγκυρα, υπογραμμίζοντας ότι η Τουρκία εξακολουθεί να παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα κρατών-μελών της ΕΕ, ειδικά της Ελλάδας και της Κύπρου.

Ακόμη πιο σημαντικό για την παρούσα συγκυρία είναι ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έβαλε ευθέως στο στόχαστρο το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Καταδίκασε την προώθησή του ως στρατηγικής που συνδέεται με παραβιάσεις των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας και της Κύπρου, ενώ επανέλαβε την έντονη ανησυχία του για τη διατήρηση από την Τουρκία του casus belli σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.

Το στοιχείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα τώρα. Διότι η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν είναι απλώς ένας όρος της τουρκικής πολιτικής ρητορικής. Αποτελεί το στρατηγικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο η Άγκυρα επιχειρεί να παρουσιάσει ένα εκτεταμένο θαλάσσιο χώρο ως πεδίο τουρκικών δικαιωμάτων, συμφερόντων και αρμοδιοτήτων. Η νέα κίνηση με τα θαλάσσια πάρκα, επομένως, αντιμετωπίζεται από την Αθήνα όχι ως μια μεμονωμένη περιβαλλοντική πρωτοβουλία αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης πολιτικής.

Η ίδια η έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είχε προχωρήσει ακόμη περισσότερο, ζητώντας από την Τουρκία να εγκαταλείψει πρακτικές που υπονομεύουν την εμπιστοσύνη μεταξύ συμμάχων και επισημαίνοντας τη βαθιά απόκλιση της Άγκυρας από την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας της ΕΕ. Το Κοινοβούλιο αναγνώρισε βεβαίως τον στρατηγικό ρόλο της Τουρκίας για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και το ΝΑΤΟ, αλλά ακριβώς γι' αυτό έστειλε μήνυμα ότι η στρατηγική σημασία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε λευκή επιταγή.

Εάν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί έχουν ήδη χαρακτηρίσει προβληματικές τη «Γαλάζια Πατρίδα», το casus belli και τις αμφισβητήσεις ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων, τότε η μονομερής οριοθέτηση θαλάσσιων πάρκων σε περιοχές πέραν της τουρκικής δικαιοδοσίας προσφέρει ένα νέο πεδίο για να αποδειχθεί εάν αυτή η ευρωπαϊκή θέση έχει πραγματικό περιεχόμενο.