Η Ευρώπη µετακινείται προς τα ακροδεξιά. Οχι παντού µε την ίδια ταχύτητα ούτε µε την ίδια πολιτική µορφή. Αλλά από τη Γερµανία µέχρι τη Γαλλία και από την Αυστρία µέχρι την Ισπανία, κόµµατα της εθνικιστικής, λαϊκιστικής ή ριζοσπαστικής ∆εξιάς έχουν πάψει να αποτελούν περιθωριακές δυνάµεις. Σε αρκετές περιπτώσεις διεκδικούν ή κατέχουν την πρώτη θέση.

Η Ακροδεξιά ενισχύεται, συντονίζεται και ροκανίζει την Ευρώπη

Στην Ιταλία, το κόµµα Αδέλφια της Ιταλίας, της Τζόρτζια Μελόνι, κυβερνά. Το φαινόµενο δεν περιορίζεται πλέον στην «αντισυστηµική ψήφο». Επηρεάζει κυβερνήσεις, µετατοπίζει προς τα δεξιά τα παραδοσιακά κόµµατα και, κυρίως, αρχίζει να θέτει ένα πολύ µεγαλύτερο ερώτηµα: Πόσο διαφορετική µπορεί να γίνει η ίδια η Ευρωπαϊκή Ενωση εάν αυτή η τάση συνεχιστεί; Με αυτήν την οπτική γωνία δεν µπορεί το εγχώριο πολιτικό σύστηµα και οι κεντρικές του δυνάµεις να µη συνυπολογίζουν τις συνέπειες µιας στροφής, που βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη στην Ευρώπη.


Ο νέος πολιτικός χάρτης

Αναµφισβήτητα, η πιο εντυπωσιακή πολιτική µεταβολή καταγράφεται στη Γερµανία. Στη Σαξονία-Ανχαλτ, στις εκλογές της 6ης Σεπτεµβρίου, η AfD εκτινάχθηκε στο 43,8%, από περίπου 21% το 2021. Η CDU περιορίστηκε στο 17,2%. ∆ύο εβδοµάδες αργότερα, στο Μεκλεµβούργο-∆υτική Ποµερανία η AfD ήρθε και πάλι πρώτη µε 38,2%, έναντι 35,5% του SPD. Πλέον η τάση αυτή καταγράφεται και σε παγγερµανικό επίπεδο. Η τελευταία δηµοσκόπηση της INSA το έφερε στο 29,5% πανεθνικά, έναντι µόλις 19,5% για CDU/CSU, 13,5% για τους Πράσινους και 13,5% για το SPD. Εδώ πλέον η άνοδος της Ακροδεξιάς ναρκοθετεί τους δύο βασικούς παραδοσιακούς πυλώνες του µεταπολεµικού πολιτικού συστήµατος της Γερµανίας: Χριστιανοδηµοκράτες και Σοσιαλδηµοκράτες.

Στη Γαλλία, η Εθνική Συσπείρωση της Μαρίν Λεπέν και του Ζορντάν Μπαρντελά εµφανίζεται ως το φαβορί στις προεδρικές εκλογές του 2027. Σε µεγάλη έρευνα Ipsos ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2027, η Μαρίν Λεπέν καταγράφεται στο 33%-35% στον πρώτο γύρο. Και αυτό, µε δεδοµένη την αδυναµία του «µακρονικού» Κέντρου να διαµορφώσει µέχρι στιγµής έναν εξίσου ισχυρό πόλο, που προσώρας διεκδικεί ο Μελανσόν.

Στην Αυστρία η εικόνα είναι ακόµη πιο καθαρή. Το ακροδεξιό FPÖ του Χέρµπερτ Κικλ βρίσκεται περίπου στο 38% σε πρόσφατες µετρήσεις, έναντι 21% του Συντηρητικού Λαϊκού Κόµµατος και 15% του Σοσιαλδηµοκρατικού. ∆ηλαδή και εδώ τα δύο ιστορικά κόµµατα που κυβέρνησαν επί δεκαετίες την Αυστρία συγκεντρώνουν µαζί περίπου όσο το FPÖ µόνο του. Ειρωνεία: η εικόνα θυµίζει τις µετακινήσεις στη γειτονική Γερµανία...

Στην Ισπανία, το ακροδεξιό Vox (µε ηγέτη τον Σαντιάγο Αµπασκάλ) βρίσκεται επίσης σε ανοδική τροχιά. Το Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (CIS) το κατέγραψε στο 16,6% στον τρέχοντα µήνα. Στην ίδια µέτρηση, ξεχωρίζει η υπεροχή του στους νέους: εµφανίζεται πρώτο σε πρόθεση ψήφου στους 25-34 ετών και δεύτερο στους 18-24, πίσω από το Λαϊκό Κόµµα, αλλά µπροστά από το Σοσιαλιστικό Κόµµα.

Η Ιταλία αποτελεί διαφορετική περί πτωση, επειδή εκεί η ριζοσπαστική ∆εξιά έχει ήδη περάσει το κατώφλι της εξουσίας. Τα Αδέρφια της Ιταλίας (Fratelli d’Italia) της Τζόρτζια Μελόνι παραµένουν πρώτο κόµµα, περίπου στο 27%. Ταυτόχρονα, όµως, εµφανίζονται δυνάµεις ακόµη δεξιότερα, γεγονός που δείχνει ότι η κυβερνητική ενσωµάτωση της Μελόνι δεν εξαφάνισε τον πολιτικό χώρο που βρίσκεται στα δεξιά της. Αίφνης, το νέο, άκρως επιθετικό Futuro Nazionale, του Ροµπέρτο Βανάτσι, αγγίζει το 8%...

Ακόµη και στη Βρετανία, εκτός Ευρωπαϊκής Ενωσης αλλά µέσα στο ίδιο ευρωπαϊκό πολιτικό περιβάλλον, το Reform UK έχει ανατρέψει την παραδοσιακή ισορροπία. Η τελευταία δηµοσκόπηση της YouGov το καταγράφει στο 21%, στο ίδιο επίπεδο µε τους Συντηρητικούς και πολύ κοντά στους Εργατικούς. Η δυναµική του πάντως έχει υποχωρήσει από προηγούµενα υψηλότερα επίπεδα, υπενθυµίζοντας ότι η άνοδος αυτών των κοµµάτων δεν είναι γραµµική.

Ανάλογο «κύµα» ανιχνεύεται λίγο-πολύ στις περισσότερες χώρες-µέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Η µεγαλύτερη απειλή, η αποδόµηση

Ας πάµε σε ένα υποθετικό σενάριο. Μέσα στο 2027, στη Γερµανία καταρρέει ο κυβερνητικός συνασπισµός και η AfD έρχεται πρώτη, αναζητώντας συµµάχους για να κυβερνήσει. Παράλληλα, στη Γαλλία η Λεπέν κερδίζει τις προεδρικές εκλογές. Ποιες θα είναι οι συνέπειες για τη συνοχή και το µέλλον της Ευρωπαϊκής Ενωσης; Ας µη φτάσουµε όµως σε σενάρια πολιτικής φαντασίας. Ηδη η πίεση που ασκούν οι ακροδεξιές δυνάµεις στην Γηραιά Ηπειρο αποδεικνύουν ότι η ζηµιά για τη µετάλλαξη της Ε.Ε. µπορεί να γίνει χωρίς απαραίτητα να κυβερνήσουν. Ηδη κατορθώνουν να µετατοπίζουν το κέντρο βάρους της πολιτικής συζήτησης. Τα παραδοσιακά κεντροδεξιά κόµµατα σκληραίνουν τη µεταναστευτική πολιτική τους. Η εφαρµογή ορισµένων πράσινων πολιτικών επανεξετάζεται. Η συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα επιστρέφει µπροστά από εκείνη για νέους περιβαλλοντικούς περιορισµούς. Η εθνική κυριαρχία αποκτά µεγαλύτερο βάρος απέναντι στην περαιτέρω ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

Εδώ βρίσκεται ο πραγµατικός κίνδυνος για την ευρωπαϊκή συνοχή. Η Ευρωπαϊκή Ενωση δηµιουργήθηκε πάνω στη λογική ότι τα κράτη θα παραχωρούν σταδιακά τµήµατα της κυριαρχίας τους επειδή µαζί µπορούν να πετύχουν περισσότερα. Η νέα πολιτική τάση αντιστρέφει το επιχείρηµα: «Η Ευρώπη πήρε υπερβολικά πολλές αρµοδιότητες. Πρέπει να τις επιστρέψει». Το επιχείρηµα έχει απήχηση, καθώς οι «Βρυξέλλες» θεωρούνται από την κοινή γνώµη ως ένα απόµακρο κέντρο αποφάσεων, αποξενωµένο από τα πραγµατικά προβλήµατα των Ευρωπαίων πολιτών. Εάν αυτή η αντίληψη ενισχυθεί ταυτόχρονα στη Γερµανία, στη Γαλλία, στην Ισπανία, στην Αυστρία και στην Ιταλία -για να µην επεκταθούµε σε άλλες χώρες, όπως η Ολλανδία ή η Φινλανδία-, η Ε.Ε. µπορεί να διαβρωθεί χωρίς καµία χώρα να αποχωρήσει από αυτήν. Να ακυρωθεί κάθε προσπάθεια για µια βαθύτερη ολοκλήρωση. Να καταστεί η οµοφωνία των 27 ανυπέρβλητο εµπόδιο -από την ψήφιση ενός βιώσιµου κοινοτικού προϋπολογισµού µέχρι το RearmEU για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής άµυνας. Η Ε.Ε. µπορεί να οδηγηθεί σε καθεστώς παραλυσίας, µε ό,τι αυτό συνεπάγεται και για τα δικά µας συµφέροντα...

Η Ευρώπη µπορεί να αντέξει την άνοδο της ριζοσπαστικής ∆εξιάς ως εκλογικό φαινόµενο. Πολύ δυσκολότερο είναι να λειτουργήσει αποτελεσµατικά εάν οι κοινωνίες της πάψουν να συµφωνούν στα βασικά: Πόση κυριαρχία θα µοιράζονται, πόση αλληλεγγύη οφείλει η µία χώρα στην άλλη, ποιος θα πληρώσει την πράσινη µετάβαση, πώς θα αντιµετωπιστεί η µετανάστευση και µέχρι πού φθάνει η ευρωπαϊκή ευθύνη απέναντι στην Ουκρανία... Γι’ αυτό και το πραγµατικό ερώτηµα δεν είναι µόνο γιατί ανεβαίνει η Ακροδεξιά. Είναι γιατί το πολιτικό Κέντρο έχασε την ικανότητα να πείθει ένα ολοένα µεγαλύτερο κοµµάτι των Ευρωπαίων ότι η Ευρώπη εξακολουθεί να λειτουργεί προς όφελός τους. Και, κυρίως, τι µπορεί να γίνει ώστε να ανακοπεί το αντισυστηµικό ρεύµα, που τροφοδοτεί την Ακροδεξιά µε «καύσιµο» τον λαϊκισµό, τον νεοεθνικισµό και την ξενοφοβία.

Για δεκαετίες η ευρωπαϊκή ενοποίηση στηριζόταν σε µια απλή υπόσχεση: περισσότερη Ευρώπη σήµαινε περισσότερη ασφάλεια, ευηµερία και σταθερότητα. Αν αυτή η υπόσχεση πάψει να θεωρείται αυτονόητη, τότε η µεγαλύτερη απειλή για την ευρωπαϊκή συνοχή δεν θα βρίσκεται στα κόµµατα που θέλουν να αλλάξουν την Ευρώπη. Θα βρίσκεται στους πολίτες που έχουν πάψει να πιστεύουν σε αυτήν.

Προ των πυλών µια «∆ιεθνής» των εθνικιστών;

AfD, RN, FPÖ, Vox, Reform και Fratelli d’Italia δεν είναι το ίδιο κόµµα σε έξι διαφορετικές χώρες. Εχουν διαφορετικές ιστορίες, οικονοµικές πολιτικές και -πολύ σηµαντικό- διαφορετική στάση απέναντι στη Ρωσία. Ωστόσο, πολλοί αναρωτιούνται αν υπάρχει πιθανότητα µιας συντονισµένης, διεθνούς παρουσίας σε ευρωπαϊκό έδαφος. Το ερώτηµα µοιάζει αντιφατικό, αλλά τα τελευταία χρόνια βρίσκεται σε εξέλιξη ακριβώς µια τέτοια προσπάθεια. ∆εν υπάρχει µία ενιαία οργάνωση µε αρχηγό, καταστατικό και έδρα. Υπάρχει όµως ένα όλο και πυκνότερο διακρατικό δίκτυο κοµµάτων, ιδρυµάτων, συνεδρίων και πολιτικών στελεχών, που ανταλλάσσουν ιδέες, συνθήµατα και εκλογικές στρατηγικές. Πάνω απ’ όλα υπάρχει ανοιχτή στήριξη από την άλλη µεριά του Ατλαντικού.

Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Βανς και ο Ιλον Μασκ στηρίζουν ανοιχτά την AfD, το ReformUK του Φάρατζ και δεν κρύβουν τη συµπάθειά τους για τη Μαρίν Λεπέν. Το αµερικανικό MAGA δεν κρύβει τις προσπάθειές του για έναν καλύτερο συντονισµό των ακραίων δυνάµεων στην Ευρώπη. Οσο για τον Πούτιν, τρίβει τα χέρια του από τις επιτυχίες της AfD στη Γερµανία.

Συνεπώς η ιδέα για µια ακροδεξιά «∆ιεθνή» είναι στο τραπέζι. Μετά τις ευρωεκλογές του 2024 δηµιουργήθηκαν οι Patriots for Europe, στους οποίους συναντώνται το RN, το Fidesz του Viktor Orban, το FPÖ, το Vox, η Lega, το ολλανδικό PVV και άλλες δυνάµεις. Κοινός παρονοµαστής είναι η αντίθεση στην περαιτέρω οµοσπονδιοποίηση της Ευρώπης, η έµφαση στην εθνική κυριαρχία, η αυστηρή µεταναστευτική πολιτική και η αµφισβήτηση πλευρών της πράσινης ατζέντας. Το Vox επιχειρεί µάλιστα να επεκτείνει αυτό το δίκτυο πέρα από την Ευρώπη. Μέσω του Foro Madrid και της Fundacion Disenso έχει οικοδοµήσει σχέσεις µε τη λατινοαµερικανική ∆εξιά. Ετσι διαµορφώνεται ένα χαλαρό τρίγωνο: MAGA στις ΗΠΑ, εθνικιστική/ριζοσπαστική ∆εξιά στην Ευρώπη και συγγενείς δυνάµεις στη Λατινική Αµερική.

Η αντίφαση παραµένει. Οι «διεθνιστές του εθνικισµού» συµφωνούν ευκολότερα σε όσα απορρίπτουν παρά σε όσα προτείνουν. Οµως αρκεί ένα παγκόσµιο πολιτικό οικοσύστηµα µέσα στο οποίο ένα επιτυχηµένο µήνυµα για τη µετανάστευση, την «ελίτ», την πολιτική ορθότητα ή τις Βρυξέλλες µεταφέρεται γρήγορα από τη µία χώρα στην άλλη. Και εκεί βρίσκεται η µεγαλύτερη πρόκληση για την Ευρώπη: όχι στη δηµιουργία µιας ενιαίας «ακροδεξιάς ∆ιεθνούς», αλλά στη σταδιακή συγκρότηση ενός διακρατικού µετώπου που, παρά τις εσωτερικές αντιφάσεις του, συµµερίζεται έναν βασικό στόχο: λιγότερη υπερεθνική ολοκλήρωση και περισσότερη εξουσία στα εθνικά κράτη. Ποια είναι όµως η πολιτική ατζέντα σχόληση. Τέταρτο και εξαιρετικά σηµαντικό: η αποξένωση των πολιτών από τα κέντρα αποφάσεων και η πεποίθηση ότι οι ελίτ ελέγχουν µε την ισχύ τους τις ζωές τους. Συντείνουν σε αυτό οι διευρυµένες ανισότητες και η πρωτόγνωρη συγκέντρωση πλούτου στα χέρια λίγων. Αν όµως η Ακροδεξιά επενδύσει σε αυτήν την πολιτική ατζέντα, αυτό από µόνο του δεν εξηγεί την άνοδό της. Πρέπει να εξεταστεί παράλληλα η αδυναµία του Κέντρου, η ανεπάρκεια των κυρίαρχων πολιτικών δυνάµεων. Σοσιαλδηµοκρατικά και χριστιανοδηµοκρατικά κόµµατα οικοδόµησαν τη µεταπολεµική Ευρώπη επειδή αντιπροσώπευαν µεγάλες κοινωνικές οµάδες. Εργάτες, δηµόσιοι υπάλληλοι, µεσαία τάξη, µικροµεσαίοι, αγρότες. Αυτοί οι δεσµοί έχουν χαλαρώσει.

Η αποβιοµηχάνιση διέλυσε παλιές εργατικές κοινότητες. Η παγκοσµιοποίηση δηµιούργησε νικητές αλλά και χαµένους. Η οικονοµική κρίση, η πανδηµία, ο πληθωρισµός, η ενεργειακή κρίση και η στεγαστική πίεση ενίσχυσαν την αίσθηση µόνιµης ανασφάλειας. Η µετανάστευση πρόσθεσε έναν ισχυρό πολιτισµικό παράγοντα σε µια ήδη υπάρχουσα οικονοµική δυσαρέσκεια. Ο ψηφοφόρος δεν λέει απαραίτητα «θέλω Ακροδεξιά». Συχνά λέει «δεν θέλω άλλο αυτούς που κυβερνούσαν µέχρι τώρα». Αυτό εξηγεί γιατί το φαινόµενο εµφανίζεται τόσο σε σχετικά εύπορες περιοχές όσο και σε φτωχότερες. ∆εν είναι µόνο η πραγµατική οικονοµική κατάσταση που καθορίζει την ψήφο. Είναι και ο φόβος της κοινωνικής καθόδου, η αίσθηση εγκατάλειψης και η πεποίθηση ότι οι αποφάσεις λαµβάνονται µακριά από τον πολίτη.

Δημοσιεύθηκε στην «Κυριακάτικη Απογευματινή»