Η επιστροφή αρχαιοτήτων στην Ελλάδα, όπως συνέβη με τον επαναπατρισμό 145 χάλκινων νομισμάτων από την Ιταλία, που παρουσιάστηκαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, χτυπά καμπανάκι για τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Οι υπουργοί Πολιτισμού των δύο χωρών, Λίνα Μενδώνη και Αλεσάντρο Ζιουλί, υπέγραψαν την παράταση του Μνημονίου Συνεννόησης, που ως στόχο έχει την αποκατάσταση κατασχεθέντων και διασπασμένων αρχαιοτήτων. Μάλιστα, στόχος δεν είναι απλώς ο επαναπατρισμός αρχαιοτήτων, αλλά και η αποκατάσταση χιλιάδων σπασμένων τεκμηρίων και η ανασύνθεση της ιστορίας τους. 

Διαβάστε: Μήνυμα Τασούλα στην πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ της Μιμής Ντενίση: "Ο Παρθενώνας είναι ένα σώμα που πρέπει να αποκατασταθεί"

"Υπερ της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα"

Ο Ιταλός υπουργός Πολιτισμού, Αλεσάντρο Ζιουλί, χτύπησε στο... ψαχνό μιλώντας για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα. Συγκεκριμένα τόνισε: «Ξαναδιάβασα αυτές τις μέρες ένα βιβλίο του Κρίστοφερ Χίτσενς υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα. Εύχομαι η σημερινή ημέρα και η ελληνοϊταλική συνεργασία στον τομέα της προστασίας της αρχαιολογικής κληρονομιάς να αποτελέσουν παράδειγμα για τους Βρετανούς φίλους μας». Σε ό,τι αφορά τη συγκεκριμένη συνεργασία με την Ελλάδα, την προσδιόρισε ως αποτέλεσμα μιας σύνθετης κοινής επιχείρησης ανάμεσα στις δύο χώρες, σημειώνοντας ότι η πρόοδος που έχει επιτευχθεί επιβεβαιώνει τόσο την αξία της συνεργασίας όσο και την ανάγκη να συνεχιστεί η εργασία για την πλήρη αποκατάσταση του υλικού. «Το κοινό αυτό έργο επέτρεψε στην Ιταλία και την Ελλάδα να ανακτήσουν χιλιάδες έργα τέχνης που είχαν κλαπεί και διακινηθεί στη μαύρη αγορά από τον Ρόμπιν Σάιμς. Τα αποτελέσματα που έχουν επιτευχθεί μέχρι σήμερα είναι ιδιαίτερα σημαντικά, αλλά αναδεικνύουν και την πολυπλοκότητα των εργασιών που βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη», ανέφερε.

Από τη μεριά της, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σκιαγράφησε τα νάματα της συνεργασίας, που άρχισε επισήμως τον Ιούνιο του 2025, με την υπογραφή του Μνημονίου στην Αθήνα. «Το μνημόνιο συνεργασίας αφορά στην κοινή διαχείριση, τεκμηρίωση, συντήρηση και αποκατάσταση αρχαιοτήτων, κυρίως οστράκων, δηλαδή θραυσμάτων αγγείων που βρίσκονταν στην κατοχή των εκκαθαριστών της εταιρείας Robin Symes Ltd. Μιλάμε για περίπου 70.000 θραύσματα», ανέφερε. Μάλιστα, ισχυρίστηκε, μέσω ανάλυσης, πως η υπόθεση του Βρετανού εμπόρου αρχαιοτήτων Ρόμπιν Σάιμς αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες διεθνείς υποθέσεις παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών των τελευταίων δεκαετιών. Η διερεύνησή της από την ελληνική πλευρά ξεκίνησε το 2006, μετά την επιχείρηση στη Σχοινούσα, και οδήγησε, έπειτα από συντονισμένες προσπάθειες 17 ετών, στον επαναπατρισμό εκατοντάδων αρχαιοτήτων.

mendoni-giuli-glypta-parthenona-nomismata-1

Ασύλληπτα πολύ το υλικό

Τον Μάιο του 2023 επέστρεψαν στην Ελλάδα συνολικά 351 αντικείμενα (αγάλματα, ειδώλια, γλυπτά, αγγεία, κοσμήματα και σκεύη), που χρονολογούνται από τους νεολιθικούς έως τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους. Μαζί τους επαναπατρίστηκαν και δεκάδες χιλιάδες μεμονωμένα θραύσματα, τα οποία σήμερα φιλοξενούνται και μελετώνται στα εργαστήρια του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Πάντως, η συγκεκριμένη πράξη αρχαιοκαπηλίας ήταν κατά πολύ ευρύτερη. Όταν άνοιξαν τα κιβώτια με το κατασχεμένο υλικό, διαπιστώθηκε και το μέγεθος της καταστροφής. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν οι ειδικοί ξεκίνησαν να καταγράφουν και να εξετάζουν τα αντικείμενα διαπίστωσαν όχι μόνο τον τεράστιο όγκο του υλικού αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτό είχε διακινηθεί και αποθηκευτεί.

Όπως περιέγραψε η νέα γενική γραμματέας Πολιτισμού, Ολυμπία Βικάτου, τον Ιούλιο του 2023 έφτασαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης πέντε κιβώτια που περιείχαν περίπου 300 μικρότερα κουτιά γεμάτα θραύσματα αγγείων. Όταν άνοιξαν λίγους μήνες αργότερα, η εικόνα προκάλεσε σοκ. «Τις αρχαιότητες δεν συνόδευαν ανασκαφικά στοιχεία, αλλά ημερομηνίες και σημειώσεις με προσπάθειες ταύτισής τους. Ήταν τοποθετημένες ακόμα και μέσα σε κουτάκια σαπουνιών από ξενοδοχεία, ενώ μας προκάλεσε εντύπωση μία κάρτα που συνόδευε όστρακα τα οποία είχαν σταλεί ως χριστουγεννιάτικο δώρο», ανέφερε. Όπως επεσήμανε, η εικόνα αυτή ανέδειξε όχι μόνο την έκταση της παράνομης διακίνησης αλλά και τη βίαιη αποκοπή των αντικειμένων από το αρχαιολογικό τους περιβάλλον, απώλεια που στερεί από τα ευρήματα κρίσιμες πληροφορίες για την προέλευση και τη χρήση τους.

Παρά τη δυσκολία του εγχειρήματος, τα πρώτα αποτελέσματα θεωρούνται ιδιαίτερα ενθαρρυντικά. Μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί πέντε κοινές συναντήσεις εργασίας στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και μέσα από τη συστηματική ταξινόμηση και ανασύνθεση έχουν ήδη αποκατασταθεί περισσότερα από 70 αγγεία. «Η συστηματική μελέτη, τεκμηρίωση και ανασύνθεση του κατασχεμένου αρχαιολογικού υλικού ανέδειξε όχι μόνο την εξαιρετική επιστημονική και ιστορική του αξία αλλά και τη δύναμη της συνεργασίας ανάμεσα σε επιστήμονες, συντηρητές και υπηρεσίες των δύο χωρών. Τα έως τώρα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι η προστασία των αρχαιοτήτων και η αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησής τους αποτελούν κοινή ευθύνη και κοινό στόχο», τόνισε η διευθύντρια του μουσείου Αναστασία Γκαδόλου.

Από τις εργασίες της κοινής ομάδας έχει ήδη αρχίσει να αναδεικνύεται και η ιδιαίτερη αρχαιολογική αξία του υλικού, με την αναγνώριση αγγείων υψηλής ποιότητας και τη σταδιακή ανασύνθεση αντικειμένων. Όπως ανέφερε ο επικεφαλής της ιταλικής υπηρεσίας προστασίας πολιτιστικής κληρονομιάς Luigi La Rocca, ήδη από την πρώτη επιστημονική επεξεργασία προέκυψαν ευρήματα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. «Έχει καταστεί δυνατή η εκτίμηση της εξαιρετικά υψηλής ποιότητας των κεραμικών, τα οποία σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να αποδοθούν σε σημαντικούς δημιουργούς της αττικής αγγειογραφίας», σημείωσε. Το Μνημόνιο παρατείνεται πλέον έως τον Μάρτιο του 2027, με στόχο να ολοκληρωθεί η ταυτοποίηση, η συντήρηση και η απόδοση του υλικού στις δύο χώρες.