Ο όρος casus belli, λατινικής προέλευσης, αποτελεί καθοριστικό στοιχείο στη διεθνή διπλωματία και μεταφράζεται ως «αιτία πολέμου». Πρόκειται για μια κατάσταση ή ενέργεια που ένα έθνος αξιολογεί ως τόσο σοβαρή μια απειλή, ώστε να νομιμοποιεί τη στρατιωτική αντίδραση. Στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων, ο όρος αυτός συνδέεται άμεσα με το ψήφισμα που ενέκρινε το τουρκικό Κοινοβούλιο τον Ιούνιο του 1995, θέτοντας μια διαρκή σκιά στις διμερείς σχέσεις.

Διαβάστε: Ελληνοτουρκικά σε νέα φάση: Ηχηρό μήνυμα από Κυριάκο Μητσοτάκη σε Τουρκία με την ανάδειξη του casus belli στο υψηλότερο διεθνές φόρουμ - Τι σημαίνει για τα F-35 της Τουρκίας

Τι σημαίνει ο όρος "casus belli"

Η Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση εξέδωσε το επίμαχο ψήφισμα λίγες μόνο ημέρες αφότου η ελληνική Βουλή κύρωσε τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας με τον Νόμο 2321/1995. Η Άγκυρα δήλωσε ρητά ότι οποιαδήποτε απόπειρα της Αθήνας να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα από τα έξι στα δώδεκα ναυτικά μίλια στο Αιγαίο θα αντιμετωπιστεί ως casus belli. Με άλλα λόγια, η γειτονική χώρα δεσμεύεται να χρησιμοποιήσει στρατιωτικά μέσα εναντίον της Ελλάδας, παρότι το δικαίωμα επέκτασης προβλέπεται ρητά από τη Σύμβαση UNCLOS που έχει υπογράψει η συντριπτική πλειονότητα των κρατών παγκοσμίως.

Η διαρκής απειλή της Τουρκίας

Η τουρκική πλευρά επικαλείται συγκεκριμένους λόγους για την απειλητική της στάση. Κατά την άποψή της, η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων θα μετατρέψει το Αιγαίο σε «ελληνική λίμνη», περιορίζοντας δραστικά την ελευθερία κίνησης του τουρκικού εμπορικού και πολεμικού στόλου. Συγκεκριμένα, η Άγκυρα υποστηρίζει ότι με την επέκταση στα δώδεκα μίλια, το ποσοστό του Αιγαίου υπό ελληνική κυριαρχία θα αυξηθεί από το 43,68% στο 72%, ενώ τα τουρκικά χωρικά ύδατα καλύπτουν μόλις το 7% της θαλάσσιας έκτασης.

Η γειτονική χώρα θεωρεί άδικο το γεγονός ότι ένα κράτος με μικρότερη χερσαία επικράτεια θα ελέγχει τόσο μεγάλη θαλάσσια περιοχή. Επιπλέον, φοβάται ότι θα χρειάζεται συνεχώς άδεια διέλευσης από την Αθήνα για να διασχίσει περιοχές που θα ανήκουν πλέον στην ελληνική επικράτεια, περιορίζοντας έτσι την πρόσβασή της στις ανοικτές θάλασσες.

Το περιεχόμενο του ψηφίσματος του 1995

Το κείμενο που ενέκρινε η τουρκική Εθνοσυνέλευση αναφέρει συγκεκριμένα ότι οι ισορροπίες στο Αιγαίο καθορίστηκαν με τη Συνθήκη της Λωζάνης το 1923, όταν τα χωρικά ύδατα και των δύο χωρών ήταν τρία ναυτικά μίλια. Το ψήφισμα επισημαίνει ότι η Ελλάδα επέκτεινε μονομερώς τα χωρικά της ύδατα στα έξι μίλια τον Οκτώβριο του 1936, ενώ η Τουρκία ακολούθησε το 1964.

Το κρίσιμο σημείο του κειμένου αναφέρει ότι η τουρκική πλευρά δεν μπορεί να αποδεχθεί τη διεξαγωγή της θαλάσσιας επικοινωνίας της με τους ωκεανούς μέσω ελληνικών χωρικών υδάτων. Το ψήφισμα καταλήγει με την εκχώρηση στην τουρκική κυβέρνηση όλων των αρμοδιοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των στρατιωτικών μέσων, για την υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων.

Πιο αναλυτικά, η απειλή περί casus belli εις βάρος μας, θεσμοθετήθηκε από την Άγκυρα τον Ιούνιο του 1995, λίγες ημέρες μετά την κύρωση της Συμβάσεως για το Δίκαιο της Θάλασσας από τη Βουλή των Ελλήνων (Νόμος 2321/1995, ΦΕΚ Α΄136/23.06.1995), ένα σημαντικό νομικό κείμενο που μας δίνει το δικαίωμα επέκτασης των χωρικών μας υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.

Ως απάντηση λοιπόν, η «Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση», όπως αποκαλείται το Κοινοβούλιο της γείτονος, εξέδωσε το εξής ψήφισμα: «Οι ισορροπίες στην κοινή θάλασσα του Αιγαίου μεταξύ της Τουρκίας και της Ελλάδος έχουν καθορισθεί με τη Συνθήκη της Λωζάνης της 24ης Ιουλίου 1923. Κατά την ημερομηνία αυτή τα χωρικά ύδατα και των δύο χωρών καθορίστηκαν ως 3 ναυτικά μίλια. Η Ελλάδα την 8η Οκτωβρίου 1936, επεκτείνοντας τα χωρικά της ύδατα στα έξι μίλια, απέκτησε το 43,68% του Αιγαίου, ενώ τα τουρκικά χωρικά ύδατα στο Αιγαίο, που επεκτάθηκαν σε 6 μίλια το 1964, αντιστοιχούν περίπου στο 7% του Αιγαίου.

Η Ελλάδα, τελευταίως, εξέφρασε την επιθυμία να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 μίλια, επωφελούμενη από ορισμένες διατάξεις της Συμβάσεως για το Δίκαιο της Θάλασσας, οι οποίες αναφέρονται, κατ’ αρχήν, σε ανοιχτές (δηλ. μη περίκλειστες) θάλασσες και ωκεανούς. Σε περίπτωση που αυτό πραγματοποιηθεί, η Ελλάδα θα έχει στην κυριαρχία της το 72% του Αιγαίου. Δεν είναι δυνατόν να αποδεχθεί η Τουρκία ότι θα διεξάγει τη θαλάσσια επικοινωνία της με τις ανοιχτές θάλασσες και τους ωκεανούς διά μέσου των ελληνικών χωρικών υδάτων.

Η Τουρκία έχει ζωτικά συμφέροντα στο Αιγαίο. Η τουρκική εθνοσυνέλευση, αν και ελπίζει ότι η ελληνική κυβέρνηση δεν θα αποφασίσει την επέκταση των χωρικών υδάτων της στο Αιγαίο πέραν των έξι μιλίων, κατά τρόπο που θα διαταράξει την ισορροπία που καθορίσθηκε στη Λωζάνη, αποφάσισε να εκχωρήσει στην τουρκική κυβέρνηση όλες τις αρμοδιότητες, περιλαμβανομένων και αυτών που θα κριθούν αναγκαίες από στρατιωτική άποψη, για τη διατήρηση και υπεράσπιση των ζωτικών συμφερόντων της χώρας μας. Ακόμη δε, αποφάσισε να γνωστοποιήσει την εκχώρηση αυτή, με φιλικά αισθήματα στην ελληνική και την παγκόσμια κοινή γνώμη».

Η ελληνική θέση και το διεθνές δίκαιο

Από ελληνικής πλευράς, το casus belli αποτελεί κατάφωρη παραβίαση των διεθνών κανόνων και των αρχών καλής γειτονίας. Η απειλή χρήσης βίας αντιβαίνει στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και στις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου. Η Αθήνα υπογραμμίζει ότι το δικαίωμα επέκτασης των χωρικών υδάτων στα δώδεκα ναυτικά μίλια είναι κυριαρχικό και αναγνωρίζεται καθολικά από τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Η ελληνική πλευρά τονίζει ότι η Σύμβαση UNCLOS δεν κάνει διάκριση μεταξύ ανοικτών θαλασσών και περικλείμενων πελαγών όσον αφορά το δικαίωμα επέκτασης. Επιπλέον, η Ελλάδα διατηρεί το δικαίωμα να ασκήσει αυτή την επιλογή όποτε το κρίνει σκόπιμο, χωρίς να χρειάζεται τη συγκατάθεση άλλου κράτους.

Οι συνέπειες για τις διμερείς σχέσεις

Η απειλή του casus belli παραμένει ενεργή μέχρι σήμερα, δημιουργώντας κλίμα διαρκούς έντασης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Αποτελεί βασικό εμπόδιο στην ομαλοποίηση των διμερών σχέσεων και στην επίλυση των εκκρεμών διαφορών μέσω του διαλόγου. Η ύπαρξη αυτής της απειλής επηρεάζει όχι μόνο τις διμερείς σχέσεις, αλλά και το ευρύτερο γεωπολιτικό τοπίο στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η διεθνής κοινότητα έχει επανειλημμένως καλέσει την Άγκυρα να αποσύρει την απειλή, χωρίς όμως απτά αποτελέσματα. Η Ελλάδα συνεχίζει να διεκδικεί την άνευ όρων απόσυρση του ψηφίσματος ως προϋπόθεση για την ουσιαστική βελτίωση των σχέσεων με τη γειτονική χώρα.