Επτά αριστουργήματα για την Κοίμηση της Θεοτόκου: Πώς η Παναγία αποτυπώνεται ως σύμβολο πίστης, ελπίδας και αιώνιας ζωής (Εικόνες)

Η Κοίμηση της Θεοτόκου, η ημέρα που η Παναγία γίνεται η γέφυρα Γης και Ουρανού και η ψυχή Της βρίσκεται στην αγκαλιά του Υιού Της, αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες γιορτές της χριστιανοσύνης και την έχουν αποτυπώσει αριστουργηματικά στον καμβά κορυφαίοι ζωγράφοι ανά τους αιώνες.

Κοινά χαρακτηριστικά της εικονογραφίας αυτής είναι η Παναγία, ξαπλωμένη πάνω σε περίτεχνο νεκρικό κρεβάτι, ο Χριστός, που στέκεται στο κέντρο κρατώντας μια ψυχή σε μορφή μικρού παιδιού, και οι Απόστολοι, θλιμμένοι, που θρηνούν γύρω από την κλίνη, ενώ συχνά εμφανίζονται και άγγελοι ψηλά στον ουρανό.

Σύρος

Ενα θαυμαστό έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου είναι η «Κοίμηση της Θεοτόκου», που βρίσκεται στον ομώνυμο Ιερό Ναό στην Ερμούπολη της Σύρου, το οποίο ο διάσημος καλλιτέχνης δημιούργησε κοντά στο τέλος της περιόδου που ζούσε ακόμα στην Κρήτη, πιθανώς πριν από το 1567. Συνδυάζει στοιχεία της κρητικής σχολής της βυζαντινής αγιογραφίας και του ιταλικού μανιερισμού. Ο πίνακας χωρίζεται σε δύο σκηνές. Στο κάτω μέρος η Παναγία απεικονίζεται στο νεκρικό κρεβάτι με τα χέρια σταυρωμένα, ενώ ο Χριστός γέρνει προς το μέρος της. Εκείνος κρατά στα χέρια Του ένα φασκιωμένο μωρό, το οποίο, σύμφωνα με την παράδοση, συμβολίζει την ψυχή Της. Δίπλα Της στέκονται άγγελοι. Στο πάνω μέρος φαίνεται ξανά η Παναγία, αυτήν τη φορά στα σύννεφα, με τη συνοδεία αγγέλων, και λίγο πιο δίπλα ο Απόστολος Θωμάς, σε στάση δέησης, να παραλαμβάνει τη ζώνη της. Δεν είναι γνωστό πότε η εικόνα κατέληξε από την Κρήτη στη Σύρο. Το πιο πιθανό σενάριο είναι πως τον πίνακα έφεραν στη Σύρο οι Ψαριανοί μετά την καταστροφή του νησιού και τη σφαγή των κατοίκων από τον οθωμανικό στρατό τον Ιούνιο του 1824, τρία χρόνια μετά την κήρυξη της Επανάστασης. Οσοι επέζησαν μπήκαν στα καράβια και κατευθύνθηκαν προς τις Κυκλάδες, με τη Σύρο να αποτελεί τελικό προορισμό για αρκετούς από αυτούς, καθώς το νησί εκείνη την περίοδο ήταν από τους μεγαλύτερους εμπορικούς σταθμούς της χώρας. Αλλωστε, η ίδια η εκκλησία στην οποία βρίσκεται σήμερα ο πίνακας του Ελ Γκρέκο χτίστηκε από τους Ψαριανούς πρόσφυγες, γι’ αυτό και, εκτός από Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, λέγεται και «εκκλησία των Ψαριανών».

Η «Κοίμηση της Θεοτόκου» του Ελ Γκρέκο

Παρίσι

Εμβληματική είναι και η «Κοίμηση της Θεοτόκου» («La Morte della Vergine»), ο πανέμορφος πίνακας του Καραβάτζιο του 1606, που βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι. Αποτελεί ένα από τα πιο ριζοσπαστικά και δραματικά έργα του Ιταλού ζωγράφου, το οποίο προκάλεσε τεράστιο σκάνδαλο στην εποχή του, λόγω του ωμού νατουραλισμού του. Μόλις ολοκληρώθηκε, οι μοναχοί απέρριψαν κατηγορηματικά τον πίνακα, ως ακατάλληλο για την εκκλησία τους, επειδή, αντί για μια εξιδανικευμένη, ουράνια ανάληψη, ο Καραβάτζιο απεικόνισε τη Μαρία ως μια κοινή θνητή γυναίκα που μόλις πέθανε. Σύμφωνα με φήμες της εποχής, ο ζωγράφος χρησιμοποίησε ως μοντέλο για το σώμα της Παναγίας μια πνιγμένη πόρνη από τον ποταμό Τίβερη. Η Παναγία είναι ξαπλωμένη, με πρησμένη κοιλιά, γυμνά, πρησμένα πόδια και μια έκφραση απόλυτης ανθρώπινης φθοράς, χωρίς κανένα θεϊκό στοιχείο, πέρα από ένα αμυδρό, σχεδόν αόρατο φωτοστέφανο. Με το έργο αυτό η τεχνική του Καραβάτζιο φτάνει στο απόγειό της. Μια μοναδική δέσμη φωτός μπαίνει από ψηλά αριστερά, φωτίζοντας το σώμα της Θεοτόκου, τα φαλακρά κεφάλια των θλιμμένων Αποστόλων και τον λυγμό της Μαρίας Μαγδαληνής, που κλαίει στο προσκεφάλι της. Ενα τεράστιο, βαρύ, κόκκινο παραπέτασμα κυριαρχεί στο πάνω μέρος του καμβά, εντείνοντας τη θεατρικότητα και το δραματικό αίσθημα της σκηνής.

«La morte della Vergine» του Καραβάτζιο

Εθνική Πινακοθήκη

Το έργο «Η Κοίμηση της Θεοτόκου» του Νικόλαου Δοξαρά, το οποίο μπορεί κάποιος να απολαύσει στην Εθνική Πινακοθήκη, αποτελεί ένα από τα σημαντικό τερα δείγματα της Επτανησιακής Σχολής ζωγραφικής. Το συγκεκριμένο έργο (λάδι σε μουσαμά, 45x34 εκ.) αποτελεί το προσχέδιο για τη μνημειακή διακόσμηση που φιλοτέχνησε ο καλλιτέχνης για την οροφή του ναού της Παναγίας Φανερωμένης στη Ζάκυνθο. Το αυθεντικό μεγάλο έργο της οροφής καταστράφηκε ολοσχερώς στον ισοπεδωτικό σεισμό του 1953 στη Ζάκυνθο. Σήμερα σώζεται το πολύτιμο προσχέδιο του Δοξαρά, το οποίο φυλάσσεται και εκτίθεται στον 1ο όροφο του κεντρικού κτιρίου της Εθνικής Πινακοθήκης - Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτσου στην Αθήνα. Ο Νικόλαος Δοξαράς στην «Κοίμηση της Θεοτόκου» ακολουθεί πιστά τα καθολικά-δυτικά πρότυπα, ενσωματώνοντας στοιχεία του ιταλικού μπαρόκ, έντονη κίνηση, δραματικό φωτισμό και μια προσπάθεια ρεαλιστικής οργάνωσης του χώρου.

Το προσχέδιο του έργου του Νικολάου Δοξαρά

Βενετία

Η «Ανάληψη της Παναγίας» («Assunta»), ένα τεράστιο ελαιογραφικό έργο του Ιταλού ζωγράφου Τιτσιάνο, φιλοτεχνήθηκε μεταξύ 1516 και 1518. Βρίσκεται στην ψηλή Αγία Τράπεζα της βασιλικής Santa Maria Gloriosa dei Frari στη Βενετία της Ιταλίας, όπου και δημιουργήθηκε. Εχει ύψος 6,90 μ. και πλάτος 3,60 μ. και θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα της Αναγέννησης και της βενετικής σχολής. Είναι η μεγαλύτερη εικόνα Αγίας Τράπεζας στη Βενετία και εδραίωσε τη φήμη του Τιτσιάνο ως κορυφαίου καλλιτέχνη στην εποχή του. Στον πίνακα οι Απόστολοι κοιτάζουν ψηλά με έκπληξη και δέος, ενώ στο μεσαίο τμήμα η Παναγία ανεβαίνει στον ουρανό μέσα σε κόκκινο μανδύα, περικυκλωμένη από μικρούς αγγέλους. Στο πάνω μέρος, στον ουρανό, ο Θεός Πατέρας περιµένει για να Την υποδεχθεί.

«Η Ανάληψη της Παναγίας» του Τιτσιάνο

Μυτιλήνη

Στο Εκκλησιαστικό Βυζαντινό Μουσείο της Μυτιλήνης θαυµάζουµε το πανέµορφο έργο «Η Κοίµησις της Θεοτόκου», ένα από τα θρησκευτικά έργα του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου Χατζηµιχαήλ. Το έργο αυτό αποτυπώνει τη µεγάλη θρησκευτική γιορτή, συνδυάζοντας τη λαϊκή παράδοση µε στοιχεία της κλασικής βυζαντινής αγιογραφίας, που ο καλλιτέχνης αγαπούσε και προσάρµοζε στο προσωπικό του ύφος. Φιλοτεχνηµένο κυρίως µε την τεχνική της καζεΐνης σε επιφάνεια, το συγκεκριµένο έργο συχνά καταγράφεται ως ανυπόγραφο, όπως συµβαίνει σε αρκετές φορητές ή λιγότερο επίσηµες θρησκευτικές συνθέσεις του δηµιουργού. Το θέµα του ακολουθεί την παραδοσιακή ορθόδοξη σύνθεση, δηλαδή την Παναγία κοιµισµένη, τον Χριστό στο κέντρο να κρατά την ψυχή Της σαν βρέφος, τους Αποστόλους και τα πλήθη γύρω. Τα θρησκευτικά έργα του καλλιτέχνη διακρίνονται για τα έντονα χρώµατα, την απλοϊκή αµεσότητα και την ψυχή του λαϊκού πολιτισµού. Η «Κοίµησις της Θεοτόκου» του Θεόφιλου από το 1931 βρίσκεται στο Εκκλησιαστικό Βυζαντινό Μουσείο της Μυτιλήνης, αλλά το έργο βρέθηκε στο παρεκκλήσι Ταξιάρχες. Είναι µια εικόνα ζωγραφισµένη πάνω σε πανί-τελάρο και σήµερα διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση.

«Η Κοίμησις της Θεοτόκου» του Θεόφιλου

Φώτης Κόντογλου

Την Κοίµηση της Θεοτόκου αποτύπωσε εντέχνως και ο σπουδαίος Μικρασιάτης δηµιουργός Φώτης Κόντογλου, ο οποίος ήταν ο κύριος αναγεννητής της βυζαντινής Τέχνης στην Ελλάδα κατά τον 20ό αιώνα. Ο καλλιτέχνης ζωγράφισε εξαίσια τη χαρµολύπη, καθώς τα πρόσωπα των Αποστόλων γύρω από το νεκρικό κρεβάτι της Παναγίας αποπνέουν αυτό που ο ίδιος ονόµαζε «χαροποιόν πένθος» ή «χαρµολύπη». Υπάρχει θλίψη για τον αποχωρισµό, αλλά και ελπίδα για τη µετάσταση στους ουρανούς. Στο κέντρο δεσπόζει ο Χριστός, µέσα σε δόξα, να κρατά στα χέρια Του την ψυχή της Μητέρας Του, η οποία απεικονίζεται σαν φασκιωµένο βρέφος, συµβολίζοντας τη γέννηση στην αιώνια ζωή. Χαρακτηριστικές παραστάσεις της Κοίµησης διά χειρός Κόντογλου συναντάµε σε ναούς που αγιογράφησε ο ίδιος, όπως ο Αγιος Νικόλαος στα Πατήσια, η Καπνικαρέα, καθώς και σε πολλές φορητές εικόνες του. Για τον Κόντογλου, η Παναγία ήταν η «µάνα των χριστιανών», η παρηγοριά των πονεµένων και των θαλασσινών και η «ζωντανή κιβωτός». Ο ίδιος σηµείωνε χαρακτηριστικά πως µε την Κοίµηση ο θάνατος παύει να είναι τροµακτικός. Οπως έγραφε: «Η Κοίµηση γίνεται Ευαγγελισµός, η θλίψη µεταλλάσσεται σε χαρά!».

Χρήστος Μποκόρος

Τέλος, ο Χρήστος Μποκόρος έχει αποδώσει µε µοναδικό, συµβολικό και υπαρξιακό τρόπο τη µορφή της Παναγίας, µε πιο γνωστό έργο του σχετικό µε την περίοδο του ∆εκαπενταύγουστου την «Παναγία την Κεριώτισσα» (2009), µια φλογισµένη, µαυροφόρα Παναγία φτιαγµένη από φως και µνήµη. Πρόκειται για µια σύγχρονη, εικαστική «∆εοµένη», που παραπέµπει στη Γλυκοφιλούσα, µεταµορφωµένη σε µια σκοτεινή και ταυτόχρονα φωτεινή µορφή υπέρ των «δεινοπαθούντων». Ο ίδιος ο ζωγράφος περιγράφει την Παναγία των κεριών µέσα από το πένθος, τη φλόγα, τη λύτρωση και τα σύµβολα της λαϊκής µας µνήµης.

Η «Παναγία η Κεριώτισσα» του Χρήστου Μποκόρου

Δημοσιεύθηκε στα Παραπολιτικά