Η στέρηση τροφής ως μέσο πολιτικής διεκδίκησης αποτελεί μία από τις πιο ακραίες μορφές ειρηνικής διαμαρτυρίας. Μετά από 140 ημέρες απεργίας πείνας, ο κάτοικος των Προσφυγικών Αλεξάνδρας, Αριστοτέλης Χαντζής, ανακοίνωσε τη διακοπή της διαμαρτυρίας του κατά τη διάρκεια συγκέντρωσης αλληλεγγύης στο Σύνταγμα. Η απόφαση ήρθε μετά το ψήφισμα του Δήμου Αθηναίων που αφορούσε τα Προσφυγικά, δημιουργώντας ερωτήματα για τις επιπτώσεις στον οργανισμό μετά από τόσο μακρά περίοδο στέρησης.

Διαβάστε: Προσφυγικά Αλεξάνδρας: Τέλος η απεργία πείνας του Αριστοτέλη Χαντζή και της Suzon Doppagne (Βίντεο)


Το ψήφισμα που έδωσε τέλος στην απεργία

Το Δημοτικό Συμβούλιο Αθηναίων εξέδωσε ψήφισμα με το οποίο καλούσε την Κυβέρνηση και την Περιφέρεια να ανταποκριθούν στην πρόταση για άμεση έναρξη διαλόγου με την κοινότητα των Προσφυγικών. Η συμμετοχή του Δήμου Αθηναίων, που διαθέτει συγκεκριμένες αρμοδιότητες στο ζήτημα, θεωρήθηκε απαραίτητη για την οριστική επίλυση της έντασης. Η φράση περί «ορισμένων αρμοδιοτήτων» αποτέλεσε το κρίσιμο στοιχείο που οδήγησε στη διακοπή της απεργίας πείνας.

Η πρόταση του ψηφίσματος ήταν σαφής: διακοπή υλοποίησης της προγραμματικής σύμβασης από την Περιφέρεια και αναστολή της απεργίας πείνας από την κοινότητα των Προσφυγικών. Η Suzon Doppagne, που συμμετείχε στην απεργία, δήλωσε: «Ανακοινώνουμε τη λήξη της απεργίας πείνας της Κοινότητας των Κατειλημμένων Προσφυγικών, του Αριστοτέλη Χαντζή και τη δικιά μου. Τα βασικά αιτήματά μας έχουν σε μεγάλο βαθμό καλυφθεί. Αυτή η νίκη είναι δική μας, είναι ολονών, είναι της κοινωνίας».


Ποιες είναι οι επιπτώσεις στον οργανισμό μετά από 140 μέρες απεργία πείνας

Κατά τη διάρκεια μιας παρατεταμένης απεργίας πείνας, το ανθρώπινο σώμα υφίσταται μια σειρά καταστροφικών μεταβολών. Οι επιπτώσεις στον οργανισμό εξελίσσονται σταδιακά, με κάθε φάση να φέρνει νέες και πιο σοβαρές επιπλοκές. Η κατανόηση αυτών των σταδίων είναι κρίσιμη για την αντίληψη των κινδύνων που αντιμετωπίζουν οι απεργοί.

Τις πρώτες δέκα ημέρες, το σώμα χρησιμοποιεί τη γλυκόζη από τις αποθήκες γλυκογόνου του ήπατος και των μυών. Αυτή η διαδικασία απελευθερώνει επικίνδυνα τοξικά υποπροϊόντα στο αίμα και τα ούρα. Ο μεταβολισμός επιβραδύνεται καθώς ο οργανισμός εισέρχεται σε κατάσταση εξοικονόμησης ενέργειας.

Μετά την εξάντληση των αποθηκών ενέργειας, ξεκινά η κέτωση. Ο οργανισμός στρέφεται στα αμινοξέα των μυών για την παραγωγή ενέργειας, με αποτέλεσμα σημαντική απώλεια μυϊκής μάζας από το δεύτερο δεκαήμερο. Στην απώλεια αυτή συμπεριλαμβάνεται και ο καρδιακός μυς, που αποδυναμώνεται επικίνδυνα. Ταυτόχρονα, ο μυελός των οστών υποβαθμίζεται, καθιστώντας ορατή την απειλή για τη ζωή.

Στο επόμενο στάδιο, οι υπολειπόμενοι μύες προστατεύονται αυτόματα, ενώ για ενέργεια χρησιμοποιούνται οι αποθήκες λιπώδους ιστού. Όταν εξαντληθούν και αυτές, ακολουθεί καταστροφικός καταβολισμός πρωτεϊνών από τους μύες. Οι συνέπειες για τον καρδιακό μυ είναι σοβαρές, με κυριότερη επιπλοκή τις καρδιακές αρρυθμίες ή την ανακοπή. Σε αυτό το στάδιο, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, «το σώμα τρώει τη σάρκα του».


Τα συμπτώματα που εμφανίζονται κατά την απεργία

Τα πρώτα συμπτώματα που παρουσιάζονται σχεδόν σε όλους τους απεργούς είναι το αίσθημα έντονης κόπωσης, λιποθυμικές τάσεις, πονοκέφαλοι και ζαλάδες. Για να αντιμετωπίσουν αυτά τα φαινόμενα, οι απεργοί αρχίζουν να σηκώνονται αργά από το κρεβάτι. Με την πάροδο των ημερών, η κατάσταση επιδεινώνεται και τελικά αδυνατούν να σταθούν όρθιοι.

Από τις πρώτες μέρες παρατηρούνται βραδυκαρδία και πτώση της αρτηριακής πίεσης σε όλους τους ασθενείς. Η ορθοστατική υπόταση εμφανίζεται περίπου την τρίτη εβδομάδα. Ο θυρεοειδής αδένας υπολειτουργεί στο πλαίσιο της αντιρρόπησης της πείνας, προκαλώντας εύκολη κόπωση, υποθερμία και δυσανεξία στο ψύχος.

Κοιλιακά άλγη και γαστρεντερικές διαταραχές εμφανίζονται από τις πρώτες ημέρες, με συνηθέστερη τη σοβαρή δυσκοιλιότητα. Οι διαταραχές των ηλεκτρολυτών του σώματος επιδεινώνονται προοδευτικά. Ο απεργός χάνει σταδιακά το αίσθημα της πείνας και της δίψας, με κίνδυνο σοβαρής αφυδάτωσης χωρίς κατάλληλη ιατρική υποστήριξη.

Η έλλειψη βιταμινών, σε συνδυασμό με επαναλαμβανόμενες κρίσεις υπογλυκαιμίας, μπορεί να έχει μη αναστρέψιμες συνέπειες για το κεντρικό νευρικό σύστημα. Έχουν καταγραφεί περιπτώσεις μη αναστρέψιμης πολυνευροπάθειας, εγκεφαλοπάθειας, κατάθλιψης και συναισθηματικής αστάθειας. Επειδή διαταράσσεται η ικανότητα ελέγχου των νοητικών λειτουργιών, είναι σημαντικό να καταγράφεται όσο πιο νωρίς γίνεται η βούληση του ασθενούς.


Το τελικό στάδιο και οι θανατηφόρες επιπλοκές

Με την πάροδο των εβδομάδων, στα τελικά στάδια της απεργίας πείνας, η έλλειψη βιταμινών προκαλεί σειρά επιπλοκών που ξεκινούν από αιμορραγικές τάσεις και φτάνουν έως την τύφλωση. Η άμυνα του οργανισμού απέναντι στις λοιμώξεις επηρεάζεται σοβαρά, με αποτέλεσμα την εμφάνιση ανοσολογικής ανεπάρκειας. Η ανακοπή της καρδιακής λειτουργίας δεν είναι σπάνια.

Η έλλειψη γλυκόζης, απαραίτητης για τη λειτουργία του εγκεφάλου, μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές εγκεφαλικές βλάβες. Συχνά εκδηλώνεται ηπατική ή νεφρική ανεπάρκεια, καταστάσεις που μπορεί να αποβούν μοιραίες. Ο χρόνος από την έναρξη μιας απεργίας πείνας μέχρι τον θάνατο ποικίλλει ανάλογα με τον οργανισμό του ασθενή και το επίπεδο ιατρικής βοήθειας που λαμβάνει.

Στην περίπτωση των Ιρλανδών απεργών πείνας του 1981, όπου συμμετείχε μεγάλος αριθμός ατόμων, ο θάνατος επήλθε μεταξύ 46 και 71 ημερών. Υπάρχουν τεχνικές επιμήκυνσης του χρόνου στέρησης τροφής, όπως η κρυφή προσθήκη ζάχαρης και αλατιού στο νερό που πίνει ο απεργός.


Ιστορικές απεργίες πείνας και ρεκόρ αντοχής

Οι πρώτες ενδείξεις απεργίας πείνας αναφέρονται στο έπος Ramayana της Ινδίας και χρονολογούνται περίπου στο 750 π.Χ. Σύμφωνα με το βιβλίο ρεκόρ Γκίνες, η μεγαλύτερη γνωστή απεργία πείνας έγινε το 1920 στις φυλακές Cork της Ιρλανδίας από 9 κρατούμενους, οι οποίοι επέζησαν πίνοντας μόνο νερό μέχρι και 94 ημέρες.

Το 1994 στην Ουάσινγκτον, ο κρατούμενος Charles McNabb με ύψος 1.95 μέτρα είχε μείνει μόλις 45 κιλά μετά από 124 ημέρες απεργίας πείνας, πίνοντας εκτός από νερό και λίγη ποσότητα καφέ. Επέζησε αφού διέκοψε τη διαμαρτυρία και έλαβε τροφή.

Μια ομάδα Τούρκων μαρξιστών το 2003 που διαμαρτυρόταν για τη μεταφορά τους σε φυλακές υψίστης ασφαλείας άντεξε για 300 μέρες. Εκ των υστέρων αποκάλυψαν ότι έβαζαν κρυφά ζάχαρη, αλάτι και βιταμίνες στο νερό τους, γεγονός που επιμήκυνε σημαντικά την αντοχή τους.


Το νομικό πλαίσιο και οι εισαγγελικές παρεμβάσεις

Σε περιπτώσεις απεργίας πείνας ατόμου που έχει μεταφερθεί σε νοσοκομείο, οι εισαγγελικές αρχές συνήθως αποστέλλουν έγγραφο που ορίζει ότι τόσο ο ιατρικός κώδικας δεοντολογίας όσο και ο νόμος αναφέρουν με σαφήνεια πως οι γιατροί είναι υποχρεωμένοι να προχωρήσουν σε ιατρικές πράξεις για τη διασφάλιση της ζωής του ασθενούς.

Όταν ο απεργός πείνας φτάνει σε οριακό σημείο για τη ζωή του, η πράξη του ισοδυναμεί με απόπειρα αυτοκτονίας, όπως ορίζει το άρθρο 12 του κώδικα ιατρικής δεοντολογίας. Πρόκειται για τη μοναδική εξαίρεση όπου δεν απαιτείται η συναίνεσή του προς τους γιατρούς για να προχωρήσουν σε υποστηρικτικές της ζωής ιατρικές πράξεις. Σύμφωνα με τον ίδιο νόμο, οι γιατροί οφείλουν να σώσουν τη ζωή του απεργού, διαφορετικά θα διωχθούν για έκθεση σε κίνδυνο ασθενούς.

Τα άρθρα 29 και 31 του σωφρονιστικού κώδικα προβλέπουν αντίστοιχη αντιμετώπιση στις περιπτώσεις απεργίας πείνας κρατουμένων.


Η ιατρική δεοντολογία και το δικαίωμα στη ζωή

Το άρθρο 6 της World Medical Association Declaration of Tokyo (1975) ορίζει σαφώς ότι οι γιατροί δεν επιτρέπεται να προχωρήσουν σε υποχρεωτική σίτιση ατόμων που κάνουν απεργία πείνας. Ο World Medical Association, στο άρθρο 21 της Declaration of Malta on Hunger Strikers, εκδηλώνει απερίφραστα την αντίθεσή του στην υποχρεωτική σίτιση, χαρακτηρίζοντάς την ως απάνθρωπη πράξη που προσβάλλει την αξιοπρέπεια του ατόμου.

Σύμφωνα με τις απόψεις ορισμένων γιατρών, αν και η σίτιση μέσω σωλήνα είναι ιατρική πράξη που γίνεται καθημερινά στα νοσοκομεία, η διαδικασία κρίνεται ως βασανιστήριο όταν είναι αντίθετη στις πεποιθήσεις του ατόμου και γίνεται χωρίς τη συγκατάθεσή του.

Η πάγια θέση του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης Ιατρών Νοσοκομείων Αθήνας Πειραιά είναι εναντίον της υποχρεωτικής σίτισης στους κρατούμενους. Έχει τονίσει κατ' επανάληψη ότι το δικαίωμα στη ζωή είναι κορυφαίο ατομικό δικαίωμα και κανένας γιατρός δεν δικαιούται να ενεργεί αντίθετα στη βούληση του ασθενούς. Οι θέσεις αυτές βασίζονται στη σχετική διακήρυξη Παγκόσμιων Ιατρικών Συνεδρίων (Μάλτα 1991 και αναθεωρήσεις Ισπανίας 1992 και Νότιας Αφρικής 2006), που ορίζει σαφέστατα ότι η βίαια αναγκαστική σίτιση θεωρείται αδικαιολόγητη και αντιδεοντολογική.


Μια πράξη διαμαρτυρίας με ανθρώπινο κόστος

Η απεργία πείνας αποτελεί μια μη βίαιη πράξη διαμαρτυρίας. Δεν είναι επιθυμία κάποιων να πεθάνουν, αλλά ένας τρόπος που χρησιμοποιούν άνθρωποι για να γνωστοποιήσουν σημαντικά προβλήματα και αιτήματά τους και να αξιώσουν την άμεση και αποτελεσματική αντιμετώπισή τους.

Το ιατρικό και νομικό καθεστώς που διέπει την αντιμετώπιση των κρατουμένων απεργών πείνας δεν είναι απόλυτα σαφές, αλλά αντίθετα επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες. Το ερώτημα αν η άρνηση σίτισης αποτελεί νομικά και ιατρικά απόπειρα αυτοκτονίας παραμένει αμφιλεγόμενο.

Στη χώρα μας, ο χειρισμός και η τύχη των απεργών πείνας τελικού σταδίου κινείται σε τεντωμένο σχοινί μεταξύ διατάξεων του ποινικού κώδικα, νόμων του κράτους, άρθρων του κώδικα ιατρικής δεοντολογίας και αλληλοσυγκρουόμενων απόψεων ιατρών, ειδικών επιστημόνων, κοινωνικών φορέων και της κοινής γνώμης.

Με φόντο τη σκιά της ισχνής φιγούρας ενός ατόμου που βρίσκεται στα όρια της ανθρώπινης αντοχής και επιβίωσης, ξεδιπλώνεται μία τραγική παράσταση όπου οι εμπλεκόμενοι πρωταγωνιστές ενστερνίζονται ποικίλες απόψεις και θεωρήσεις. Αυτές κυμαίνονται από την απόλυτη υποστήριξη των απεργών και των αιτημάτων τους μέχρι την απόρριψη και την τελειωτική απαξίωση της ζωής και της ίδιας τους της ύπαρξης.