Στη δίνη της κοινωνικής οργής βρίσκεται η Ευρώπη, καθώς οι διαδηλώσεις σε χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά και του Νότου αναδεικνύουν τη διευρυνόμενη κοινωνική δυσαρέσκεια, ή αλλιώς ένα πολιτικό τσουνάμι που χτυπά σειρά χωρών. Γιατί, όμως, ανησυχούν οι διαμαρτυρίες αυτές τους ευρωπαϊκούς θεσμούς; Η απάντηση εκτείνεται σε πολλά πεδία, βρίσκεται σε μια σειρά από πολιτικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Η ισχυρή συμμετοχή πολιτών, μεταξύ των οποίων και πολλών φοιτητών, καταδεικνύει ότι η δυσαρέσκεια δεν περιορίζεται σε μεμονωμένες ομάδες, αλλά αποκτά ευρύτερα κοινωνικά χαρακτηριστικά. Οι πολίτες εκφράζουν την αντίθεσή τους σε συγκεκριμένες πολιτικές, διεκδικώντας ουσιαστικές απαντήσεις στα προβλήματα της καθημερινότητάς τους.

Η πολιτική έκφραση αυτής της δυσαρέσκειας δεν είναι ίδια σε κάθε χώρα, κάτι που αντανακλά τις διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες και πολιτικές ισορροπίες. Από τη Γαλλία και το Βέλγιο έως την Ιταλία και την Ιβηρική Χερσόνησο, ωστόσο, κοινός παρονομαστής παραμένει η πίεση από την ακρίβεια, το αυξημένο κόστος ζωής και η απαίτηση για συγκεκριμένα μέτρα ανακούφισης. Το αίτημα αυτό μεταφέρεται πλέον και στο ευρωπαϊκό επίπεδο, ασκώντας πίεση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Για τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, το στοίχημα δεν είναι μόνο η διαχείριση των άμεσων κοινωνικών αντιδράσεων, αλλά και η αποτροπή μιας βαθύτερης κρίσης εμπιστοσύνης, σε μια περίοδο κατά την οποία οι πολιτικές ισορροπίες στην Ευρώπη γίνονται ολοένα πιο εύθραυστες.

Από τη Γαλλία και την Ισπανία έως την Πορτογαλία και το Βέλγιο, οι κινητοποιήσεις για το κόστος ζωής, τη στέγαση και τις δημόσιες υπηρεσίες συμπίπτουν με μια περίοδο πολιτικής αβεβαιότητας. Οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν την ενίσχυση διαφορετικών πολιτικών πόλων, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να διαχειριστεί δύσκολες συναινέσεις, γεωπολιτικές πιέσεις και κρίσιμες δημοσιονομικές αποφάσεις.

Διαδηλώσεις στην Ευρώπη: Ο φόβος για την άνοδο αντισυστημικών δυνάμεων 

Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσοι πολίτες βγαίνουν στους δρόμους, αλλά ποιος θα καταφέρει να εκφράσει την οργή τους στην κάλπη. Η ριζοσπαστική Αριστερά και η ακροδεξιά διεκδικούν, με διαφορετικές αφετηρίες και προτάσεις, την υποστήριξη πολιτών που αισθάνονται ότι το πολιτικό σύστημα δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους.

Η συγκυρία αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς αρκετές ευρωπαϊκές χώρες εισέρχονται σε κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις, ενώ η συνοχή της ΕΕ δοκιμάζεται από τις εσωτερικές διαφωνίες και τις πιέσεις από τις ΗΠΑ και την Κίνα.

Γαλλία: Η Λεπέν απέναντι στον Μελανσόν

Η Γαλλία βρίσκεται στο επίκεντρο της πολιτικής έντασης. Οι κινητοποιήσεις με αφετηρία τις ανησυχίες για την εκπαίδευση και τις δημόσιες υπηρεσίες συνδέονται πλέον με ευρύτερη δυσαρέσκεια για το κόστος ζωής, το δημόσιο χρέος και τις οικονομικές προοπτικές.

Το πολιτικό ερώτημα είναι αν αυτή η δυσαρέσκεια θα ενισχύσει περισσότερο την ακροδεξιά της Μαρίν Λεπέν ή τη ριζοσπαστική Αριστερά του Ζαν-Λικ Μελανσόν. Δημοσκόπηση της Odoxa, με στοιχεία που δημοσιεύθηκαν στις 14 Οκτωβρίου, έδινε στη Λεπέν 37% και στον Μελανσόν 18% σε ένα από τα εξεταζόμενα σενάρια για τον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών του 2027. Τα ποσοστά αποτυπώνουν σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο, χωρίς να προεξοφλούν το τελικό αποτέλεσμα.

Η Λεπέν επιχειρεί να συνδέσει τη δυσαρέσκεια με τη μετανάστευση και την αμφισβήτηση του πολιτικού κατεστημένου, ενώ ο Μελανσόν προβάλλει την κοινωνική ανισότητα και την ανάγκη οικονομικών και θεσμικών αλλαγών. Το αν οι διαμαρτυρίες θα μετατραπούν σε εκλογική ενίσχυση για κάποιον από τους δύο θα εξαρτηθεί και από την ικανότητά τους να πείσουν πέρα από την ήδη διαμορφωμένη εκλογική τους βάση.

Ισπανία: Η στεγαστική κρίση και η πρόκληση για τον Σάντσεθ

Στην Ισπανία, η στεγαστική κρίση έχει μετατραπεί σε κεντρικό πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης. Το αυξημένο κόστος των ενοικίων και η δυσκολία πρόσβασης σε προσιτή κατοικία τροφοδότησαν κινητοποιήσεις και αντιδράσεις κατά των κυβερνητικών χειρισμών.

Ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ προκήρυξε πρόωρες εκλογές για τις 29 Νοεμβρίου, επιχειρώντας να αξιοποιήσει την κοινωνική πίεση υπέρ των προτάσεών του για τη στέγαση. Ωστόσο, οι περισσότερες δημοσκοπήσεις που επικαλείται το Reuters εμφανίζουν το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα (PP) και το ακροδεξιό Vox σε θέση που θα μπορούσε να τους επιτρέψει να σχηματίσουν κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Η πρόκληση για τους Σοσιαλιστές και τις δυνάμεις που βρίσκονται αριστερότερα είναι να πείσουν ότι μπορούν να δώσουν πρακτικές λύσεις. Από την άλλη πλευρά, το PP και το Vox επιχειρούν να μετατρέψουν τη δυσαρέσκεια σε αμφισβήτηση της κυβέρνησης. Η κάλπη θα δείξει αν η στεγαστική κρίση θα λειτουργήσει υπέρ της κυβερνητικής πλευράς ή της αντιπολίτευσης.

Πορτογαλία: Η κοινωνική πίεση και η άνοδος του Chega

Στην Πορτογαλία, οι χαμηλοί μισθοί, το κόστος κατοικίας και οι πιέσεις στις δημόσιες υπηρεσίες δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για πολιτική αμφισβήτηση. Η αντιπαράθεση δεν περιορίζεται στην παραδοσιακή διαχωριστική γραμμή Αριστεράς και Δεξιάς, καθώς το ακροδεξιό Chega έχει εξελιχθεί σε βασικό διεκδικητή της ψήφου διαμαρτυρίας.

Οι δημοσκοπήσεις του Οκτωβρίου καταγράφουν στενή αναμέτρηση μεταξύ του Σοσιαλιστικού Κόμματος και του Chega. Σε έρευνα της Intercampus, με πεδίο από τις 6 έως τις 12 Οκτωβρίου, οι Σοσιαλιστές συγκέντρωναν 24,4% και το Chega 24%. Σε διαφορετική έρευνα της Aximage, στις 6 και 7 Οκτωβρίου, το Chega προηγούνταν με 30,7%, έναντι 28,9% των Σοσιαλιστών.

Βέλγιο: Διαφορετικές πολιτικές απαντήσεις στην ίδια δυσαρέσκεια

Στο Βέλγιο, οι κινητοποιήσεις φοιτητών και νέων για το κόστος της εκπαίδευσης και τις μεταρρυθμίσεις στην ανώτατη παιδεία ανέδειξαν ευρύτερες ανησυχίες για την ισότητα των ευκαιριών και τις δημόσιες δαπάνες.

Η πολιτική έκφραση αυτής της δυσαρέσκειας, ωστόσο, δεν είναι ενιαία. Στη Φλάνδρα, το ακροδεξιό Vlaams Belang διατηρεί ισχυρή παρουσία, ενώ στις Βρυξέλλες και στη γαλλόφωνη Βαλλονία έχουν διαφορετική βαρύτητα αριστερές και σοσιαλιστικές δυνάμεις.

Οι κινητοποιήσεις μπορούν να ενισχύσουν αιτήματα για περισσότερη κοινωνική προστασία, αλλά δεν συνεπάγονται αυτομάτως άνοδο της Αριστεράς. 

Η Ευρώπη μπροστά σε μια δύσκολη πολιτική εξίσωση

Οι εξελίξεις στις τέσσερις χώρες συνδέονται με μια ευρύτερη δοκιμασία για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη στιγμή που το 2027 θεωρείται για ορισμένους χρονιά ορόσημο καθώς αναμένονται και κάποιες εκλογικές αναμετρήσεις. Όπως επισημαίνει η ανάλυση του POLITICO για την «τέλεια πολιτική καταιγίδα» που διαμορφώνεται στην Ευρώπη, οι κυβερνήσεις καλούνται να βρουν δύσκολους συμβιβασμούς σε ένα περιβάλλον εκλογικής αβεβαιότητας και αυξανόμενων γεωπολιτικών πιέσεων.

Η ευρωπαϊκή ηγεσία αντιμετωπίζει διαφωνίες για τις προτεραιότητες της Ένωσης, ενώ η διαπραγμάτευση του επόμενου πολυετούς προϋπολογισμού, με κρίσιμο ορίζοντα το τέλος του 2026, αναμένεται να δοκιμάσει τις ισορροπίες μεταξύ των κρατών-μελών. Παράλληλα, οι σχέσεις με την Ουάσιγκτον υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, ο ανταγωνισμός με την Κίνα και οι απαιτήσεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια περιορίζουν τα περιθώρια συνεννόησης.

Σε αυτό το περιβάλλον, η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να επιβαρύνει τις κυβερνήσεις και να ενισχύσει πολιτικές δυνάμεις που αμφισβητούν τις σημερινές ευρωπαϊκές ισορροπίες. 

Η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η οικονομική ανασφάλεια, η δυσκολία πρόσβασης σε βασικά αγαθά και η κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς συναντούν έναν πυκνό εκλογικό κύκλο. Από τη Γαλλία έως την Πορτογαλία, το ερώτημα παραμένει κοινό: ποιος θα πείσει ότι μπορεί να δώσει απαντήσεις στα προβλήματα της καθημερινότητας;