Παρέες νέων πιασµένες χέρι χέρι στον χορό, πλατείες χωριών που σφύζουν από ζωή και ορχήστρες που παίζουν ασταµάτητα µέχρι το ξηµέρωµα συνθέτουν µία από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες του ελληνικού καλοκαιριού. Τα πανηγύρια, ένας θεσµός βαθιά ριζωµένος στην ελληνική παράδοση, γνωρίζουν τα τελευταία χρόνια µια εντυπωσιακή αναβίωση, κερδίζοντας ξανά -και ίσως περισσότερο από ποτέ- τη νεότερη γενιά.

Πανηγύρια: Γιατί οι νέοι ξαναπιάνουν τον χορό

Από την Ικαρία και τις Κυκλάδες µέχρι την Πελοπόννησο, την Ήπειρο και τη Θράκη, νέοι άνθρωποι γεµίζουν τις πλατείες, δηµιουργούν παρέες γύρω από τα τραπέζια και µπαίνουν στον χορό µέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες. Τι βρίσκεται, όµως, πίσω από αυτή τη µαζική επιστροφή; Είναι µια βαθύτερη ανάγκη επανασύνδεσης µε τις ρίζες και την παράδοση ή µήπως το πανηγύρι έχει µετατραπεί στο νέο καλοκαιρινό trend, που περνά από τις πλατείες των χωριών στις οθόνες των κινητών και γιγαντώνεται µέσα από τα social media;

Μια διαφορετική γενιά φαίνεται πως ανακαλύπτει εκ νέου έναν από τους παλαιότερους θεσµούς της ελληνικής λαϊκής ζωής. Ο Εµµανουήλ Βαρβούνης, καθηγητής Λαογραφίας του ∆ηµοκρίτειου Πανεπιστηµίου Θράκης, µιλώντας στα «ΠΑΡΑΠΟΛΙΤΙΚΑ», επισηµαίνει ότι η αυξηµένη προσέλευση στα πανηγύρια γίνεται ιδιαίτερα αισθητή µετά την περίοδο της πανδηµίας και των υγειονοµικών περιορισµών.

∆εν πρόκειται, ωστόσο, για ένα ενιαίο κοινό ούτε για µια γενικευµένη «επιστροφή στις ρίζες». Πίσω από τη µαζική παρουσία των νέων συνυπάρχουν διαφορετικές αφετηρίες. Από τη µία, βρίσκονται παιδιά που έχουν ήδη ουσιαστική επαφή µε την παράδοση, µαθαίνουν παραδοσιακούς χορούς σε πολιτιστικούς συλλόγους και αναζητούν στα πανηγύρια τον φυσικό χώρο για να τους χορέψουν. Από την άλλη, υπάρχουν νέοι που ανακαλύπτουν το πανηγύρι ως έναν εναλλακτικό τρόπο καλοκαιρινής διασκέδασης, χωρίς να έχουν προηγουµένως ιδιαίτερη σχέση µε την παράδοση.

Υπάρχει, όµως, και µια τρίτη κατηγορία: εκείνοι για τους οποίους η συµµετοχή στα πανηγύρια αποτελεί µέρος ενός πρόσκαιρου τρόπου ζωής και µιας συγκεκριµένης νεανικής αισθητικής. Το ενδιαφέρον είναι ότι η σχέση αυτή µπορεί στην πορεία να αποκτήσει µεγαλύτερο βάθος. Ενας νέος που θα βρεθεί το καλοκαίρι σε ένα πανηγύρι επειδή ακολούθησε την παρέα του µπορεί τον χειµώνα να αναζητήσει έναν πολιτιστικό σύλλογο για να µάθει τους χορούς που είδε και να µπορεί την επόµενη φορά να συµµετέχει πραγµατικά. Με αυτόν τον τρόπο, ακόµα και η µόδα µπορεί σε ορισµένες περιπτώσεις να λειτουργήσει ως η πρώτη επαφή µε την παράδοση.


Είναι τα πανηγύρια θέμα μόδας;

Είναι, λοιπόν, η νέα αγάπη των νέων για τα πανηγύρια και θέµα µόδας; «Εως έναν βαθµό», απαντά ο κ. Βαρβούνης. Τα τελευταία χρόνια, το να βρεθεί κανείς σε ένα γνωστό πανηγύρι έχει γίνει για αρκετούς µέρος της καλοκαιρινής εµπειρίας. Και σε αυτή τη νέα πραγµατικότητα τα social media έχουν τη δική τους δύναµη. Βίντεο µε εκατοντάδες ανθρώπους πιασµένους στον χορό, ολονύχτια γλέντια και κατάµεστες πλατείες αναπαράγονται διαρκώς στο ∆ιαδίκτυο, µετατρέποντας ένα γεγονός που κάποτε αφορούσε πρωτίστως την τοπική κοινότητα σε προορισµό για επισκέπτες από ολόκληρη τη χώρα.

Χαρακτηριστικότερη, ίσως, είναι η περίπτωση της Ικαρίας. Τα πανηγύρια του νησιού έχουν αποκτήσει τέτοια φήµη, ώστε για ένα µέρος του νεανικού κοινού αποτελούν από µόνα τους λόγο για ένα ταξίδι στο νησί. Γύρω τους έχει δηµιουργηθεί παράλληλα µια ολόκληρη εικόνα για την Ικαρία: η χαλαρότητα, η κοινωνικότητα, η διαφορετική αντίληψη του χρόνου, ακόµα και η περίφηµη µακροζωία των κατοίκων της.

Ο κ. Βαρβούνης βάζει έναν αστερίσκο σε αυτή την εικόνα, σηµειώνοντας ότι όσα σήµερα προβάλλονται και βιώνονται από το µαζικό κοινό δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκην µε το παραδοσιακό ικαριώτικο πανηγύρι. Η δηµοφιλία του έχει πλέον συνδεθεί και µε την τουριστική προβολή του νησιού, καθώς η συγκεκριµένη εικόνα καλλιεργείται και από ανθρώπους που δραστηριοποιούνται στον τουρισµό, προκειµένου να ενισχύσουν το ρεύµα επισκεπτών.

Η αλλαγή

Μια από τις σηµαντικότερες αλλαγές που εξηγούν γιατί το σηµερινό πανηγύρι είναι τόσο διαφορετικό από εκείνο των προηγούµενων δεκαετιών αφορά τον ίδιο τον τρόπο µε τον οποίο στηνόταν ο χορός. Οπως εξηγεί ο κ. Βαρβούνης, παλαιότερα η ορχήστρα δεν έπαιζε ελεύθερα για να σηκωθούν όλοι µαζί στην πίστα, όπως συµβαίνει σήµερα. Οι παρέες ή ακόµα και µεµονωµένα πρόσωπα έδιναν την «παραγγελιά» τους στους µουσικούς, πλήρωναν την ορχήστρα και έπαιρναν µε τη σειρά τους τον χορό. Για όσο διαρκούσε η παραγγελιά, ο χώρος ουσιαστικά ανήκε σε εκείνον ή στην παρέα που χόρευε, ενώ οι υπόλοιποι περίµεναν τη σειρά τους.

Αυτό το µοντέλο άρχισε σταδιακά να υποχωρεί και τη θέση του πήρε η λεγόµενη «ελεύθερη ορχήστρα»: Οι µουσικοί παίζουν πλέον για το σύνολο του κόσµου και ο χορός είναι ανοιχτός σε όλους, χωρίς να χρειάζεται κάποιος να έχει πληρώσει για τη δική του σειρά. Η αλλαγή µπορεί να φαίνεται απλή, στην πραγµατικότητα όµως µεταµόρφωσε τον χαρακτήρα του πανηγυριού. Ο χορός έπαψε να οργανώνεται γύρω από διαδοχικές παραγγελιές και έγινε µια περισσότερο συλλογική εµπειρία, στην οποία µπορεί να συµµετέχει ταυτόχρονα ολόκληρη η πλατεία. Αυτή η εξέλιξη βοηθά να εξηγηθεί και η σηµερινή µαζική παρουσία των νέων. Κάποιος που φτάνει για πρώτη φορά σε ένα πανηγύρι δεν χρειάζεται να γνωρίζει κανέναν ούτε να περιµένει τη σειρά του για να χορέψει. Αρκεί να πιαστεί στον κύκλο. Το πανηγύρι έγινε, έτσι, πιο ανοιχτό στον επισκέπτη και πολύ πιο εύκολο να µετατραπεί από µια γιορτή πρωτίστως της τοπικής κοινότητας σε µια µεγάλη, συλλογική εµπειρία.


"Ζωντανός οργανισμός"

Αυτή η µεταβολή δεν είναι απαραίτητα ξένη προς την ίδια τη φύση της παράδοσης. Οπως επισηµαίνει ο κ. Βαρβούνης, «το πανηγύρι είναι ένας “ζωντανός οργανισµός”: ∆εν παραµένει παγωµένο σε µια συγκεκριµένη εποχή, αλλά ακολουθεί την κοινωνία που το δηµιουργεί. Αυτό που συνέβαινε σε ένα χωριό τη δεκαετία του ’60 ή του ’70 δεν µπορεί να µεταφερθεί αυτούσιο στο σήµερα. Οι κοινωνίες άλλαξαν, οι νέοι µετακινούνται, οι επισκέπτες πολλαπλασιάστηκαν και το ∆ιαδίκτυο έδωσε σε ένα τοπικό γεγονός ακροατήριο που κάποτε θα ήταν αδιανόητο. Κι όµως, πίσω από τις αλλαγές παραµένει ο κοινοτικός πυρήνας. Το πανηγύρι εξακολουθεί να είναι δεµένο µε τη ζωή του χωριού και µε όσα συµβαίνουν στους ανθρώπους του. Μια τραγωδία ή ένα γεγονός που συγκλονίζει µια µικρή κοινότητα µπορεί ακόµα και σήµερα να οδηγήσει τους κατοίκους στην απόφαση να µη γίνει το πανηγύρι εκείνης της χρονιάς. Ισως, λοιπόν, το ενδιαφέρον να µη βρίσκεται στο εάν το σηµερινό πανηγύρι είναι «αυθεντικό» ή όχι, αλλά στο γεγονός ότι καταφέρνει να αλλάζει µαζί µε την κοινωνία, χωρίς να εξαφανίζεται. Και σήµερα, σε αυτή τη νέα του εκδοχή, φαίνεται ότι βρήκε ξανά τον δρόµο προς µια γενιά που για χρόνια έµοιαζε να βρίσκεται µακριά του», καταλήγει ο κ. Βαρβούνης.

Δημοσιεύθηκε στα Παραπολιτικά