30 χρόνια χωρίς τον Ανδρέα Παπανδρέου: Άρθρο του Μιλτιάδη Παπαϊωάννου στο "Καρφί"

Για τον λαϊκό ηγέτη, για το «φαινόμενο» Ανδρέας Γ. Παπανδρέου, τη συναρπαστική προσωπική και πολιτική του πορεία έχουν γραφτεί χιλιάδες λέξεις. Υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία, μαρτυρίες και δοκίμια. Με διαφορετική στόχευση και διαφορετικά κίνητρα. Το πολυσχιδές έργο του είναι βαθιά χαραγμένο στην ιστορική μνήμη του ελληνικού λαού.

Η παρουσία του συνδέεται με τον μετασχηματισμό του κράτους, την πολιτική και κοινωνική ενσωμάτωση δυνάμεων που είχαν μείνει στο περιθώριο μετά τον Εμφύλιο και τη μετεμφυλιακή ηγεμονία της Δεξιάς. Με την εθνική συμφιλίωση. Με μεγάλες θεσμικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, τον εκδημοκρατισμό των θεσμών. Με τη διεύρυνση των ατομικών δικαιωμάτων.

Με την άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων και τη δημιουργία μιας ευημερούσας μεσαίας τάξης. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και σήμερα, δεκαετίες μετά τον θάνατό του, σε διαδοχικές έρευνες της κοινής γνώμης καταγράφεται στη συλλογική ιστορική μνήμη ως ο σημαντικότερος και δημοφιλέστερος πρωθυπουργός της μεταπολίτευσης, ως το κυρίαρχο πρόσωπο της μεταπολίτευσης. Ο πολιτικός που αγαπήθηκε και λατρεύτηκε όσο κανένας άλλος στην μεταπολεμική Ελλάδα.

Η προσωπολατρία είναι φαινόμενο μοναδικό. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι στην πολιτική ιστορία είναι ο μόνος που αναφέρεται με το μικρό του όνομα*. Για την ιστορική διαδρομή και την πολιτική παρουσία του ίδιου υπάρχει και έντονη αμφισβήτηση. Τον αγάπησε ο λαός, αλλά δεν τον «αγάπησε» η πανεπιστημιακή και δημοσιογραφική ελίτ της χώρας. Είναι αρκετοί αυτοί που θέλουν συνειδητά να αμαυρώσουν το έργο του. Με αγνόηση ή διαστρέβλωση των ιστορικών γεγονότων.

Μεταξύ άλλων, άκριτα υποστηρίζουν ότι το ΠΑΣΟΚ είναι ένα λαϊκίστικο κίνημα και ότι ο Ανδρέας είναι ένας λαϊκιστής, δημαγωγός και όχι ο χαρισματικός λαϊκός ηγέτης που υπηρέτησε με συνέπεια το έθνος και τον λαό, που απέκτησε μια πολιτική και συναισθηματική σχέση με τα πλατιά κοινωνικά στρώματα. Το τι είναι λαϊκισμός έχει απασχολήσει πληθώρα ιστορικών μελετητών της πολιτικής επιστήμης σε διεθνές επίπεδο**.

Σύμφωνα με την καθιερωμένη πολιτική ορολογία, ως λαϊκισμός νοείται το νοσηρό φαινόμενο εξαπάτησης των πολιτών με ψεύτικες και ανέφικτες υποσχέσεις. Όταν υπόσχεσαι αυτό που επιθυμεί ο άλλος και δεν μπορείς να το κάνεις. Είναι η ασυνέπεια λόγου και πράξης. Αυτά δεν ισχύουν για το ΠΑΣΟΚ και τον Ανδρέα, γιατί ο λόγος του μετουσιώθηκε σε θεσμούς, δικαιώματα και κοινωνικές αλλαγές. Γιατί τήρησε σχεδόν στο σύνολό τους τα προεκλογικά προγράμματα του 1981 και των επόμενων εκλογικών αναμετρήσεων. Ο Ανδρέας δεν «κορόιδεψε» τον λαό, γιατί έκανε πράξη όσα υποσχέθηκε. Ο δημοκρατικός μετασχηματισμός και το νέο κοινωνικό κράτος δικαίου, η προστασία των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων είναι η νέα πραγματικότητα. Με τη δημιουργία νέων πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών θεσμών.

Με την πραγματική αύξηση των εισοδημάτων των μη προνομιούχων. Με τη δημιουργία μιας ευημερούσας μεσαίας τάξης. Η «Αλλαγή» με τους νέους θεσμούς και τις μεγάλες μεταρρυθμίσεις είναι ένα χειροπιαστό, ξεχωριστό κεκτημένο της σύγχρονης Ελλάδας. Η αλήθεια και η συνέπεια μεταξύ ιδεολογικού προσανατολισμού, προγράμματος και πράξης βρίσκονται στον αντίποδα του λαϊκισμού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι στη συνολική πορεία του ΠΑΣΟΚ δεν εμφανίστηκαν στον λόγο του και μεμονωμένα λαϊκιστικά στοιχεία, κάτι που διαχρονικά ενδημεί σε όλα τα κόμματα, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, παντού. Ο Ανδρέας παραμένει στη συνείδηση των πολιτών ως ένας μεγάλος οραματιστής και συγχρόνως ρεαλιστής ηγέτης. Έχει κερδίσει το «ραντεβού με την ιστορία», θετικά και ανεξίτηλα. Χωρίς ποτέ ο ίδιος να ενδιαφερθεί για την υστεροφημία του.

Χωρίς να αναζητήσει αγιογραφίες και μαυσωλεία. Χωρίς να πλουτίσει ο ίδιος και η οικογένειά του. Ο Ανδρέας μάς άφησε στις 23 Ιουνίου 1996. Στον Ανδρέα Παπανδρέου οφείλω πολλά. Θέλω όμως να σημειώσω ότι μαζί του με συνέδεσε και ένα βαθύ ανθρώπινο συναίσθημα.

Αυτό δεν με εμποδίζει να προσεγγίζω την πολιτική του διαδρομή, την προσφορά και το έργο του στην πατρίδα με όρους ιστορικής δικαιοσύνης. Από το βήμα του 4ου Συνεδρίου στις 29 Ιουνίου, τον αποχαιρέτησα με τους στίχους του Γιάννη Ρίτσου: Πρόεδρε, «να λείπεις - δεν είναι τίποτα να λείπεις. Αν έχεις λείψει για ό,τι πρέπει. Θα ’σαι για πάντα μέσα σ’ όλα εκείνα που γι’ αυτά έχεις λείψει. Θα ’σαι για πάντα μέσα σ’ όλο τον κόσμο».

* Το 2024 η εφημερίδα «Καθημερινή», στο μεγάλο αφιέρωμα «50 χρόνια μεταπολίτευση», ανέδειξε το δίπολο Καραμανλή – Παπανδρέου ως τις δύο κορυφαίες προσωπικότητες της περιόδου. Στο σύνολο όλων των ηλικιών, ο Ανδρέας προηγείται με 45% έναντι 37% του Κ. Καραμανλή. Η ίδια εικόνα εμφανίζεται και σε όλες τις προηγούμενες έρευνες της κοινής γνώμης. Μεταξύ άλλων, βλέπε «Καθημερινή» 30 Δεκεμβρίου 2007 και 1 Μαρτίου 2024, «Real News», 3 Ιανουαρίου 2010 , «The Economist» 22 Ιουλίου 2016, «News» 15 Ιουλίου 2023 κ.ά.

** Ο ιστορικός Μαρκ Μαζάουερ διαπιστώνει: «Υπάρχει πρόβλημα με τις λέξεις στην Ελλάδα» («Καθημερινή» 13 Οκτωβρίου 2025).