Στην εποχή που ζούμε, οι ειδήσεις για μεγάλες πυρκαγιές, φονικούς σεισμούς ή ξαφνικές πλημμύρες δεν είναι πια σπάνιες. Η κλιματική αλλαγή έχει φέρει την ανθρωπότητα μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα αυτή των  «μέγα- καταστροφών», φαινόμενα δηλαδή τόσο έντονα που οι παραδοσιακοί τρόποι αντιμετώπισης συχνά δεν μπορούν εύκολα να ανταποκριθούν.

Η διαχείριση κρίσεων αποτελεί μια σύνθετη και πολυδιάστατη πρόκληση για τις σύγχρονες κοινωνίες. Η ανάγκη για έγκαιρη πρόληψη, άμεση ανταπόκριση και αποδοτική αποκατάσταση γίνεται πιο επιτακτική από ποτέ. Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) αποτελεί μια από τις ραγδαία εξελισσόμενες τεχνολογίες του 21ου αιώνα, με διαρκώς διευρυνόμενες εφαρμογές σε κρίσιμους τομείς. Την ώρα όμως  που οι προκλήσεις μεγαλώνουν, αυτή η  νέα τεχνολογία έρχεται να σταθεί δίπλα στους πυροσβέστες, τους διασώστες και τους επιστήμονες και δεν αποτελεί πια  απλά ένα σενάριο από ταινίες του μέλλοντος, αλλά ένα πολύτιμο εργαλείο που μαθαίνει από το παρελθόν για να μας προστατέψει στο μέλλον.

 

Πυρκαγιές : Οι "Ψηφιακοί Προφήτες" και τα Μάτια στον Ουρανό

Μπαίνουμε σε μια εποχή όπου οι δασικές πυρκαγιές γίνονται όλο και περισσότερες και όλο  πιο επιθετικές και καταστροφικές με σοβαρές επιπτώσεις στο περιβάλλον, την ανθρώπινη ζωή και την οικονομία.. Η τεχνολογία πλέον μας προσφέρει συστήματα όπως το DeepCube και το SeasFire, τα οποία αναλύουν δορυφορικά δεδομένα 15-20 ετών. Όμως, τι σημαίνει αυτό στην πράξη;  Οι αρχές έχουν στα χέρια τους καθημερινούς χάρτες που προβλέπουν τον κίνδυνο με ακρίβεια τετραγωνικού χιλιομέτρου.

Στο πεδίο της μάχης, τα drones (UAVs) παίζουν πλέον καθοριστικό ρόλο, αφού έχουν την δυνατότητα να πετούν πάνω από δύσβατα δάση και να εντοπίζουν αυτόματα καπνό, στέλνοντας σήμα  σε λίγα λεπτά η ακόμα και σε πραγματικό χρόνο (real-time image analysis) επιτρέποντας άμεση κινητοποίηση των δυνάμεων πριν την ανεξέλεγκτη εξάπλωση της πυρκαγιάς. Στην Ελλάδα, το πρόγραμμα «ΑΙΓΙΣ», ύψους 2,1 δισ. ευρώ, φέρνει αυτή την επανάσταση, εγκαθιστώντας έξυπνους αισθητήρες Lidar που «σαρώνουν» τον ορίζοντα μέρα και νύχτα. Υπάρχουν μάλιστα drones που μπορούν να κάνουν μέχρι και ελεγχόμενες καύσεις για να σταματήσουν μια πυρκαγιά πριν αυτή πάρει ανεξέλεγκτες διαστάσεις.

 

Σεισμοί και Πλημμύρες: Κερδίζοντας Πολύτιμα Δευτερόλεπτα

Ο σεισμός είναι ίσως ο πιο απρόβλεπτος εχθρός, καθώς τα περιθώρια αντίδρασης είναι σχεδόν μηδενικά. Παρόλα αυτά, η ΤΝ μπορεί να μας χαρίσει 10 έως 30 πολύτιμα δευτερόλεπτα προειδοποίησης πριν την κύρια δόνηση, προσφέροντας νέα εργαλεία για την αναγνώριση προσεισμικών σημάτων, την έγκαιρη ειδοποίηση και την αξιολόγηση ζημιών μετά το σεισμικό φαινόμενο. Εφαρμόζεται σε μεγάλα σεισμολογικά δίκτυα, όπου επεξεργάζεται δεδομένα σεισμογράφων για να εντοπίσει ανωμαλίες που ίσως αποτελούν πρώιμα σημάδια ενός σεισμού. Αυτά τα δευτερόλεπτα είναι αρκετά για να διακοπεί αυτόματα το ρεύμα ή το φυσικό αέριο, αποτρέποντας εκρήξεις και φωτιές μέσα στις πόλεις. Η ΤΝ μετά τον σεισμό μπορεί να αναλύσει εικόνες από δορυφόρους και drones, εντοπίζοντας με ακρίβεια τις περιοχές που έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές ή που είναι προσβάσιμες στα  σωστικά συνεργεία.

Οι πλημμύρες αποτελούν μια από τις πιο συχνές επικίνδυνες και δαπανηρές φυσικές καταστροφές καθώς το κράτος οφείλει να ξαναφτιάξει τις  περιοχές και τις υποδομές που καταστράφηκαν , προσφέροντας δυνατότητες για έγκαιρη πρόβλεψη, παρακολούθηση και διαχείριση των συνεπειών τους. Χρησιμοποιώντας τεχνικές μηχανικής μάθησης (machine learning) και επεξεργασίας μεγάλων δεδομένων (big data), οι επιστήμονες μπορούν να αναλύσουν μετεωρολογικά στοιχεία, επίπεδα υδάτων, παλαιότερες πλημμύρες και αστικά δεδομένα για να προβλέψουν με ακρίβεια το πότε και πού υπάρχει υψηλός κίνδυνος. Στις πλημμύρες, ο κίνδυνος συχνά έρχεται από εκεί που δεν υπάρχουν όργανα μέτρησης.  Συστήματα όπως το Google Flood Hub χρησιμοποιούν «έξυπνα» μοντέλα για να προβλέπουν την άνοδο της στάθμης των υδάτων ακόμα και σε απομακρυσμένες περιοχές, ενημερώνοντας τους κατοίκους μέσω των κινητών τους. Παράλληλα, ευρωπαϊκά έργα όπως το WATER-ACT εμπλέκουν και τους ίδιους τους πολίτες, οι οποίοι μέσω εφαρμογών μπορούν να στέλνουν πληροφορίες για την κατάσταση στην περιοχή τους, βοηθώντας τις αρχές να έχουν μια πλήρη εικόνα σε πραγματικό χρόνο. Μετά την πλημμύρα, η ΤΝ βοηθά στον εντοπισμό εγκλωβισμένων ανθρώπων ή κατεστραμμένων υποδομών με χρήση drones και τεχνολογιών Computer vision.

 

Υγεία και Οικονομία: Η AI ως Κοινωνική "Ασπίδα"

Η εμπειρία της πρόσφατης πανδημίας μας έμαθε πόσο γρήγορα μπορεί να εξαπλωθεί μια κρίση που ανέδειξε τον κρίσιμο ρόλο της ΤΝ στην διαχείριση των υγειονομικών κρίσεων. Η Τεχνητή Νοημοσύνη βοήθησε τους επιστήμονες να αναλύσουν πάνω από 500 εκατομμύρια αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να εντοπίσουν έγκαιρα νέες εστίες και να κατανοήσουν πώς αντιδρά ο κόσμος. Μέσω ανάλυσης δεδομένων πραγματοποιείται μοντελοποίηση του εντοπισμού και εξάπλωσης των ασθενών, η ΤΝ συνέβαλε σημαντικά στην καταπολέμηση της κρίσης. Οι Αλγόριθμοι της  μηχανικής μάθησης χρησιμοποίησαν στοιχεία όπως κινητικότητα πληθυσμού, επιδημιολογικά μοντέλα και δείκτες υγείας για την πρόβλεψη εξάπλωσης του ιού (Arora et al., 2020). Η ΤΝ υποστήριξε την ταχεία ανάπτυξη εμβολίων και τη διαχείριση εμβολιασμών, ενισχύοντας έτσι την ικανότητα των κυβερνήσεων παγκοσμίως να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις προκειμένου να ”νικηθεί” ο ιός.

Όμως, οι κρίσεις δεν είναι μόνο φυσικές· είναι και οικονομικές. Στην Ελλάδα, μελέτες έδειξαν ότι η AI μπορεί να «προβλέψει» ποιες επιχειρήσεις κινδυνεύουν περισσότερο από μια οικονομική ύφεση. Αυτό επιτρέπει στο κράτος να σχεδιάζει καλύτερα τα προγράμματα στήριξης, κατευθύνοντας τα χρήματα εκεί που υπάρχει πραγματική ανάγκη και διασφαλίζοντας τη σταθερότητα της αγοράς. Η ΤΝ αποτελεί βασικό εργαλείο για την εποπτεία των διεθνών αγορών, καλύπτοντας τις τάσεις σε μετοχές, συναλλάγματα και εμπορεύματα, ενώ παράλληλα συμβάλλει καθοριστικά στον περιορισμό των επενδυτικών κινδύνων. Σε περιόδους έντονων οικονομικών αναταράξεων, όπως η παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 και η υγειονομική κρίση του COVID-19, τα συστήματα προγνωστικής ανάλυσης αξιολογούν τα δεδομένα της αγοράς και προσφέρουν στρατηγικές κατευθύνσεις για τη λήψη κρίσιμων αποφάσεων. Σύμφωνα με τον Bazarbash (2019), χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, επενδυτικοί φορείς, οίκοι αξιολόγησης και κρατικοί οργανισμοί αξιοποιούν μοντέλα ΤΝ για τη χάραξη νομισματικής πολιτικής, την πρόβλεψη των ποσοστών ανεργίας και την εκτίμηση της πιστοληπτικής ικανότητας των εταιρειών. Επιπλέον, οι τεχνολογίες αυτές έχουν τη δυνατότητα να εντοπίζουν έγκαιρα ασυνήθιστες διακυμάνσεις, λειτουργώντας ως συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για επερχόμενες οικονομικές κρίσεις. Η συγκεκριμένη δυνατότητα επιτρέπει στις αρχές και τους επενδυτές να αντιδρούν άμεσα, εφαρμόζοντας στοχευμένα προστατευτικά μέτρα και αποτελεσματικές παρεμβάσεις στις αγορές.

 

Η Πόλη σε... "Ψηφιακό Αντίγραφο"

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά εργαλεία είναι τα «Ψηφιακά Δίδυμα» (Digital Twins). Πρόκειται για εικονικούς χάρτες κρίσιμων υποδομών (όπως δίκτυα ενέργειας ή μεταφορών) που συνδέονται με την πραγματικότητα μέσω αισθητήρων. Οι ειδικοί χρησιμοποιούν αυτά τα αντίγραφα για να κάνουν «δοκιμές αντοχής». Για παράδειγμα, μπορούν να δουν σε μια προσομοίωση τι θα συμβεί αν κοπεί το ρεύμα σε ένα νοσοκομείο ή πώς θα εκκενωθεί μια πόλη πιο γρήγορα, μειώνοντας τα σφάλματα σχεδιασμού περίπου κατά 30%.

 

Ο Άνθρωπος παραμένει ο "Κυρίαρχος του παιχνιδιού"

Ένα μεγάλο ερώτημα που απασχολεί όλους μας είναι αν οι μηχανές θα αντικαταστήσουν τον άνθρωπο. Η απάντηση των επιστημόνων είναι ξεκάθαρη: Όχι. Η Τεχνητή Νοημοσύνη λειτουργεί ως ένας πανίσχυρος βοηθός που φιλτράρει τον τεράστιο όγκο πληροφοριών, που λαμβάνει, όμως η τελική απόφαση και η ηθική ευθύνη παραμένουν πάντα στον άνθρωπο.

Το στοίχημα για το μέλλον είναι η «Εξηγήσιμη Τεχνητή Νοημοσύνη». Θέλουμε συστήματα που όχι μόνο θα μας δίνουν μια πρόβλεψη, αλλά θα μας εξηγούν με απλά λόγια το γιατί, ώστε να υπάρχει διαφάνεια και εμπιστοσύνη.

Συμπερασματικά θα λέγαμε πως η μετάβαση στην «έξυπνη» διαχείριση κρίσεων δεν είναι πλέον πολυτέλεια, αλλά ανάγκη για την επιβίωσή μας και την επιβίωση του πλανήτη. Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ο καταλύτης που μας επιτρέπει να περάσουμε από την απλή αντίδραση στην πρόληψη, δεν αντικαθιστά τον άνθρωπο στην διαχείριση των κρίσεων αλλά με «χρηστή» χρησιμοποίηση της τον βοηθά ουσιαστικά συμβάλλοντας ουσιαστικά και καθοριστικά στην οικοδόμηση πιο ανθεκτικών υποδομών και κοινωνιών. Είναι μια «ασπίδα» που, αν χρησιμοποιηθεί σωστά, μπορεί να σώσει ζωές, περιουσίες και το περιβάλλον. Η ΤΝ δεν ήρθε για να αντικαταστήσει τον άνθρωπο αλλά να είναι αρωγός του για να θωρακίσει την κοινωνία απέναντι στο άγνωστο.  

 

Βιβλιογραφικές Αναφορές

  • Aswathy, T. S. (2024). Integrating AI and IoT for Earthquake-Resilient Urban Planning
  • Bazarbash, M. (2019). “Fintech in financial inclusion: Machine learning applications in assessing credit risk.” IMF Working Paper
  • Business Daily (2024). Νέο εργαλείο Τεχνητής Νοημοσύνης ενισχύει την Πολιτική Προστασία (Πρόγραμμα ΑΙΓΙΣ).
  • DeepCube & SeasFire Programs. Ευρωπαϊκά έργα για την πρόληψη πυρκαγιών
  • Google Flood Hub. Συστήματα πρόβλεψης πλημμυρών
  • Horizon Europe Projects. EU-DARE, ORION & CitiTwin (Digital Twins for infrastructure).
  • Kyriakou, N., et al. (2023). Predicting firms' resilience to economic crisis using AI - University of the Aegean.
  • Mplesios, K. (2023). Τεχνητή νοημοσύνη και διαχείριση φυσικών καταστροφών και κρίσεων - ΕΚΠΑ.


ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΙΤΟΥΛΙΩΤΗΣ

Μέλος Πολιτικής Επιτροπής ΝΕΑΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Αν. Γραμματέας Ε.Κ.Ο ΝΕΑΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Υπ. Διδάκτορας Οικονομικής Διπλωματίας και Διαχείρισης Κρίσεων ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

MSc Στρατηγικές Διαχείρισης Κρίσεων & Καταστροφών ΕΚΠΑ

 MSc  Δημόσια Διοίκηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΦΟΥ