Την ώρα που οι καύσωνες γίνονται πιο έντονοι και συχνοί, η ζήτηση για κλιματισμό αναμένεται να αυξηθεί σημαντικά. Ωστόσο, αν το Ηνωμένο Βασίλειο και παρόμοιες χώρες αντιμετωπίσουν τα θερμότερα καλοκαίρια απλώς εγκαθιστώντας περισσότερα κλιματιστικά, κινδυνεύουν να δημιουργήσουν ένα μέλλον πιο δαπανηρό, ενεργοβόρο και άνισο. Υπάρχει όμως ένας πιο έξυπνος και αποτελεσματικός τρόπος αντιμετώπισης.

Όπως αναφέρει ο Independent κατά τη διάρκεια έρευνας σε περισσότερα από 1.600 νοικοκυριά σε ολόκληρο το Ηνωμένο Βασίλειο διαπιστώθηκε ότι τα δύο τρίτα χρησιμοποιούσαν ανεμιστήρες το καλοκαίρι του 2022, ενώ ένα στα πέντε νοικοκυριά χρησιμοποιούσε κλιματισμό. Η συντριπτική πλειονότητα αυτών των μονάδων κλιματισμού αγοράστηκε κατά τη διάρκεια ή μετά το κύμα καύσωνα των 40°C εκείνης της χρονιάς, γεγονός που δείχνει πόσο γρήγορα μπορούν να αλλάξουν οι συνήθειες.

Σύμφωνα με την έρευνα, το 80% των βρετανικών κατοικιών παρουσίασε προβλήματα υπερθέρμανσης το καλοκαίρι του 2022, ποσοστό τετραπλάσιο σε σύγκριση με μια δεκαετία νωρίτερα. Μέχρι το τέλος αυτού του αιώνα, προβλέπεται ότι η θερμοκρασία στο Ηνωμένο Βασίλειο θα ξεπερνά τους 40°C κάθε λίγα χρόνια. Δεν προκαλεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι η ίδια έρευνα κατέγραψε επταπλάσια αύξηση στη χρήση κλιματιστικών μέσα στη δεκαετία που προηγήθηκε του 2022.

Η έντονη εξάρτηση από τον κλιματισμό μπορεί να φαίνεται ως μια φυσική προσαρμογή στις νέες συνθήκες, όμως συνοδεύεται από κρυφά κόστη. Η ψύξη απαιτεί τεράστιες ποσότητες ενέργειας ακριβώς τις στιγμές που η ζήτηση είναι ήδη αυξημένη. Το 2022 και το 2023, το Ηνωμένο Βασίλειο αναγκάστηκε να επαναλειτουργήσει προσωρινά ένα εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με καύση άνθρακα, ώστε να διατηρηθεί η ηλεκτροδότηση – και η λειτουργία των κλιματιστικών.

Ο κλιματισμός εντείνει επίσης τις κοινωνικές ανισότητες. Για τα πιο εύπορα νοικοκυριά αποτελεί μια γρήγορη λύση. Για άλλους όμως, ιδιαίτερα για τα χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα, η έλλειψη πρόσβασης σε αυτόν δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό προστασίας απέναντι στη ζέστη.


Πρώτα η παθητική ψύξη

Ήδη διαθέτουμε ένα πρότυπο για την αντιμετώπιση της ενεργειακής ζήτησης τον χειμώνα: «πρώτα η μόνωση». Αυτό συμβαίνει επειδή είναι πολύ πιο δύσκολο να θερμάνουμε ένα σπίτι παρά να αποτρέψουμε εξαρχής τη διαφυγή της θερμότητας. Μια παρόμοια αρχή ισχύει και το καλοκαίρι: «πρώτα η μείωση των αναγκών ψύξης».

Οι χώρες με θερμό κλίμα, όπως εκείνες της νότιας Ευρώπης, έχουν μεγάλη εμπειρία σε αυτό το ζήτημα και μπορούμε να διδαχθούμε από αυτές. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να ξεκινήσουμε με μέτρα παθητικής ψύξης, τα οποία μειώνουν εξαρχής την ανάγκη για μηχανικά συστήματα ψύξης. Τέτοια μέτρα περιλαμβάνουν:

  • σκίαστρα και παντζούρια που εμποδίζουν την ηλιακή ακτινοβολία πριν εισέλθει στο κτίριο,
  • φυσικό αερισμό ώστε η θερμότητα να διαφεύγει κατά τις πιο δροσερές ώρες,
  • ανακλαστικές και ανοιχτόχρωμες επιφάνειες που αντανακλούν την ηλιακή ακτινοβολία,
  • σχεδιασμό και προσανατολισμό των κτιρίων ώστε να ελαχιστοποιείται η απορρόφηση θερμότητας,
  • δέντρα και πράσινες υποδομές που συμβάλλουν στη δροσιά των γειτονιών.

Πολλά από αυτά τα μέτρα έχουν χαμηλό κόστος, εγκαθίστανται γρήγορα και έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής. Στη Ρώμη, για παράδειγμα, τα παντζούρια είναι τόσο συνηθισμένα που σχεδόν δεν τα προσέχει κανείς, κι όμως μειώνουν θεαματικά την ανάγκη για μηχανική ψύξη.
Αφού μειωθεί η ζήτηση, οι υπόλοιπες ανάγκες μπορούν να καλυφθούν από κλιματιστικά ή από αναστρέψιμες αντλίες θερμότητας.


Η συμπεριφορά του κοινού έχει επίσης σημασία

Η προσαρμογή του σχεδιασμού των κτιρίων δεν αρκεί. Πρέπει να προσαρμόσουμε και τη συμπεριφορά μας.
Στην Ισπανία, οι πιο ζεστές ώρες της ημέρας είναι αφιερωμένες στη σιέστα. Οι υπαίθριες δραστηριότητες περιορίζονται και οι άνθρωποι είναι πιο δραστήριοι τα πρωινά και τα βράδια. Πολιτισμικά, γνωρίζουν ότι το να κρατούν τις κουρτίνες κλειστές κατά τη διάρκεια της ημέρας και να ανοίγουν τα παράθυρα τη νύχτα μπορεί να αποτρέψει την υπερθέρμανση των κατοικιών.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, αντίθετα, η ζέστη εξακολουθεί να θεωρείται πολιτισμικά «καλός καιρός». Τα ηλιόλουστα Σαββατοκύριακα συνδέονται με εκδρομές στην παραλία, μπάρμπεκιου και περισσότερες υπαίθριες δραστηριότητες, ακόμη και όταν η θερμοκρασία είναι επικίνδυνα υψηλή. Αυτή η αναντιστοιχία ανάμεσα στην αντίληψη και τον πραγματικό κίνδυνο αποτελεί σημαντική πρόκληση για τη δημόσια υγεία.

Παρόλο που το κλίμα θερμαίνεται, η ενεργειακή πολιτική του Ηνωμένου Βασιλείου εξακολουθεί να σχεδιάζεται κυρίως για τον χειμώνα και όχι για το καλοκαίρι. Τα προγράμματα ενεργειακής απόδοσης συχνά παραβλέπουν τον κίνδυνο να παγιδεύεται η καλοκαιρινή θερμότητα μέσα σε καλά μονωμένα σπίτια. Η χώρα χρειάζεται να ενσωματώσει τον κίνδυνο υπερθέρμανσης στη στεγαστική πολιτική και να αναπτύξει ένα σαφές σχέδιο για την απανθρακοποίηση της ψύξης, παράλληλα με εκείνη της θέρμανσης.

Η ενημέρωση του κοινού σχετικά με τους κινδύνους πρέπει επίσης να εκσυγχρονιστεί. Τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, όπως οι κόκκινες, πορτοκαλί και κίτρινες προειδοποιήσεις, αποτελούν ένα πολύ καλό πρώτο βήμα, αλλά δεν επαρκούν σε μια χώρα όπου πολλοί εξακολουθούν να θεωρούν τους 30°C ιδανική θερμοκρασία για πικνίκ.

Χρειάζονται στοχευμένες εκστρατείες ενημέρωσης ώστε να αλλάξει η νοοτροπία και να ενθαρρύνονται οι πολίτες να λαμβάνουν προληπτικά μέτρα πριν φτάσει το κύμα ζέστης.

Η ημέρα των 40°C το 2022 αποτέλεσε ένα ηχηρό καμπανάκι κινδύνου. Μπορούμε να απαντήσουμε σε αυτή την πρόκληση με περισσότερα κλιματιστικά – και συνεπώς περισσότερους λογαριασμούς, περισσότερες εκπομπές ρύπων και μεγαλύτερες ανισότητες – ή μπορούμε να επανασχεδιάσουμε τα κτίριά μας, τους δρόμους μας και τις καθημερινές μας συνήθειες ώστε να συνεργάζονται με το κλίμα αντί να το πολεμούν.

Ο κλιματισμός θα εξακολουθήσει να έχει ρόλο κατά τη διάρκεια ακραίων κυμάτων καύσωνα, αλλά θα πρέπει να αποτελεί την έσχατη λύση και όχι την πρώτη μας αντίδραση. Πρώτα να μειώνουμε τις ανάγκες ψύξης και έπειτα να καλύπτουμε αποτελεσματικά ό,τι απομένει. Έτσι, η Βρετανία μπορεί να παραμείνει δροσερή χωρίς να υπερθερμαίνει τον πλανήτη.