Ο μεγαλύτερος κίνδυνος της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι η αυτόνομη δράση των μηχανών, αλλά το γεγονός ότι σταματάμε να αισθανόμαστε και να αποφασίζουμε μόνοι μας. Αυτό υποστηρίζει η ψυχολόγος Mercè Conangla στο νέο της βιβλίο για την τεχνητή συνείδηση, εστιάζοντας στην ανάγκη διατήρησης της ανθρωπιάς μας σε μια εποχή ψηφιακού μετασχηματισμού.

Διαβάστε: Τεχνητή νοημοσύνη εκτός ελέγχου: 6+1 ταινίες που έδειξαν τη σκοτεινή πλευρά της AI (Βίντεο)

Η σιωπηλή παράδοση των συναισθηματικών μας λειτουργιών

Ανάμεσα στον φόβο εκείνων που θέλουν να σταματήσουν την τεχνολογική εξέλιξη και την αδιαφορία όσων τη χρησιμοποιούν χωρίς αμφισβήτηση, η ψυχολόγος προτείνει μια ισορροπημένη προσέγγιση. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι αν οι μηχανές θα αποκτήσουν συνείδηση, αλλά πώς εμείς διατηρούμε τη δική μας ανθρωπιά. Με αθόρυβο τρόπο, αρχίζουμε να παραχωρούμε λειτουργίες που αποτελούν μέρος της συνείδησής μας, κινδυνεύοντας να χάσουμε αυτό που μας ορίζει ως ανθρώπινα όντα.


Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να αντικαταστήσει τον ψυχολόγο

Πολλοί άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση σε ψυχολόγο λόγω οικονομικών περιορισμών. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ένας ψηφιακός σύμβουλος μπορεί να φαίνεται καλύτερη εναλλακτική από το τίποτα. Η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει όλο και πιο ενσυναισθητικές απαντήσεις, αν και στην πραγματικότητα δεν νιώθει. Μπορεί να βοηθήσει προσωρινά στην οργάνωση των σκέψεων, αλλά υπάρχουν ακραίες καταστάσεις της ζωής, όπως ο πόνος, η ευπάθεια, η ασθένεια και ο θάνατος, που δεν μπορούν να ανατεθούν σε ένα αλγοριθμικό σύστημα. Γνωρίζουμε περιπτώσεις ανθρώπων που, συμβουλευόμενοι μηχανές, πήραν αποφάσεις με σοβαρές συνέπειες.


Η μοναξιά και η ψευδαίσθηση της ψηφιακής παρέας

Ένας στους έξι ανθρώπους παγκοσμίως παραδέχεται ότι νιώθει μόνος. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει συντροφιά, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την εμπειρία του αισθήματος. Αναγνωρίζει ότι είσαι λυπημένος μέσω παραμέτρων, αλλά δεν ξέρει τι σημαίνει να είσαι λυπημένος, γιατί δεν το έχει ζήσει. Όταν υποφέρουμε, χρειαζόμαστε πραγματική ανθρώπινη παρουσία. Μια αγκαλιά. Προς το παρόν, οι αλγόριθμοι δεν μπορούν να το αντικαταστήσουν αυτό, και αποτελεί έναν από τους μεγάλους τομείς στους οποίους πρέπει να ενδυναμωθούμε ως ανθρωπότητα.


Όταν οι μηχανές διαπραγματεύονται αντί για εμάς

Ήδη υπάρχουν άνθρωποι που παραδέχονται ότι ανεβάζουν στιγμιότυπα συνομιλιών από εφαρμογές μηνυμάτων σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης για να τους πουν τι να απαντήσουν. Στην περίπτωση ενός ζευγαριού, η μηχανή δεν γνωρίζει την προσωπική ιστορία: απαντά από ουδέτερη θέση, σύμφωνα με αλγοριθμικά κριτήρια. Αν θέσω μια ερώτηση αποκομμένη από την πορεία μου, παύω να είμαι εγώ και παραχωρώ την οικειότητά μου σε έναν αλγόριθμο που προσομοιώνει παρουσία χωρίς να την έχει. Και αν το άλλο μέλος του ζευγαριού κάνει το ίδιο, στην πραγματικότητα είναι δύο μηχανές που διαλέγονται, ενώ τα δύο άτομα μένουν έξω. Η τεχνολογική εξέλιξη προχωρά πολύ πιο γρήγορα από τη συναισθηματική και ηθική εξέλιξη, και σε αυτή την ασυμφωνία υπάρχουν άνθρωποι που παγιδεύονται, παραχωρώντας χωρίς να συνειδητοποιούν τον κίνδυνο.


Η εμμονή με τα βήματα και η ψηφιοποίηση του εαυτού

Μετράμε θερμίδες, ώρες ύπνου, αριθμό βημάτων. Υπάρχει μια ψηφιοποίηση του όντος μας; Όλα μπορούν να βοηθήσουν ή να βλάψουν, ανάλογα με τη χρήση. Θα μπορούσαμε όμως να ζήσουμε καλά χωρίς να μετράμε τα πάντα. Υπάρχουν άνθρωποι που μπαίνουν σε έναν κύκλο άγχους όταν κοιτούν τα δεδομένα ύπνου τους και, αν το αποτέλεσμα δεν είναι καλό, η μέρα τους ξεκινά άσχημα. Το κρίσιμο είναι πού εστιάζουμε την προσοχή μας. Θα έπρεπε να την κατευθύνουμε προς τις σχέσεις που έχουμε γύρω μας: να είμαστε πιο παρόντες, να μην διασκορπιζόμαστε σε πολλά μέτωπα ταυτόχρονα, να εκφράζουμε τρυφερότητα και συναισθήματα, να αφιερώνουμε χρόνο στην επαφή, να γελάμε με όσους μας περιβάλλουν. Αντί να μετράμε τα βήματα που κάνουμε, ίσως θα έπρεπε να μετράμε σε πόσους ανθρώπους χαμογελάσαμε ή βοηθήσαμε.


Η απώλεια της μνήμης και των συναισθηματικών αναμνήσεων

Η μνήμη είναι το πρώτο που εξωτερικεύουμε. Ποιος θυμάται πια δεδομένα που μια γενιά πριν οι άνθρωποι γνώριζαν; Όλα βρίσκονται έξω από εμάς. Οι αναμνήσεις μας είναι αποθηκευμένες σε εικόνες που ίσως δεν θα ξαναδούμε ποτέ, και η τεχνητή νοημοσύνη μας τις επιστρέφει χωρίς να το ζητήσουμε, με μουσικούλα και βίντεο. Μερικές φορές εμφανίζεται τη λιγότερο κατάλληλη στιγμή: μπορεί να μου δείξει πόσο ευτυχισμένοι ήμασταν, όταν έχω ήδη τελειώσει εκείνη τη σχέση, ή να μου δείξει κάποιον που πέθανε, ενώ πενθώ ακόμα. Για την τεχνητή νοημοσύνη δεν υπάρχει σημαντική μνήμη, γιατί δεν συνδέεται με συναίσθημα: είναι επίπεδη, τα δεδομένα είναι απλώς δεδομένα. Δεν γνωρίζει αν, όταν σου έρχονται, θα τα δεχτείς καλά, αν είναι κατάλληλο, αν είναι κάτι που έχεις ξεχάσει και δεν θέλεις να ανακτήσεις. Εδώ μπορεί να υπάρξουν συναισθηματικές βλάβες.


Η φτωχοποίηση της γλώσσας στην εποχή των αλγορίθμων

Παρατηρείται, ιδιαίτερα στα αγγλικά, πώς σε άρθρα και βιβλία η γλώσσα έχει φτωχύνει. Ακόμη και σε διαλέξεις φαίνεται ότι οι ομιλητές καταφεύγουν όλο και περισσότερο στην τεχνητή νοημοσύνη και χάνονται ορισμένες εκφράσεις, προωθούνται άλλες, εμφανίζονται λέξεις πολύ πιο επαναλαμβανόμενες. Αν φτωχύνει η γλώσσα, φτωχύνει η σκέψη, και μαζί της παρακμάζει η συνείδηση. Η γλώσσα μας τρέφεται από την καλή λογοτεχνία, τις ιστορίες, τους μύθους, τις παραδόσεις: είναι το πηγάδι από το οποίο πίνουμε όταν θέλουμε να εκφραστούμε. Αλλά αν ένα παιδί σταματήσει να διαβάζει, ή διαβάζει μόνο αυτό που του προτείνει ένας αλγόριθμος, ή του ζητούν να συνοψίσει τις βασικές ιδέες αντί να διαβάσει, η αποθήκη λέξεων του αδειάζει. Το ίδιο συμβαίνει και με τη γραφή, ακόμη και τη χειρόγραφη. Η ανάκτηση όλων αυτών είναι κρίσιμη, γιατί χωρίς γλώσσα παρακμάζει ο συλλογισμός. Όταν όλοι αντιγράφουν και επικολλούν, η γλώσσα ομογενοποιείται και χάνεται το πιο πολύτιμο: η ποικιλομορφία των τρόπων σκέψης και όρασης του κόσμου που προσφέρει κάθε άνθρωπος.


Ο εθισμός στην επιβεβαίωση και η απώλεια της κριτικής σκέψης

Η τεχνητή νοημοσύνη τείνει να σου δίνει δίκιο ή να είναι πάντα πολύ επιεικής με το άτομο που ρωτά. Υπάρχουν δεδομένα από την Κίνα που δείχνουν ότι ήδη μεγάλο ποσοστό παιδιών και εφήβων προτιμά να σχετίζεται με την τεχνητή νοημοσύνη παρά να βγαίνει να παίζει ή να συναναστρέφεται προσωπικά τους συνομηλίκους του. Γιατί; Επειδή η τεχνητή νοημοσύνη είναι πάντα διαθέσιμη, δεν κουράζεται, σου δίνει δίκιο, ενισχύει τις ιδέες σου και σπάνια σου αντιλέγει. Και αν βαρεθείς, την αποσυνδέεις. Σε έναν άνθρωπο δεν μπορούμε να το κάνουμε αυτό: η ανθρώπινη σχέση απαιτεί διαχείριση της σύγκρουσης και της διαφορετικότητας, προσέγγιση και απομάκρυνση, ακρόαση ακόμη κι αν σκεφτόμαστε διαφορετικά. Αυτό είναι τόσο εθιστικό όσο τα likes στα κοινωνικά δίκτυα: το καθένα είναι μια δόση ντοπαμίνης. Η διαδικασία ξεκινά από την περιστασιακή διαβούλευση στη συχνή χρήση, από εκεί στην υποκατάσταση και, τελικά, στον εθισμό, φτάνοντας σε σημείο παθολογίας. Δεν πρόκειται πια για ανάθεση μιας λειτουργίας, αλλά για παραίτηση από αυτήν. Από την παραχωρημένη συνείδηση περνάμε στην παραιτημένη συνείδηση. Το πρόβλημα δεν ήταν ποτέ η τεχνολογία, αλλά η χρήση που κάνουμε σε αυτήν.

Ευθύνη και λογοδοσία στην εποχή των αλγοριθμικών αποφάσεων

Αν επενδύσουμε σε ένα ταμείο επειδή μας το συνιστά η τεχνητή νοημοσύνη, ή επιλέξουμε μια καριέρα επειδή μας την προτείνει, αντί να το σκεφτούμε μόνοι μας, όταν κάτι πάει στραβά, ποιος φέρει την ευθύνη; Ποιον θα κατηγορήσουμε; Όποιος δεν αναλαμβάνει την ευθύνη, θα αναζητήσει ενόχους έξω. Δηλαδή, όσο λιγότερη ευθύνη, τόσο περισσότεροι ένοχοι. Πρέπει να αναλάβω την ευθύνη των αποφάσεών μου, αλλά η απόφαση πρέπει να προέρχεται από ένα κριτήριο, από την ικανότητά μου να διακρίνω μέσα σε τόση πληροφορία. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να εκγυμνάσω τον νοητικό μου μυ για να μπορώ να το κάνω, και να συνδέσω τα πιθανά σενάρια με τις προσωπικές αξίες με τις οποίες θέλω να ζήσω. Αν ακολουθήσω μια πορεία που δεν είναι συνεπής με την κλίμακα αξιών μου, το νόημα της ύπαρξής μου, μακροπρόθεσμα, θα το έχει αποφασίσει μια μηχανή ή ένας αλγόριθμος.


Συναισθηματικοί δεσμοί με μηχανές και το μέλλον της ανθρωπιάς

Το φαινόμενο των συναισθηματικών σχέσεων με μηχανές αναπτύσσεται επιταχυνόμενα. Δεν έχουμε ακόμη επαρκείς αποδείξεις για να μιλήσουμε με βεβαιότητα για τις συνέπειές του, αλλά μπορούμε να προβλέψουμε ότι δημιουργούμε έναν άλλο τύπο ανθρωπότητας. Ως ψυχολόγος, ανησυχώ για το πού πηγαίνουμε. Αυτό που μπορεί να σώσει την ανθρωπότητα είναι η τρυφερότητα. Χρειαζόμαστε να εκπαιδεύσουμε γενιές ευαίσθητων ανθρώπων που φροντίζουν τον εαυτό τους, τους άλλους και τον πλανήτη. Το μοντέλο του δημιουργικού, στοργικού, ειρηνικού και αυτόνομου ανθρώπου. Η εναλλακτική μπορεί να είναι πιο καταστροφική, γιατί η μηχανή, προς το παρόν, λέει τρυφερά λόγια, αλλά δεν νιώθει την εσωτερική εμπειρία. Αυτό, ευτυχώς, παραμένει μόνο δικό μας.


Η επιστροφή στο αναλογικό ως αντίδοτο

Επιστρέφουν οι δια ζώσης συναντήσεις και ραντεβού, ακόμη και μεταξύ των νέων. Αυτή η επιστροφή στο αναλογικό αποτελεί αντίδραση στη ζωή ανάμεσα σε οθόνες; Πριν δώσουμε στα παιδιά τεχνητή νοημοσύνη, πρέπει να τους προσφέρουμε την εμπειρία του παιχνιδιού και να τους διηγηθούμε ένα παραμύθι, να τραγουδήσουμε τραγούδια, ομαδικές συναντήσεις, επαφή με τη φύση, όλα τα βιωματικά που μια μηχανή δεν μπορεί να προσφέρει. Ένα παιδί που έχει χτίσει αυτήν την αποθήκη συναισθηματικών βιταμινών, που ξέρει τι σημαίνει να το προστατεύουν και να του δίνουν ένα φιλί, παραμένει, κατά κάποιο τρόπο, εμβολιασμένο: θα χρησιμοποιήσει τη μηχανή, αλλά δεν θα παγιδευτεί σε αυτήν, γιατί έχει πού να πιαστεί. Καθώς αναπτύσσεται η τεχνητή νοημοσύνη, πρέπει να δώσουμε μεγαλύτερο βάρος στη συναισθηματική εκπαίδευση, στην κριτική σκέψη, στο παιχνίδι, στη δημιουργικότητα και στην ομορφιά. Όποιος έχει και τις δύο πτυχές είναι προστατευμένος, όποιος έχει μόνο την τεχνολογία είναι χαμένος, και όποιος δεν έχει πρόσβαση σε αυτήν παραμένει ανυπεράσπιστος. Η λύση βρίσκεται στην ισορροπία και στη συνειδητή ανθρωποποίηση του ψηφιακού κόσμου, διατηρώντας πάντα το ανθρώπινο στοιχείο στο επίκεντρο.