Η πιο ισχυρή ένδειξη ότι τα πράγματα όδευαν προς κατάρρευση στο Ιράν δεν προήλθε από τη συσσωρευμένη αγανάκτηση της αντιπολίτευσης ούτε από τις ματαιωμένες προσδοκίες μιας νεολαίας που διεκδικούσε μεγαλύτερη ατομική ελευθερία. Ήρθε από την πτώση μιας τράπεζας, σύμφωνα με την Wall Street Journal. Στα τέλη του προηγούμενου έτους, η Ayandeh Bank, διοικούμενη από πρόσωπα προσκείμενα στο καθεστώς και επιβαρυμένη με ζημίες σχεδόν 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων λόγω εκτεταμένων επισφαλών δανείων, κατέρρευσε. Η κυβέρνηση μετέφερε τα απομεινάρια της σε κρατική τράπεζα και προχώρησε στην εκτύπωση τεράστιων χρηματικών ποσών προκειμένου να καλύψει τις ζημίες. Με αυτόν τον τρόπο το πρόβλημα συγκαλύφθηκε, χωρίς όμως να αντιμετωπιστεί ουσιαστικά.
 

Ayandeh: Η χρεοκοπία της τράπεζας που έφερε το χάος 

Η χρεοκοπία της Ayandeh εξελίχθηκε σε σύμβολο αλλά και σε καταλύτη μιας ευρύτερης οικονομικής αποσύνθεσης, η οποία τελικά πυροδότησε τις διαδηλώσεις που συνιστούν σήμερα τη σοβαρότερη απειλή για το καθεστώς από την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας πριν από πενήντα χρόνια. Η πτώση της τράπεζας κατέδειξε με σαφήνεια ότι το ιρανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, επιβαρυμένο από πολυετείς κυρώσεις, κακοδιαχείριση στη χορήγηση δανείων και εξάρτηση από πληθωριστική νομισματική πολιτική, είχε καταστεί όλο και πιο αφερέγγυο και στερούμενο ρευστότητας. Εκτιμάται μάλιστα ότι πέντε ακόμη τράπεζες βρίσκονται σε παρόμοια επισφαλή κατάσταση.

Η κρίση εκδηλώθηκε τη χειρότερη δυνατή χρονική στιγμή. Η αξιοπιστία της ιρανικής κυβέρνησης είχε ήδη υπονομευθεί από τον 12ήμερο πόλεμο με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες τον Ιούνιο, ο οποίος ανέδειξε την αδυναμία της να προστατεύσει τον πληθυσμό από εξωτερικές επιθέσεις. Παράλληλα, η άρνηση της ηγεσίας να συμβιβαστεί στις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα κατέστησε ανέφικτη την άρση των κυρώσεων. Τον Νοέμβριο, Ισραήλ και ΗΠΑ απείλησαν με νέες επιθέσεις σε περίπτωση που το Ιράν επιχειρούσε να ανασυγκροτήσει το βαλλιστικό ή πυρηνικό του οπλοστάσιο.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το ιρανικό ριάλ  - ήδη σε κρίσιμη κατάσταση - εισήλθε σε νέα φάση υποτίμησης, την οποία το καθεστώς δεν ήταν σε θέση να ανακόψει. Οι αμερικανικές κυρώσεις είχαν αποκόψει τη χώρα από την κρίσιμη εισροή δολαρίων μέσω Ιράκ, είχαν περιορίσει δραστικά τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου σε σκληρό νόμισμα και είχαν καταστήσει απρόσιτα τα αποθέματα ξένου συναλλάγματος που τηρούνταν στο εξωτερικό.

«Επρόκειτο για μια τράπεζα με ισχυρές διασυνδέσεις και βαθιά διαφθορά, γεγονός που ανέδειξε ότι το ίδιο το τραπεζικό σύστημα λειτουργεί ως μηχανισμός πλουτισμού των ισχυρών», δήλωσε ο Αντνάν Μαζαρέι, πρώην αναπληρωτής διευθυντής του Τμήματος Μέσης Ανατολής και Κεντρικής Ασίας του ΔΝΤ. Σύμφωνα με τον ίδιο, η κατάρρευση της Ayandeh συνέβαλε σε ένα «κρεσέντο απώλειας νομιμοποίησης του καθεστώτος μετά την ισραηλινή επίθεση».

Η ιστορία της Ayandeh Bank

Η Ayandeh Bank ιδρύθηκε το 2013 από τον Αλί Ανσάρι, Ιρανό επιχειρηματία που συγχώνευσε δύο κρατικές τράπεζες με μια τρίτη που είχε δημιουργήσει ο ίδιος. Προερχόμενος από μία από τις πλουσιότερες οικογένειες της χώρας, διαθέτει πολυτελή έπαυλη εκατομμυρίων δολαρίων στο βόρειο Λονδίνο και θεωρείται πολιτικά στενός σύμμαχος του πρώην συντηρητικού προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ.

Λίγες ημέρες μετά την κατάρρευση της Ayandeh, το Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλε κυρώσεις στον Ανσάρι, χαρακτηρίζοντάς τον «διεφθαρμένο Ιρανό τραπεζίτη και επιχειρηματία» που συνέβαλε στη χρηματοδότηση των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Σε ανακοίνωσή του τον Οκτώβριο, ο ίδιος απέδωσε την αποτυχία της τράπεζας σε «αποφάσεις και πολιτικές εκτός του ελέγχου της διοίκησης».

Ύστερα από δεκαετίες τεχνητών παρεμβάσεων και συνεχούς ροής μαύρου χρήματος που κρατούσαν την προβληματική οικονομία σε λειτουργία, η Τεχεράνη βρέθηκε πλέον σε αδιέξοδο, χωρίς αποτελεσματικά εργαλεία για να αντιμετωπίσει μια ολοένα και βαθύτερη κρίση ή να ανταποκριθεί στις ανάγκες ενός απελπισμένου πληθυσμού. Εκατοντάδες έμποροι, μια κοινωνική ομάδα που σπανίως συμμετέχει σε μαζικές κινητοποιήσεις, κατέβηκαν στους δρόμους της Τεχεράνης ζητώντας άμεσα μέτρα στήριξης.

Η Ayandeh προσέφερε τα υψηλότερα επιτόκια στην αγορά, προσελκύοντας εκατομμύρια καταθέτες, ενώ ταυτόχρονα δανειζόταν σε μεγάλο βαθμό από την κεντρική τράπεζα, η οποία τύπωνε χρήμα για να τη διατηρήσει εν ζωή, σύμφωνα με οικονομολόγους. Όπως και άλλες προβληματικές ιρανικές τράπεζες, διέθετε μεγάλο όγκο μη εξυπηρετούμενων δανείων, έναν από τους βασικούς παράγοντες που οδήγησαν τελικά στη χρεοκοπία της.