Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, φαίνεται να αντιλαμβάνεται αυτές τις ημέρες, στο αυστηρά φυλασσόμενο κρησφύγετό του, ότι η θέση του είναι πιο επισφαλής από ποτέ. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, γνωρίζει πως έχει μετατραπεί σε «σημαδεμένο» στόχο και ότι η περίοδος σχετικής ασφάλειας και απομόνωσης ενδέχεται να μην διαρκέσει για πολύ ακόμη.

Διαβάστε: Ιράν: Όταν οι διαδηλώσεις για την πτώση του Χαμενεΐ μετατράπηκαν σε λουτρό αίματος - Η Ρομπίνα Αμινιάν και η δολοφονία της αγνότητας (Εικόνες & Βίντεο)

Την ίδια στιγμή, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, μιλώντας για το πώς θα μπορούσαν οι ΗΠΑ να στηρίξουν τους διαδηλωτές στο Ιράν, έχει κάνει αναφορές σε πρόσωπα-σύμβολα προηγούμενων αμερικανικών επιχειρήσεων, όπως ο Κασέμ Σολεϊμανί και ο Αμπού Μπακρ αλ-Μπαγκντάντι.

Ο Σολεϊμανί, κορυφαίος στρατιωτικός διοικητής του Ιράν στη Μέση Ανατολή, σκοτώθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2020 σε αμερικανική επίθεση με drone κοντά στο διεθνές αεροδρόμιο της Βαγδάτης, κατόπιν άμεσης εντολής του Αμερικανού προέδρου. Ο αλ-Μπαγκντάντι, ηγέτης του Ισλαμικού Κράτους, έθεσε τέλος στη ζωή του μαζί με δύο παιδιά στις 27 Οκτωβρίου 2019, ενεργοποιώντας γιλέκο αυτοκτονίας, όταν αμερικανικές ειδικές δυνάμεις εισέβαλαν στο κρησφύγετό του στη βόρεια Συρία.

Στο μυαλό του Αγιατολάχ Χαμενεΐ, ωστόσο, βρίσκεται και η πρόσφατη τύχη του ηγέτη της Χεζμπολάχ, Χασάν Νασράλα. Ο Νασράλα σκοτώθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 2024, σε ισραηλινή αεροπορική επιδρομή στη Βηρυτό, ενώ βρισκόταν βαθιά υπόγεια, περίπου 18 μέτρα κάτω από μια πολυκατοικία, όπου πραγματοποιούσε σύσκεψη με στενούς συνεργάτες του.

Επιπλέον, η τολμηρή επιχείρηση αμερικανικών κομάντο στο Καράκας, που οδήγησε στην απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, δεν μπορεί παρά να ενισχύει τα σενάρια και τους φόβους στην Τεχεράνη. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει ασαφές ποιο θα ήταν το πραγματικό αποτέλεσμα μιας ενδεχόμενης απομάκρυνσης του Χαμενεΐ, τόσο για την πορεία των διαδηλώσεων όσο και για το μέλλον της ίδιας της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Ο Ντόναλντ Τραμπ, σύμφωνα με αναλυτές, σταθμίζει πλέον προσεκτικά τις επιλογές του. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι πού οδηγεί αυτή η εξίσωση τον Ανώτατο Ηγέτη του Ιράν και το καθεστώς που εκπροσωπεί.


Ένα μισητό πρόσωπο για τους Ιρανούς

Ο 86χρονος Αγιατολάχ Χαμενεΐ είναι ένα μισητό πρόσωπο για τους περισσότερους Ιρανούς. Για χρόνια, διαδηλωτές σε όλη τη χώρα ζητούν την ανατροπή του. Υπήρξε ένας καταστροφικός ηγέτης. Το καθεστώς του συγκαταλέγεται στα πιο καταπιεστικά στον κόσμο.

Κατά τη διάρκεια της 36χρονης διακυβέρνησής του στο όνομα του Ισλάμ, ακολούθησε αδιάλλακτες αντιαμερικανικές και αντιδυτικές πολιτικές, ενώ βασίστηκε στη Ρωσία και την Κίνα για την επιβίωσή του. Ακολούθησε μια μισοτελειωμένη πυρηνική πολιτική που έφερε στη χώρα τις δεύτερες βαρύτερες διεθνείς κυρώσεις στην ιστορία μετά τη Ρωσία, καθιστώντας τη φτωχότερη και πιο αδύναμη.

Οι προσπάθειές του να προβάλει ισχύ στη Μέση Ανατολή έβαλαν φωτιά στην περιοχή. Οι εκκλήσεις του για την καταστροφή του Ισραήλ οδήγησαν σε πολέμους με το Ισραήλ. Στις πρόσφατες διαδηλώσεις, ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ έδωσε το πράσινο φως στις δυνάμεις ασφαλείας να σφαγιάσουν τους διαδηλωτές.

Οι διακοπές του διαδικτύου στο Ιράν καθιστούν δύσκολο να υπάρξει καθαρή εικόνα της αιματοχυσίας, όμως χιλιάδες σκοτώθηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας, όχι μόνο σε πόλεις αλλά και σε χωριά, κάτι που δείχνει την έκταση των διαδηλώσεων. Η απομάκρυνσή του, είτε μέσω «χειρουργικών» πληγμάτων είτε μέσω επιχείρησης κομάντο, θα ανάγκαζε σίγουρα σε αλλαγή στην κορυφή του καθεστώτος και ίσως άνοιγε τον δρόμο για αλλαγές στις πολιτικές και την πορεία της χώρας.

Το ποιος ή τι θα τον αντικαθιστούσε παραμένει ασαφές. Μπορεί να ακολουθήσουν χάος και ανομία. Πιο πιθανό όμως είναι οι Φρουροί της Επανάστασης να προσπαθήσουν να καλύψουν το κενό και να επιβάλουν στρατιωτική διακυβέρνηση. Κάποιοι στο καθεστώς ίσως και να καλωσόριζαν την απομάκρυνσή του, λέει ο Αράς Αζιζί, λέκτορας στο Yale και συγγραφέας του βιβλίου What Iranians Want.

«Ένα σημαντικό τμήμα της άρχουσας ελίτ στο Ιράν είναι έτοιμο για αλλαγές. Να απαλλαγεί από τον Χαμενεΐ. Να καταργήσει ορισμένες βασικές πολιτικές και θεσμούς της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ίσως μάλιστα να έβλεπαν αμερικανικές επιθέσεις ως ευκαιρία να επιταχύνουν αυτή τη διαδικασία».


«Υπάρχουν οι κυβερνώντες και οι κυβερνώμενοι»

Ο σημερινός πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου, Μοχαμάντ-Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, 64 ετών, είναι μέλος των Φρουρών της Επανάστασης με αυταρχικές τάσεις. Έχει αφήσει τη στρατιωτική στολή για πολιτικά ρούχα και έχει εκφράσει ανοιχτά τη στήριξή του στο καθεστώς.

Ωστόσο, ο Χαμενεΐ ποτέ δεν τον εμπιστεύτηκε πλήρως. Στο εσωτερικό του καθεστώτος τον έβλεπαν ως «λύκο με προβιά προβάτου», που περίμενε τη σωστή στιγμή. Υπάρχει επίσης το ενδεχόμενο πιο μετριοπαθείς προσωπικότητες να προσπαθήσουν να ανέλθουν στην εξουσία. Ο πρώην πρόεδρος Χασάν Ρουχανί είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Τα τελευταία χρόνια τοποθετείται ως σοβαρός υποψήφιος των μετριοπαθών ισλαμιστών και μεταρρυθμιστών σε περίπτωση θανάτου του ηγέτη.

Ο Άλι Ανσάρι, ιδρυτικός διευθυντής του Ινστιτούτου Ιρανικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σεντ Άντριους, θεωρεί τους μεταρρυθμιστές ουσιαστικά ανύπαρκτους: «Στην πραγματικότητα, οι μεταρρυθμιστές δεν υπάρχουν… Είναι απλώς ένα διακοσμητικό περίβλημα. Έχουν πλήρως περιθωριοποιηθεί. Υπάρχουν ουσιαστικά οι κυβερνώντες και οι κυβερνώμενοι».

Ωστόσο, το όνομα που ακούγεται περισσότερο στους δρόμους των ιρανικών πόλεων είναι αυτό του γιου του τελευταίου σάχη του Ιράν, του διαδόχου πρίγκιπα Ρεζά Παχλαβί, 65 ετών, ο οποίος ζει εξόριστος στην Ουάσινγκτον εδώ και δεκαετίες.

Τα τελευταία χρόνια, ο Ρεζά Παχλαβί έχει αποκτήσει δημοφιλία στο εσωτερικό του Ιράν, όπου πολλοί βλέπουν την εποχή του σάχη, ιδίως τη δεκαετία του 1970, με νοσταλγία. Ήταν μια περίοδος ευημερίας, αρκεί να μην ασχολούνταν κανείς με την πολιτική. Ωστόσο, δεν αποτελεί ενοποιητική μορφή. Πολλοί τον θεωρούν διχαστικό. Απέτυχε να ενώσει την ιρανική αντιπολίτευση στο εξωτερικό και επέλεξε να κινηθεί μόνος, ισχυριζόμενος ότι ο λαός είναι μαζί του. Ακόμη και αν ήταν ο ηγέτης που επιθυμούν οι Ιρανοί, βρίσκεται σε αδύναμη θέση: δεν διαθέτει οργανωτική βάση στο Ιράν για να στηρίξει μια άνοδο στην εξουσία.

Πολλοί υποστηρίζουν ότι η απροσδόκητη δημοτικότητά του οφείλεται στο ότι οι διαδηλωτές τον είδαν ως τη μόνη εναλλακτική απέναντι σε ένα μισητό καθεστώς, έναν άνθρωπο χωρίς καμία σχέση με αυτό και με επιθυμία για καλύτερες σχέσεις με τη Δύση.

«Αυτή τη στιγμή, πολύ λίγα μπορούν να ικανοποιήσουν τους διαδηλωτές, γιατί οι διαμαρτυρίες αφορούν κάτι βαθύτερο», λέει η δρ Σάναμ Βακίλ του Chatham House.

«Αφορούν τον πλήρη μετασχηματισμό της ιρανικής διακυβέρνησης, μακριά από τα πρόσωπα και το σύστημα που κυριαρχούν εδώ και σχεδόν πέντε δεκαετίες».


Διακυβέρνηση με σιδερένια πυγμή

Τα τελευταία 16 χρόνια, οι Ιρανοί έχουν βγει πολλές φορές στους δρόμους κατά του Χαμενεΐ. Η τελευταία μεγάλη εξέγερση έγινε το 2022, μετά τον θάνατο της νεαρής Μαχσά Αμινί ενώ βρισκόταν υπό κράτηση της αστυνομίας επειδή «δεν φορούσε σωστά» τη μαντίλα. Ακολούθησε κύμα διαδηλώσεων με σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», που κράτησε εβδομάδες και καταπνίγηκε με ακραία βία. Αυτή τη φορά, οι διαδηλώσεις σχετίζονται κυρίως με την οικονομία και το ψωμί. Οι έμποροι αδυνατούν να λειτουργήσουν λόγω της κατάρρευσης του νομίσματος, ενώ πολλοί πολίτες δεν μπορούν να επιβιώσουν. Η φτώχεια εξαπλώνεται ραγδαία λόγω κυρώσεων και κακοδιαχείρισης.

Ταυτόχρονα, το Ιράν αντιμετωπίζει ελλείψεις σε νερό, ηλεκτρικό ρεύμα και φυσικό αέριο, παρά το γεγονός ότι διαθέτει τα δεύτερα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου στον κόσμο. Η εγκατάλειψη των υποδομών έχει προκαλέσει σοβαρή περιβαλλοντική καταστροφή. Ο Χαμενεΐ παραδέχθηκε ότι οι έμποροι έχουν δίκιο, αλλά κατηγόρησε «τους εχθρούς» για τα προβλήματα.

Σύμφωνα με τον Άλι Ανσάρι, τα προβλήματα είναι βαθιά δομικά και έχουν ρίζες δεκαετιών, λόγω έλλειψης επενδύσεων. Ο Χαμενεΐ γνωρίζει ότι δεν έχει λύσεις, ιδιαίτερα για την οικονομία. Όμως, παρά το αίμα των τελευταίων εβδομάδων, μπορεί να πιστεύει ότι δεν είναι ώρα για υποχώρηση.

Ίσως θεωρεί ότι έχει θεϊκή αποστολή: να κυβερνά, να επιβάλλει το «αγνό Ισλάμ» και να ικανοποιεί τον Θεό.