Η Γροιλανδία, η παγωμένη και απομονωμένη γη του Βορρά με τις μικρές κοινωνίες ψαράδων, έχει βρεθεί τους τελευταίους μήνες στο επίκεντρο του διεθνούς γεωπολιτικού ενδιαφέροντος – όχι για τους λόγους που θα περίμενε κανείς. Δεν είναι πλέον η κλιματική κρίση και η ταχεία τήξη των πάγων που τη φέρνουν στην πρώτη γραμμή των πολιτικών συζητήσεων, αλλά η έντονη και πιεστική διεκδίκηση της περιοχής από τον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ο Ντόναλντ Τραμπ επιμένει δημόσια στην πρόθεσή του να εντάξει τη Γροιλανδία στα αμερικανικά εδάφη, ένα ενδεχόμενο που απορρίπτεται κατηγορηματικά τόσο από τη Δανία όσο και από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Παράλληλα, έχει απειλήσει με την επιβολή δασμών σε όσους αντιταχθούν στα σχέδιά του, ενώ έχει αφήσει ακόμη και ανοιχτό το ενδεχόμενο στρατιωτικής επέμβασης, υποστηρίζοντας ότι η περιοχή δεν διαθέτει ουσιαστική άμυνα πέρα από μερικά έλκηθρα με σκυλιά.

Τι είναι όμως πραγματικά η Γροιλανδία και γιατί βρίσκεται τόσο ψηλά στη λίστα προτεραιοτήτων της Ουάσινγκτον;

Το προφίλ της Γροιλανδίας

Η Γροιλανδία αποτελεί το μεγαλύτερο νησί του πλανήτη και είναι μια αυτόνομη περιοχή εντός του Βασιλείου της Δανίας. Διαθέτει δική της κυβέρνηση και κοινοβούλιο, απολαμβάνοντας εκτεταμένο βαθμό αυτονομίας.

Αυτοδιοικείται από το 1979, ενώ το 2009 της παραχωρήθηκαν ακόμη περισσότερες εξουσίες, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος αξιοποίησης των φυσικών της πόρων. Πολλοί τότε θεώρησαν ότι η εξέλιξη αυτή άνοιγε τον δρόμο για μια πιθανή πλήρη ανεξαρτησία.

Παρότι γεωγραφικά ανήκει στη Βόρεια Αμερική, πολιτικά και πολιτιστικά η Γροιλανδία συνδέεται στενότερα με την Ευρώπη και ειδικότερα με τη Δανία και τη Νορβηγία. Το έδαφός της είναι ένα εκτεταμένο οροπέδιο με δεκάδες κορυφές, αρκετές από τις οποίες ξεπερνούν τα 2.000 μέτρα.

Η υψηλότερη κορυφή, στα όρη Γουότκιν στο νοτιοανατολικό τμήμα, φτάνει τα 3.720 μέτρα, ενώ στα όρη Φόρελ, στα ανατολικά, τα 3.385 μέτρα.

Σχεδόν ολόκληρο το νησί καλύπτεται από πάγους, με εξαίρεση τη νοτιοδυτική και τη νοτιοανατολική παράκτια ζώνη. Πρόκειται για τις μόνες ελεύθερες και κατοικημένες περιοχές, οι οποίες χαρακτηρίζονται από γυμνό, βραχώδες τοπίο, φιόρδ και μικρά νησιά. Φιόρδ, άλλωστε, σχηματίζονται κατά μήκος όλων των ακτών.

Κατά τους θερινούς μήνες, για περίπου δύο μήνες, η Γροιλανδία βιώνει το φαινόμενο του «Ήλιου του Μεσονυχτίου», ενώ τον χειμώνα επικρατεί η «Πολική Νύχτα», με συνεχές σκοτάδι.

Οι κάτοικοι

Η συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού είναι Ινουίτ, οι οποίοι μιλούν την Kalaallisut, μια εσκιμοαλεουτική γλώσσα. Η Kalaallisut αποτελεί επίσημη γλώσσα του νησιού, μαζί με τα δανικά, ενώ χρησιμοποιούνται και διάφορες τοπικές διάλεκτοι.

Ο πληθυσμός της Γροιλανδίας ανέρχεται σε 56.542 κατοίκους, με περίπου 18.000 να ζουν στην πρωτεύουσα Νουούκ. Το νόμισμα είναι η δανική κορώνα, ενώ πρωθυπουργός είναι ο 34χρονος Γενς Φρέντερικ Νίλσεν, που εξελέγη το 2005.

Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις, το 85% των Γροιλανδών δηλώνει ότι δεν επιθυμεί την ένταξη του νησιού στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η γεωστρατηγική σημασία

Η στρατηγική αξία της Γροιλανδίας για τις ΗΠΑ δεν είναι νέα. Εδώ και δεκαετίες, η Ουάσινγκτον αναγνωρίζει τη σημασία της, γεγονός που εξηγεί την κατασκευή της διαστημικής και ρανταρικής βάσης Pituffik κοντά στην πόλη Κανάκ, μία από τις βορειότερες πόλεις του κόσμου.

Η βάση αυτή διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο ήδη από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν παρακολουθούσε τις κινήσεις ναζιστικών πλοίων και υποβρυχίων στην Αρκτική. Το 1943, η αμερικανική πολεμική αεροπορία δημιούργησε εκεί τη βορειότερη αεροπορική της βάση, η οποία κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ήταν κομβικής σημασίας για την επιτήρηση των σοβιετικών δυνάμεων και την έγκαιρη προειδοποίηση πιθανών επιθέσεων.

Σήμερα, η βάση λειτουργεί στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και φιλοξενεί περίπου 600 στρατιωτικούς, οι οποίοι χειρίζονται δορυφορικά και άλλα κρίσιμα συστήματα έγκαιρου εντοπισμού πυραύλων.

Περισσότερο από το 80% της επιφάνειας του νησιού καλύπτεται από παγετώνες, με πάχος που σε ορισμένα σημεία φτάνει τα τέσσερα χιλιόμετρα. Η κλιματική αλλαγή, όμως, μεταβάλλει σταδιακά τη γεωγραφία της περιοχής, αυξάνοντας τις προσδοκίες για πρόσβαση στον υπόγειο ορυκτό της πλούτο.

Ταυτόχρονα, το λιώσιμο των πάγων αναμένεται να ανοίξει νέες ναυτικές διαδρομές στο μέλλον, γεγονός που ενισχύει ακόμη περισσότερο τη γεωστρατηγική σημασία της Γροιλανδίας.

Τι κρύβεται κάτω από τους πάγους

Η Γροιλανδία δεν θεωρείται πλούσια με τη συμβατική έννοια. Η οικονομία της είναι περιορισμένη και βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην αλιεία, ενώ επιβιώνει κυρίως χάρη στην ετήσια επιχορήγηση των 520 εκατομμυρίων ευρώ από τη Δανία, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 9.000 ευρώ ανά κάτοικο.

Το ΑΕΠ της εκτιμάται από την Παγκόσμια Τράπεζα μεταξύ 3,5 και 4 δισ. δολαρίων, με το 90% των εξαγωγών να προέρχεται από την αλιεία.

Παρότι δεν παράγει σήμερα σπάνιες γαίες, η Γεωλογική Υπηρεσία των ΗΠΑ εκτιμά ότι κάτω από τους πάγους υπάρχουν περίπου 1,5 εκατομμύριο τόνοι αυτών των κρίσιμων υλικών. Η αντίστοιχη δανική υπηρεσία ανεβάζει την εκτίμηση στα 36,1 εκατομμύρια τόνους, υπογραμμίζοντας ωστόσο το χάσμα μεταξύ θεωρητικών αποθεμάτων και εμπορικά εκμεταλλεύσιμων κοιτασμάτων.

Το ενδιαφέρον για την περιοχή έχει ενταθεί και από άλλες μεγάλες δυνάμεις. Η Ρωσία εμφανίζεται πιο δραστήρια στην Αρκτική, χωρίς ωστόσο να έχει θέσει ζήτημα απόκτησης της Γροιλανδίας, ενώ η Κίνα δείχνει αυξανόμενο ενδιαφέρον, κυρίως λόγω των εμπορικών ωφελειών από το άνοιγμα νέων ναυτικών δρόμων.

Δεν είναι τυχαίο ότι τον Ιανουάριο του 2018 το Πεκίνο παρουσίασε τον «Πολικό Δρόμο του Μεταξιού», μια στρατηγική που στοχεύει στην ενίσχυση της κινεζικής οικονομικής παρουσίας στην Αρκτική. Από το 2004, η Κίνα στέλνει επιστημονικές αποστολές στη Γροιλανδία, ενώ κινεζική εταιρεία έχει εξασφαλίσει δικαιώματα εκμετάλλευσης σπάνιων γαιών στο νησί.

Πέρυσι, μάλιστα, κοινοπραξία με τη στήριξη της κινεζικής κυβέρνησης πρότεινε την κατασκευή τριών νέων διεθνών αεροδρομίων, πρόταση που προκάλεσε έντονη ανησυχία τόσο στην Κοπεγχάγη όσο και στην Ουάσινγκτον.

Παρότι οι έρευνες για υδρογονάνθρακες ανεστάλησαν μετά το μορατόριουμ του 2021, η Γεωλογική Υπηρεσία των ΗΠΑ εκτιμά ότι οι υπεράκτιες λεκάνες της Γροιλανδίας ενδέχεται να περιέχουν έως 17,5 δισ. βαρέλια πετρελαίου και 4,1 τρισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου.

Σύμφωνα με μελέτη του American Action Forum, η ακατέργαστη γεωλογική αξία των γνωστών ορυκτών της Γροιλανδίας θα μπορούσε θεωρητικά να ξεπεράσει τα 4 τρισ. δολάρια. Ωστόσο, υπό τις σημερινές συνθήκες αγοράς, κανονισμών και τεχνολογίας, μόνο περίπου 186 δισ. δολάρια θεωρούνται ρεαλιστικά εκμεταλλεύσιμα.

Δεν είναι, άλλωστε, η πρώτη φορά που οι Ηνωμένες Πολιτείες εκδηλώνουν ενδιαφέρον για την αγορά της Γροιλανδίας, σε μια περίοδο όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση εξαρτάται πλήρως από κινεζικές εισαγωγές σπάνιων γαιών και οι ίδιες οι ΗΠΑ βασίζονται σε ξένες εφοδιαστικές αλυσίδες.

Σήμερα, περίπου το 70% της παγκόσμιας εξόρυξης σπάνιων γαιών –περίπου 270.000 τόνοι το 2024– πραγματοποιείται στην Κίνα, γεγονός που εξηγεί γιατί η Γροιλανδία, με τον δυνητικό της πλούτο σε σπάνιες γαίες, πετρέλαιο και φυσικό αέριο, έχει μετατραπεί σε γεωπολιτικό διακύβευμα πρώτης γραμμής.