Η σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν κορυφώθηκε το Σάββατο 28 Φεβρουαρίου, με κοινά στρατιωτικά πλήγματα Ουάσινγκτον και Ισραήλ εναντίον ιρανικών στόχων. Εκρήξεις συγκλόνισαν την Τεχεράνη καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε εκτεταμένες πολεμικές επιχειρήσεις. Η κλιμάκωση αυτή αποτελεί την κορύφωση επτά δεκαετιών εχθρότητας που διαμόρφωσαν τον χάρτη της Μέσης Ανατολής μέσα από πραξικοπήματα, επαναστάσεις, κυρώσεις και δολοφονίες.

Διαβάστε: Επίθεση ΗΠΑ & Ισραήλ στο Ιράν: Διευρύνεται ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή - Συναγερμός και στην Κύπρο, αποστέλλεται ελληνική φρεγάτα και F-16 (Live όλες οι εξελίξεις)

Το πραξικόπημα του 1953 και η γέννηση της εχθρότητας

Οι ρίζες της αντιπαράθεσης ΗΠΑ και Ιράν βρίσκονται όχι στην επανάσταση του 1979, αλλά στον Αύγουστο του 1953. Τότε, ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός Μοχάμαντ Μοσαντέκ ανατράπηκε μέσω της Επιχείρησης Ajax, ενός πραξικοπήματος που οργάνωσε η CIA σε συνεργασία με τη Βρετανία. Ο Μοσαντέκ είχε τολμήσει να εθνικοποιήσει τα πετρελαϊκά κοιτάσματα της χώρας, απειλώντας τα αγγλοαμερικανικά συμφέροντα. Η Ουάσινγκτον και το Λονδίνο χρηματοδότησαν την ανατροπή της μοναδικής δημοκρατικής κυβέρνησης στη σύγχρονη ιστορία του Ιράν, επαναφέροντας στην εξουσία τον Σάχη Μοχαμάντ Ρεζά Παχλεβί. Ο Μοσαντέκ καταδικάστηκε για προδοσία και πέθανε υπό κατ' οίκον περιορισμό. Για εκατομμύρια Ιρανούς, το γεγονός αυτό απέδειξε ότι οι ΗΠΑ λειτουργούσαν ως δυνάστης και όχι ως σύμμαχος.

Παράδοξα, το 1957 η Ουάσινγκτον υπέγραψε συμφωνία πυρηνικής συνεργασίας με το Ιράν για ειρηνική χρήση ενέργειας. Το 1967, οι ΗΠΑ παρέδωσαν πυρηνικό ερευνητικό αντιδραστήρα στην Τεχεράνη, ενώ το 1968 οι δύο χώρες υπέγραψαν συμφωνία μη διάδοσης πυρηνικών όπλων. Δεκαετίες αργότερα, το ίδιο πρόγραμμα που ξεκίνησε με αμερικανική τεχνολογία θα γινόταν το κύριο αίτιο σύγκρουσης.

Η ισλαμική επανάσταση και η κρίση των ομήρων

Τον Ιανουάριο 1979, ο Σάχης έφυγε από το Ιράν υποχωρώντας μπροστά σε λαϊκές διαμαρτυρίες. Ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί επέστρεψε από την εξορία και ανακήρυξε την Ισλαμική Δημοκρατία, καταρρίπτοντας τον κόσμο που είχαν οικοδομήσει οι ΗΠΑ στην περιοχή.

Στις 4 Νοεμβρίου 1979, Ιρανοί φοιτητές εισέβαλαν στην αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη απαιτώντας την έκδοση του Σάχη που βρισκόταν στις ΗΠΑ για ιατρική περίθαλψη. Κράτησαν 52 Αμερικανούς ομήρους για 444 ημέρες, μια κρίση που σημάδεψε ανεξίτηλα και τα δύο έθνη.

Τον Απρίλιο 1980, η Ουάσινγκτον διέκοψε τις διπλωματικές σχέσεις με την Τεχεράνη. Από τότε, οι δύο χώρες δεν έχουν αποκαταστήσει τους διπλωματικούς δεσμούς, με όλες τις διαπραγματεύσεις να διεξάγονται μέσω τρίτων χωρών όπως το Ομάν, η Ελβετία και το Κατάρ.

Οικονομικός στραγγαλισμός και κατηγορίες για τρομοκρατία

Καθ' όλη τη δεκαετία του 1990, οι ΗΠΑ σκλήρυναν τον οικονομικό αποκλεισμό του Ιράν. Στις 30 Απριλίου 1995, ο πρόεδρος Μπιλ Κλίντον επέβαλε συνολικό εμπάργκο στο εμπόριο και τις επενδύσεις, κατηγορώντας την Τεχεράνη για χρηματοδότηση διεθνούς τρομοκρατίας. Η Ουάσινγκτον απέδιδε στο Ιράν την υποστήριξη της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, της Χαμάς και της Παλαιστινιακής Ισλαμικής Τζιχάντ. Οι κυρώσεις δεν απομόνωσαν πλήρως το Ιράν, αλλά έθεσαν την οικονομία υπό χρόνια πίεση που παραμένει μέχρι σήμερα το κύριο εργαλείο αμερικανικού καταναγκασμού.

Ο άξονας του "κακού" και το πυρηνικό πρόγραμμα

Στις 29 Ιανουαρίου 2002, τέσσερις μήνες μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους χαρακτήρισε το Ιράν, το Ιράκ και τη Βόρεια Κορέα ως άξονα του κακού. Για την Τεχεράνη, η δήλωση ισοδυναμούσε με κρυφή απειλή πολέμου.

Παράλληλα, η διεθνής κοινότητα ανακάλυπτε την πραγματική έκταση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν. Αδήλωτες εγκαταστάσεις εμπλουτισμού ουρανίου βγήκαν στη δημοσιότητα. Το 2005, ο πρόεδρος Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ τερμάτισε το μορατόριουμ εμπλουτισμού.

Η Τεχεράνη υποστήριζε ότι το πρόγραμμα είχε αποκλειστικά ειρηνικούς σκοπούς, όμως έκθεση της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας το 2011 ανέφερε αξιόπιστες πληροφορίες για δραστηριότητες ανάπτυξης πυρηνικού όπλου τουλάχιστον μέχρι το 2003.

Η πυρηνική συμφωνία και η κατάρρευσή της

Τον Ιούλιο 2015, μετά από πολυετείς διαπραγματεύσεις, επιτεύχθηκε στη Βιέννη η συμφωνία JCPOA. Το Ιράν δεσμεύτηκε να περιορίσει το πυρηνικό πρόγραμμα με αντάλλαγμα την άρση κυρώσεων. Η συμφωνία υπογράφηκε από ΗΠΑ, Κίνα, Γαλλία, Γερμανία, Ρωσία και Ηνωμένο Βασίλειο, με την υποστήριξη του ΟΗΕ.

Τον Μάιο 2018, ο πρόεδρος Τραμπ ανακοίνωσε τη μονομερή αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία, χαρακτηρίζοντάς την καταστροφική. Η Ουάσινγκτον επέβαλε εκ νέου σκληρές κυρώσεις, στοχοποιώντας όχι μόνο το Ιράν αλλά και κάθε εταιρεία που συναλλάσσεται μαζί του. Ένα χρόνο αργότερα, η Τεχεράνη άρχισε να αθετεί σταδιακά τις δεσμεύσεις της. Τον Σεπτέμβριο 2025 επανεπιβλήθηκαν οι κυρώσεις του ΟΗΕ και τον Οκτώβριο η συμφωνία έληξε οριστικά.


Κρατική τρομοκρατία και στοχευμένες δολοφονίες

Τον Απρίλιο 2019, η κυβέρνηση Τραμπ προχώρησε στο πρωτοφανές βήμα να χαρακτηρίσει τους Φρουρούς της Επανάστασης τρομοκρατική οργάνωση. Ήταν η πρώτη φορά που οι ΗΠΑ εφάρμοζαν τέτοιο χαρακτηρισμό σε κλάδο ενόπλων δυνάμεων κυρίαρχου κράτους.

Στις 3 Ιανουαρίου 2020, ο στρατηγός Κασέμ Σουλεϊμανί, διοικητής της Δύναμης Quds και ο ισχυρότερος άνθρωπος του Ιράν μετά τον Ανώτατο Ηγέτη, σκοτώθηκε από αμερικανικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος στο αεροδρόμιο της Βαγδάτης. Ο Τραμπ ισχυρίστηκε ότι ο Σουλεϊμανί σχεδίαζε επικείμενη επίθεση κατά αμερικανικών στόχων στο Ιράκ. Το Ιράν απάντησε με βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον ιρακινών βάσεων που φιλοξενούσαν αμερικανικά στρατεύματα. Ο κόσμος βρέθηκε στο χείλος ανοιχτού πολέμου που τελικά αποφεύχθηκε, αλλά οι κόκκινες γραμμές είχαν ξεπεραστεί.

Ο άξονας της αντίστασης και η κλιμάκωση του 2023

Η επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, με 1.200 νεκρούς και 251 ομήρους, πυροδότησε καταιγιστικές εξελίξεις. Το Ιράν, που εξόπλιζε και χρηματοδοτούσε τη Χαμάς επί χρόνια, είδε το δίκτυο περιφερειακών συμμάχων του να ενεργοποιείται. Οι Χούθι στην Υεμένη επιτέθηκαν κατά του ναυτικού εμπορίου στην Ερυθρά Θάλασσα, η Χεζμπολάχ εκτόξευσε ρουκέτες από τον Λίβανο, ενώ ιρανικές πολιτοφυλακές επιτέθηκαν σε αμερικανικές βάσεις στο Ιράκ και τη Συρία πάνω από 200 φορές.

Το 2024, η αντιπαράθεση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν από έμμεση έγινε άμεση. Τον Ιούνιο 2025, κατά τη διάρκεια του πολέμου των δώδεκα ημερών, οι ΗΠΑ επιτέθηκαν σε τρεις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις στις 21 Ιουνίου. Ο Τραμπ δήλωσε ότι οι εγκαταστάσεις καταστράφηκαν, αν και η πραγματική έκταση των ζημιών παρέμεινε ασαφής.

Η τελική κρίση και η επιχείρηση του 2026

Το Ιράν βγήκε από τον πόλεμο του 2025 με απώλειες αλλά όχι ηττημένο. Με κατεστραμμένη οικονομία, πληθωρισμό στο 60% και το ριάλ σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα του 1,42 εκατομμυρίου ανά δολάριο, το καθεστώς του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ αντιμετώπιζε εσωτερική κρίση. Στις 28 Δεκεμβρίου 2025, η κατάρρευση του νομίσματος προκάλεσε μαζικές διαμαρτυρίες στην Τεχεράνη. Τον Ιανουάριο 2026, εκατομμύρια άνθρωποι ανταποκρίθηκαν σε κάλεσμα του εξόριστου πρίγκιπα διαδόχου. Το καθεστώς έκλεισε το διαδίκτυο και τις διεθνείς επικοινωνίες, ενώ η καταστολή ήταν βίαιη με αναφορές για δεκάδες χιλιάδες νεκρούς αμάχους.

Ο Τραμπ απείλησε στρατιωτική επέμβαση για υπεράσπιση των διαδηλωτών, αν και το επίκεντρο μετατοπίστηκε στο πυρηνικό πρόγραμμα. Στις 28 Ιανουαρίου δήλωσε ότι τεράστια αρμάδα κατευθύνεται προς το Ιράν. Η Ουάσινγκτον ανέπτυξε τα αεροπλανοφόρα USS Abraham Lincoln και USS Gerald Ford με δεκάδες μαχητικά, στη μεγαλύτερη ναυτική ανάπτυξη στη Μέση Ανατολή από την εισβολή στο Ιράκ το 2003. Υπό διαμεσολάβηση του Ομάν, οι δύο πλευρές επανέλαβαν έμμεσες επαφές τον Φεβρουάριο. Η Ουάσινγκτον απαίτησε μηδενικό εμπλουτισμό, τερματισμό του προγράμματος βαλλιστικών πυραύλων και διακοπή δεσμών με ένοπλες ομάδες. Η Τεχεράνη ήθελε να περιορίσει τις συνομιλίες μόνο στον πυρηνικό φάκελο.

Στις 3 Φεβρουαρίου, έξι ταχύπλοα των Φρουρών της Επανάστασης επιχείρησαν να αναχαιτίσουν δεξαμενόπλοιο στα Στενά του Ορμούζ, ενώ αμερικανικό F-35 κατέρριψε ιρανικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος Shahed 139 που πλησίαζε το Abraham Lincoln. Οι γύροι συνομιλιών στο Ομάν και τη Γενεύη δεν οδήγησαν σε συμφωνία. Στις 19 Φεβρουαρίου, ο Τραμπ προειδοποίησε ότι έδινε δέκα έως δεκαπέντε ημέρες πριν συμβούν άσχημα πράγματα. Ο ΙΑΕΑ επιβεβαίωσε στις 27 Φεβρουαρίου ότι δεν μπορούσε να επαληθεύσει αν το Ιράν είχε αναστείλει τον εμπλουτισμό.

Το Σάββατο, 28 Φεβρουαρίου 2026, ο χρόνος εξαντλήθηκε. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπέλυσαν πλήγματα στο πλαίσιο της επιχείρησης «Βρυχηθμός του Λιονταριού» από το Ισραήλ και «Επική Οργή» από τις ΗΠΑ. Σαράντα επτά χρόνια μετά την κατάληψη της πρεσβείας, η μακροβιότερη και πιο επικίνδυνη διαμάχη στην αμερικανική εξωτερική πολιτική έχει φτάσει στο κρισιμότερο σημείο της.

Πηγή: Εuronews