Ο θάνατος του Αλί Χαµενεΐ οδήγησε στην άµεση ενεργοποίηση των συνταγµατικών µηχανισµών για τη διαδοχή του. Πρόκειται για την πιο κρίσιµη διαδικασία στην ιστορία της Ισλαµικής ∆ηµοκρατίας, από την ίδρυσή της, το 1979, καθώς για πρώτη φορά το καθεστώς καλείται να αντικαταστήσει έναν ανώτατο ηγέτη σε συνθήκες πολέµου και εθνικής κρίσης, µε την ισορροπία ισχύος να µετατοπίζεται εµφανώς προς τους µηχανισµούς ασφαλείας.

Κεντρικό ρόλο στην εκλογική διαδικασία έχει η Συνέλευση των Εµπειρογνωµόνων, το σώµα των 88 κληρικών που, βάσει του Συντάγµατος, εκλέγει τον ανώτατο ηγέτη. Ωστόσο, οι τελευταίες εκτιµήσεις συγκλίνουν στο ότι στη συγκεκριµένη εκλογή η αρµοδιότητα της Συνέλευσης είναι τελείως τυπική, καθώς οι αποφάσεις λαµβάνονται από το Σώµα των Φρουρών της Ισλαµικής Επανάστασης, το οποίο σε περιόδους έκτακτης ανάγκης, όπως αυτή, ενισχύει σηµαντικά την επιρροή του.

Στο επίκεντρο των σεναρίων βρίσκεται ο Μοτζταµπά Χαµενεΐ, ο οποίος φέρεται να έχει λάβει ανεπίσηµα το «δαχτυλίδι» της διαδοχής. Εκτός από τη φηµολογούµενη στήριξή του από τους Φρουρούς της Επανάστασης και την παραστρατιωτική Μπασίτζ, δεν διαθέτει δηµόσια εικόνα, δεν έχει εκφράσει σαφείς πολιτικές θέσεις και η παρουσία του στα µέσα ενηµέρωσης είναι σχεδόν ανύπαρκτη, γεγονός που τον καθιστά σε µεγάλο βαθµό άγνωστο στον ιρανικό λαό.

Χωρίς, επίσης, να έχει αναλάβει ποτέ επίσηµο κυβερνητικό αξίωµα, δεν είναι µια αυτόνοµη πολιτική προσωπικότητα, αλλά προϊόν του ίδιου του συστήµατος εξουσίας που οικοδόµησε ο πατέρας του, µε µεγάλη εξάρτηση από τους µηχανισµούς που τον στηρίζουν.

Η πιθανή ανάδειξή του σε ανώτατο ηγέτη θα εξασφάλιζε τη συνέχεια της σκληρής γραµµής στην άσκηση της εξουσίας. Ταυτόχρονα, όµως, θα συνιστούσε και µια ιστορική ρήξη µε το ιδρυτικό αφήγηµα της Ισλαµικής ∆ηµοκρατίας, η οποία οικοδοµήθηκε πάνω στην απόρριψη της κληρονοµικής µοναρχίας. Μια διαδοχή από πατέρα σε γιο θα έδινε στο καθεστώς χαρακτηριστικά δυναστικής θεοκρατίας, υπονοµεύοντας τη θεσµική του νοµιµοποίηση.

Μια πιθανή εκλογή του εγείρει, εκτός από θεσµικά, και θεολογικά ζητήµατα, καθώς ο Μοτζταµπά δεν προέρχεται από τον ανώτατο κλήρο, που παραδοσιακά συνδέεται µε τον θεσµό του ανώτατου ηγέτη. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η θρησκευτική του νοµιµοποίηση θα έπρεπε να ενισχυθεί θεσµικά, πιθανόν µέσα από ισχυρά µέλη του ιερατείου, που θα λειτουργούσαν ως εγγυητές της ιδεολογικής συνέχειας του καθεστώτος. Ετσι, η εξουσία, από προσωποκεντρική, θα µπορούσε να καταστεί συλλογική, ακόµα κι αν θεσµικά παραµείνει προσωποποιηµένη.

Ο Αλιρεζά Αραφί θα µπορούσε να αποτελέσει ρυθµιστικό παράγοντα σε ένα τέτοιο σχήµα. Πολύγλωσσος, µε σπουδές και θεολογική κατάρτιση υψηλού επιπέδου, µέλος του Συµβουλίου των Φρουρών και αναπληρωτής πρόεδρος της Συνέλευσης των Εµπειρογνωµόνων, θεωρείται πρόσωπο αποδεκτό από πολλές φατρίες. Σε περίπτωση εκλογής του Μοτζταµπά, θα µπορούσε να εκπροσωπήσει το θεολογικό και ιδεολογικό σκέλος της Ισλαµικής ∆ηµοκρατίας, προσφέροντας το απαραίτητο θρησκευτικό βάρος που ενδέχεται να λείπει από τον νέο ηγέτη.

Από την άλλη πλευρά, ο Αλί Λαριτζανί αντιπροσωπεύει το µπλοκ των πραγµατιστών συντηρητικών µε βαθιά γνώση των θεσµών. Με πορεία σε καίριες θέσεις, από την
προεδρία του Κοινοβουλίου έως το Συµβούλιο Εθνικής Ασφάλειας, και ως πρώην αξιωµατικός των Φρουρών της Επανάστασης, διαθέτει διοικητικές ικανότητες και διεθνείς διασυνδέσεις. Σε ένα µεταβατικό ή πιο συλλογικό µοντέλο ηγεσίας, θα µπορούσε να λειτουργήσει ως γέφυρα µεταξύ του στρατιωτικού κατεστηµένου και της πολιτικής εξουσίας, ιδίως σε ζητήµατα εξωτερικής πολιτικής και διαπραγµατεύσεων.

Ωστόσο, η ηλικία του και η ταύτισή του µε την «παλαιά φρουρά» ενδέχεται να περιορίζουν τις πιθανότητές του για κορυφαίο αξίωµα, ενισχύοντας τον ρόλο του ως θεσµικού εξισορροπητή.


Ισορροπίες

Ο νέος ηγέτης θα πρέπει να µπορεί να ισορροπήσει ανάµεσα σε τρία βασικά κέντρα εξουσίας: το στρατιωτικό των Φρουρών της Επανάστασης, το παραδοσιακό ιερατείο της Κοµ και τους πολιτικούς-τεχνοκράτες συντηρητικούς. Σε περιόδους αυξηµένης απειλής, όπως η τρέχουσα, το στρατιωτικό στοιχείο ενισχύεται έναντι των άλλων δύο, προκειµένου να διασφαλιστεί η συνέχεια του καθεστώτος. Σε αυτή την περίπτωση, η εξουσία θα ασκείται κατά βάση από τους Φρουρούς της Επανάστασης, µε τον ανώτατο ηγέτη να λειτουργεί ως θεσµικός και ιδεολογικός πυλώνας.

Σε κάθε περίπτωση, η επιλογή του προσώπου είναι κρίσιµη, καθώς θα καθορίσει, εκτός από τον ιδεολογικό προσανατολισµό της χώρας, και τη µορφή του ίδιου του πολιτεύµατος, αν δηλαδή θα παραµείνει θεοκρατικό, αν θα µετατραπεί σε καθαρά στρατιωτικό µε θρησκευτικό µανδύα ή αν θα εισέλθει σε µια περίοδο εσωτερικών ρήξεων, στην προσπάθειά του να εξασφαλίσει τη συνέχειά του.

Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί µε σκεπτικισµό και ανησυχία τις εσωτερικές εξελίξεις στο Ιράν. Ο υπουργός Αµυνας του Ισραήλ, Ισραέλ Κατζ, δήλωσε δηµόσια ότι
οποιοσδήποτε νέος ανώτατος ηγέτης συνεχίσει την πολιτική αντιπαράθεσης µε το Ισραήλ θα θεωρηθεί νόµιµος στόχος. Η δήλωση αυτή θεωρήθηκε από πολλούς ως άµεση απειλή κατά της ζωής του µελλοντικού ηγέτη της χώρας, καθώς ενισχύει το ενδεχόµενο νέων επιχειρήσεων εναντίον της κορυφής του καθεστώτος. Οι Ηνωµένες Πολιτείες και το Ισραήλ θα µπορούσαν, επίσης, να υποστηρίξουν µια ενδεχόµενη δυναστική διαδοχή, προκειµένου να επιτευχθεί ένας νέος πολιτειακός συσχετισµός και ισορροπία σε µια επόµενη Περσία. Το βέβαιο είναι πως, είτε τελικά επικρατήσει ο Μοτζταµπά Χαµενεΐ είτε κάποιος άλλος, οι Φρουροί της Επανάστασης θα έχουν τον πρώτο λόγο στην άσκηση της εξουσίας, µε πιθανή διάχυσή της σε επιµέρους κέντρα αποφάσεων. Οπως όλα δείχνουν, η διαδοχή στο Ιράν δεν θα είναι απλώς µια αλλαγή προσώπου, αλλά πρωτίστως µια αναγκαστική προσαρµογή του ίδιου του χαρακτήρα του καθεστώτος, προκειµένου να επιβιώσει.

Δημοσιεύθηκε στην Κυριακάτικη Απογευματινή