Ένα πρωτοφανές δικαστικό προηγούμενο ανοίγει νέο κεφάλαιο στη σχέση των πλατφορμών social media με τους χρήστες τους. Δικαστήριο στο Λος Άντζελες αναγνώρισε επίσημα τον εθιστικό χαρακτήρα των εφαρμογών κοινωνικής δικτύωσης, κρίνοντας ότι ο σχεδιασμός τους είναι σκόπιμος και οι ιδιοκτήτες τους παραμέλησαν την προστασία των ανηλίκων. Η απόφαση αυτή αποτελεί ορόσημο για τη Σίλικον Βάλεϊ και προμηνύει ριζικές αλλαγές σε παγκόσμιο επίπεδο.


Χιλιάδες αγωγές πλήττουν τους τεχνολογικούς κολοσσούς

Οι μεγαλύτερες πλατφόρμες social media αντιμετωπίζουν πλέον μαζικό κύμα νομικών ενεργειών. Meta, YouTube, TikTok και Snap δέχονται χιλιάδες αγωγές από ιδιώτες, οικογένειες, σχολικές περιφέρειες και γενικούς εισαγγελείς πολιτειών. Κάθε υπόθεση παρουσιάζει διαφορετικά χαρακτηριστικά, ωστόσο η πρόσφατη απόφαση κατά της Meta και του YouTube για τον εθισμό στα social media φαίνεται να χαράσσει το μονοπάτι για τις επόμενες δίκες που αναμένεται να εκδικαστούν εντός του έτους.

Η ιστορία έχει καταγράψει πολυάριθμες περιπτώσεις εταιρειών που υπέστησαν σοβαρές δικαστικές ήττες και κολοσσιαία πρόστιμα, συνεχίζοντας όμως να λειτουργούν. Συνήθως, τέτοιες εξελίξεις προκαλούν δομικές μεταβολές στη λειτουργία των επιχειρήσεων, επηρεάζοντας τα συστατικά των προϊόντων ή τις μεθόδους παραγωγής. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, πυροδοτούν ευρύτερες πολιτισμικές αλλαγές που επαναπροσδιορίζουν τη σχέση καταναλωτών με εταιρείες και προϊόντα.


Ένορκοι αναγνωρίζουν την ευθύνη των πλατφορμών

Το ενορκοποιημένο δικαστήριο του Λος Άντζελες έκρινε ότι Meta και YouTube γνώριζαν τους κινδύνους που εγκυμονούν οι πλατφόρμες τους για τους νέους και φέρουν ευθύνη για τα ψυχικά προβλήματα μιας νεαρής γυναίκας. Η απόφαση έρχεται μετά από χρόνια ανησυχιών που διατύπωναν γονείς, ακτιβιστές και πληροφοριοδότες. Το TikTok και το Snap προτίμησαν εξώδικο συμβιβασμό πριν την έναρξη της δίκης. Το οικονομικό μέρος της υπόθεσης, συνολικού ύψους 6 εκατομμυρίων δολαρίων σε αποζημιώσεις και κυρώσεις, αποτελεί ασήμαντο ποσό για κολοσσούς όπως η Meta και η Google. Επιπρόσθετα, οι εταιρείες προγραμματίζουν να ασκήσουν έφεση, ενώ δεν υπάρχει βεβαιότητα ότι οι μελλοντικές υποθέσεις θα καταλήξουν στο ίδιο αποτέλεσμα.

Εκπρόσωπος της Meta υποστήριξε ότι η ψυχική υγεία των εφήβων παρουσιάζει εξαιρετική πολυπλοκότητα και δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία μόνο εφαρμογή. Η εταιρεία δηλώνει αποφασισμένη να υπερασπιστεί τη θέση της, καθώς κάθε περίπτωση διαφέρει, και παραμένει πεπεισμένη για τις ενέργειές της σχετικά με την προστασία των εφήβων στο διαδίκτυο. Ο Χοσέ Καστανιέδα, εκπρόσωπος της Google, δήλωσε ότι η υπόθεση παραποιεί τη φύση του YouTube, το οποίο αποτελεί πλατφόρμα streaming σχεδιασμένη με υπευθυνότητα και όχι μέσο κοινωνικής δικτύωσης. Η Google διαφωνεί με το σκεπτικό της ετυμηγορίας και προαναγγέλλει έφεση.

Νέα νομική στρατηγική παρακάμπτει τις προστασίες των πλατφορμών

Η απόφαση αποδεικνύει ότι οι εταιρείες social media δεν απολαμβάνουν πλέον ασυλία όσον αφορά τις επιπτώσεις τους στους χρήστες. Η εξέλιξη αυτή ήρθε μόλις μία ημέρα μετά από απόφαση ενόρκων στο Νέο Μεξικό που υποχρέωσε τη Meta να καταβάλει 375 εκατομμύρια δολάρια για αποτυχία πρόληψης σεξουαλικής εκμετάλλευσης ανηλίκων στις πλατφόρμες της. Συνδυαστικά, οι αποφάσεις αυτές ενδέχεται να σηματοδοτήσουν σημαντικές μεταβολές για τις Big Tech, είτε μέσω δικαστηρίων είτε μέσω του Κογκρέσου ή άλλων θεσμών. Ο Μαρκ Λανιέ, επικεφαλής της νομικής ομάδας της 20χρονης ενάγουσας Κάιλι, δήλωσε ότι η ετυμηγορία στέλνει σαφές μήνυμα σε ολόκληρο τον κλάδο: η εποχή της ατιμωρησίας έχει λήξει. Επί χρόνια στις ΗΠΑ, οι τεχνολογικοί κολοσσοί απέφευγαν νομικές ευθύνες για θέματα ασφάλειας χρηστών χάρη σε νομοθετική διάταξη που τους προστατεύει από ευθύνη για περιεχόμενο τρίτων στις πλατφόρμες τους. Στην υπόθεση του Λος Άντζελες, όμως, υιοθετήθηκε καινοτόμος νομική προσέγγιση: η απόδοση ευθύνης στις εταιρείες social media όχι για το περιεχόμενο που φιλοξενούν, αλλά για τις βλάβες που προκύπτουν από τον τρόπο σχεδιασμού τους.


Χαρακτηριστικά σχεδιασμού στο στόχαστρο

Οι δικηγόροι της ενάγουσας Κάιλι επισήμαναν λειτουργίες όπως το ατελείωτο σκρολάρισμα, τα αυτόματα βίντεο και τα φίλτρα ομορφιάς, χαρακτηριστικά που, σύμφωνα με ακτιβιστές, θα μπορούσαν να τροποποιηθούν ή να καταργηθούν για τους ανηλίκους. Οι ένορκοι συμφώνησαν: 10 από τους 12 έκριναν ότι οι εταιρείες σχεδίασαν αμελώς τις πλατφόρμες τους, δεν προειδοποίησαν για γνωστούς κινδύνους και συνέβαλαν ουσιαστικά στα ψυχικά προβλήματα της ενάγουσας.

Οι αποζημιώσεις είναι μικρότερες από τις αρχικές αξιώσεις, αλλά παραμένουν σημαντικές για την Κάιλι, σύμφωνα με τη δικηγόρο Τζέιν Κόνροϊ. Πιο σημαντικό για τις επόμενες υποθέσεις είναι ότι επιβεβαιώθηκε η νομική στρατηγική. Η απόφαση θα βοηθήσει τις νομικές ομάδες να κατανοήσουν πώς να αξιοποιήσουν αποδεικτικά στοιχεία, μαρτυρίες στελεχών, πληροφοριοδοτών και εσωτερικά έγγραφα σε δίκες που θα ακολουθήσουν. Η επόμενη πιλοτική υπόθεση, αυτή τη φορά για έναν έφηβο, αναμένεται να εκδικαστεί αργότερα φέτος.

Οικονομικές επιπτώσεις και αλλαγή συμπεριφοράς

Η Τζέιν Κόνροϊ ανέφερε ότι η απόφαση βοηθά στη βελτίωση της στρατηγικής, σημειώνοντας ότι τέτοιες υποθέσεις απαιτούν ανάλυση εκατομμυρίων εγγράφων. Παράλληλα, η απόφαση στο Νέο Μεξικό ενδέχεται να δημιουργήσει νομολογία και για υποθέσεις σε πολιτειακό επίπεδο, αν και η Meta θα την εφεσιβάλει. Ο κοινωνικός ψυχολόγος Τζόναθαν Χάιντ δήλωσε ότι αν συγκεντρωθούν όλες οι υποθέσεις, ίσως μιλάμε για εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια. Αυτό σίγουρα θα προσελκύσει την προσοχή της Meta και ίσως οδηγήσει σε αλλαγή συμπεριφοράς.

Παρότι οι τεχνολογικοί κολοσσοί υποστηρίζουν ότι έχουν ήδη επενδύσει σημαντικά σε εργαλεία προστασίας των νέων, ορισμένοι ειδικοί συγκρίνουν την κατάσταση με τη στιγμή Big Tobacco της Big Tech, παραπέμποντας στην περίοδο κατά την οποία οι καπνοβιομηχανίες αναγκάστηκαν να αναδιαμορφώσουν ριζικά τη λειτουργία τους, με τεράστιο κόστος, μετά από δικαστικές αποφάσεις που έκριναν ότι ορισμένα προϊόντα τους ήταν εθιστικά και επιβλαβή. Ο πρώην ομοσπονδιακός εισαγγελέας Νίμα Ραχμάνι σημείωσε ότι θυμάται την εποχή που υπήρχαν ζώνες καπνιστών στα αεροπλάνα. Σήμερα, χάρη στις δικαστικές υποθέσεις, κάθε πακέτο τσιγάρων φέρει προειδοποιήσεις για καρκίνο, προσθέτοντας ότι η απόφαση ίσως σηματοδοτεί αντίστοιχες δραστικές αλλαγές.

Επαναπροσδιορισμός της έννοιας του προϊόντος

Η καθηγήτρια Νομικής του NYU, Κάθριν Σάρκι, δήλωσε στους New York Times ότι βρισκόμαστε σε μια νέα εποχή, που πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τι συνιστά προϊόν, με βάση το ποιοι φορείς διαθέτουν την πληρέστερη γνώση ώστε να αποτρέψουν τέτοιες βλάβες και ατυχήματα. Οι επιπτώσεις αυτών των αποφάσεων είναι πολύ μεγάλες. Η Τζέσικα Ναλ, δικηγόρος στο Σαν Φρανσίσκο που εκπροσωπεί εταιρείες τεχνολογίας και στελέχη τους, δήλωσε στη Wall Street Journal ότι μπορεί να υπάρξουν σημαντικές συνέπειες και σε άλλους τομείς της τεχνολογίας, όπως η τεχνητή νοημοσύνη. Ο ασκός του Αιόλου έχει ήδη ανοίξει. Ο Αρτούρο Μπεχάρ, πρώην εργαζόμενος στο Instagram, δήλωσε ότι είχε προειδοποιήσει τον Μαρκ Ζούκερμπεργκ για τους κινδύνους για τα παιδιά εδώ και χρόνια. Μετατράπηκε από ένα προϊόν που χρησιμοποιούσες σε ένα προϊόν που σε χρησιμοποιεί, ανέφερε στο BBC Radio 4. Η Meta αρνείται τους ισχυρισμούς του.


Απειλή στο επιχειρηματικό μοντέλο των social media

Πλέον, υπάρχει η πιθανότητα να υποχρεωθούν οι πλατφόρμες να αφαιρέσουν λειτουργίες που κρατούν τους χρήστες προσκολλημένους. Ωστόσο, η αλληλεπίδραση αποτελεί την καρδιά των Big Tech. Αν αφαιρεθούν το ατελείωτο σκρολάρισμ, οι αλγοριθμικές προτάσεις και η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο, τότε τα social media θα μεταμορφωθούν σε κάτι πολύ διαφορετικό και πιθανώς πιο περιορισμένο. Η επιτυχία των πλατφορμών βασίζεται στο να κρατούν όσο το δυνατόν περισσότερους χρήστες συνδεδεμένους για όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο, ώστε να τους προβάλλουν περισσότερες διαφημίσεις. Έτσι παράγονται τα έσοδα. Σε ορισμένες χώρες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, τα παιδιά δεν συμμετέχουν πλέον σε αυτή τη διαφημιστική μηχανή, αλλά αυτό ισχύει μόνο μετά από παρεμβάσεις των ρυθμιστικών αρχών. Τα παιδιά του σήμερα είναι οι ενήλικες του αύριο και για τις εταιρείες το ιδανικό σενάριο είναι να ενηλικιώνονται ως ήδη εδραιωμένοι χρήστες. Το Facebook, το αρχικό κοινωνικό δίκτυο της Meta, συχνά αποκαλείται ειρωνικά πλατφόρμα των boomers, αλλά στοιχεία του 2025 δείχνουν ότι σχεδόν οι μισοί χρήστες του είναι ηλικίας 18 έως 35 ετών.


Κινητοποίηση ακτιβιστών και πολιτική πίεση

Αν και οι δικαστικές εξελίξεις θα απαιτήσουν χρόνο, οι ακτιβιστές ήδη εξετάζουν πώς η απόφαση στην υπόθεση της Κάιλι μπορεί να επιταχύνει άλλες αλλαγές. Η Τζουλιάνα Aρνολντ, ιδρύτρια της οργάνωσης Parents RISE μετά τον θάνατο της 17χρονης κόρης της, δήλωσε ότι δικαιώνονται για όσα φωνάζουν εδώ και χρόνια. Ξέρουμε ότι πρόκειται για μαραθώνιο. Πηγαίνουμε στην Ουάσιγκτον με στοιχεία και αυτή την απόφαση, και απαιτούμε νομοθέτηση για την προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο. Αμερικανοί βουλευτές, που εδώ και χρόνια ζητούν αυστηρότερο πλαίσιο ασφάλειας στο διαδίκτυο, καλούν πλέον τους συναδέλφους τους να αξιοποιήσουν την απόφαση ως μοχλό πίεσης. Ο γερουσιαστής Ρίτσαρντ Μπλούμενταλ κάλεσε κάθε μέλος του Κογκρέσου που συνεχίζει να εξυπηρετεί τον Μαρκ Ζούκερμπεργκ να κοιτάξει αυτή την ετυμηγορία και τη συνείδησή του. Στο μεταξύ, οι αποκαλύψεις από αυτές τις υποθέσεις ενδέχεται να επηρεάσουν και τη στάση των ίδιων των χρηστών απέναντι στα social media. Ο Τζόναθαν Χάιντ σημείωσε ότι μέχρι τώρα υπήρχε η αίσθηση ότι αυτό είναι αναπόφευκτο: Τι να κάνεις; Τα παιδιά είναι εκεί, η τεχνολογία ήρθε για να μείνει. Τώρα όμως, ξαφνικά, όλοι λέμε: Αφού συμφωνούμε ότι αυτό βλάπτει τα παιδιά, γιατί συνεχίζουμε να τους το δίνουμε;


Παγκόσμιες επιπτώσεις και εθνικές πρωτοβουλίες

Ο δρ Ρομπ Νίκολς από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ δήλωσε ότι η απόφαση στο Λος Άντζελες, μαζί με άλλες παρόμοιες αγωγές, δείχνει μια μεταστροφή στον τρόπο που τα δικαστήρια αντιλαμβάνονται τον σχεδιασμό των πλατφορμών ως επιλογών με πραγματικές νομικές και κοινωνικές συνέπειες. Ανοίγει τον δρόμο απέναντι σε συστήματα που έχουν σχεδιαστεί για να μεγιστοποιούν την αλληλεπίδραση εις βάρος της ευημερίας των χρηστών.

Η Βρετανία και άλλες χώρες εξετάζουν παρόμοια μέτρα, και η απόφαση αυτή ενισχύει τα επιχειρήματα υπέρ τους. Για πολλούς γονείς, η απαγόρευση των social media για παιδιά είναι πλέον αυτονόητη. Η Αυστραλία έχει ήδη κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση. Τον Δεκέμβριο απαγόρευσε την πρόσβαση των κάτω των 16 ετών στις μεγαλύτερες πλατφόρμες.

Η Ελεν Ρουμ από τη Βρετανία, η οποία έχει ξεκινήσει εκστρατεία για αλλαγές μετά τον θάνατο του 14χρονου γιου της, τον οποίο αποδίδει σε επικίνδυνη διαδικτυακή πρόκληση το 2022, δήλωσε: Κάντε το τώρα.

Στην Ελλάδα, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης προανήγγειλε πρόσφατα σχέδια για την απαγόρευση πρόσβασης σε πλατφόρμες social media σε νέους κάτω των 15 ετών. Η κυβέρνηση πολύ σύντομα θα ανακοινώσει τις οριστικές της αποφάσεις για τον περιορισμό πρόσβασης σε πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε παιδιά κάτω των 15 ετών, αλλά θέλουμε να είμαστε σίγουροι ότι αυτό το οποίο θα ανακοινώσουμε θα είναι εφαρμόσιμο και δεν θα σκοντάφτει πάνω σε ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο, στην οδηγία για τις ψηφιακές υπηρεσίες. Πιστεύω εντός του μήνα θα υπάρχουν ανακοινώσεις για το ζήτημα αυτό, τόνισε πριν από λίγες ημέρες.

Υπενθυμίζεται ότι η Γαλλία ψήφισε τον Ιανουάριο την απαγόρευση της χρήσης εφαρμογών, όπως το Facebook, το Instagram, το TikTok και το Snapchat, σε παιδιά κάτω των 15 ετών. Εν τω μεταξύ, η Ισπανία έχει δηλώσει ότι θα εμποδίσει τα παιδιά να χρησιμοποιούν πλατφόρμες κοινωνικών μέσων, συμπεριλαμβανομένων του Instagram και του TikTok. Επιπλέον, η Πορτογαλία ενέκρινε πρόσφατα ένα νομοσχέδιο που περιορίζει την πρόσβαση σε άτομα κάτω των 16 ετών.