250 χρόνια από την Ανεξαρτησία των ΗΠΑ: Η άγνωστη ιστορία των Ελλήνων που βοήθησαν να χτιστεί το αμερικανικό όνειρο - Τι αποκαλύπτει ο καθηγητής Αλέξανδρος Κιτροέφ

Όταν ξέσπασε ο Ελληνικός Πόλεµος της Ανεξαρτησίας, το 1821, η Αµερική είχε ήδη καθιερωθεί ως σύµβολο ελευθερίας και δηµοκρατίας στην Ευρώπη για σχεδόν 50 χρόνια. Η Αµερικανική Επανάσταση, η ∆ιακήρυξη της Ανεξαρτησίας και το Σύνταγµα επηρέασαν σηµαντικά την ελληνική πολιτική σκέψη και τον επαναστατικό λόγο, ενισχύοντας την ιδέα της αβασίλευτης δηµοκρατίας. Ο Αδαµάντιος Κοραής άντλησε έµπνευση από τους αµερικανικούς θεσµούς, ενώ άλλοι θεωρούσαν το µοντέλο αυτό πρόωρο για την Ελλάδα. Σήµερα, οι δύο χώρες µοιράζονται κοινή δηµοκρατική παράδοση, µε τον ρόλο της ελληνικής ∆ιασποράς και των νέων γενεών να αναδεικνύεται ως δυναµικός παράγοντας επιρροής. Ο Αλέξανδρος Κιτροέφ, διακεκριµένος καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήµιο Harvard College στην Πενσιλβάνια, µέσα από τα "Π" επιχειρεί να αποτυπώσει τις κοινές πορείες της Αµερικής και της Ελλάδας µέσα από την Ιστορία, τη συµβολή των πρώτων Ελλήνων µεταναστών στη δηµιουργία του αµερικανικού ονείρου και τη συνεισφορά των νέων γενεών, οι οποίες αποτελούν µια δύναµη που κινητοποιείται όταν και αν οι συνθήκες το απαιτήσουν.

Διαβάστε: Μητσοτάκης για τα 250 χρόνια από την Αμερικανική Ανεξαρτησία: "Οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις υπερβαίνουν κυβερνήσεις και εκλογικούς κύκλους"

250 χρόνια από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ

∆ιακόσια πενήντα χρόνια συµπληρώνονται σήµερα από τη ∆ιακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ. Έλληνες και Αµερικανοί, παρά τη µεγάλη γεωγραφική απόσταση που τους χωρίζει, µοιράστηκαν αξίες και αντάλλαξαν στοιχεία. Οι Πατέρες της Αµερικής, συµπεριλαµβανοµένου του Τόµας Τζέφερσον, µελέτησαν την αρχαία αθηναϊκή δηµοκρατία και την κλασική ελληνική φιλοσοφία κατά τη σύνταξη της Αµερικανικής ∆ηµοκρατίας, ενώ, όταν οι Ελληνες επαναστάτες κήρυξαν την ανεξαρτησία τους δεκαετίες αργότερα, αντανακλούσαν τη ρητορική του αµερικανικού εγγράφου Ανεξαρτησίας. Υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία που γνωρίσαµε µε αφορµή την επέτειο των 200 χρόνων της Ελληνικής Επανάστασης, οπότε έγιναν πολλές νέες µελέτες. Το πρώτο πράγµα που προέκυψε ήταν η συγκίνηση µε την οποία οι Αµερικανοί αντιµετώπισαν την Ελληνική Επανάσταση, θεωρώντας την ως µια ευρωπαϊκή εκδοχή της δικής τους επανάστασης, του 1776, υπό την έννοια ότι αυτοί αναζήτησαν την ελευθερία τους από τους Βρετανούς και εµείς από τους Οθωµανούς. Συµπληρωµατικό και πολύ σηµαντικό στοιχείο είναι ότι επηρεάστηκαν το 1776 από την αρχαία Ελλάδα και τον 5ο αιώνα του Περικλή. Οι ιδέες της δηµοκρατίας ήταν όλες βασισµένες πάνω στην αρχαία Ελλάδα. Αυτά τα ευρή µατα έδειξαν πως αυτές οι δύο χώρες, αν και µακρινές µεταξύ τους, έχουν πολλά κοινά πολιτικά και ιδεολογικά στοιχεία.

Ποια ήταν η συµβολή των Ελλήνων, που ήταν µία από τις πρώτες εθνικότητες που βρέθηκαν στο αµερικανικό έδαφος;

Η µαζική µετανάστευση των Ελλήνων αρχίζει από το 1890 και διαρκεί έως το 1920. Πριν από αυτό έχουµε ορισµένες µικρές µετακινήσεις, καθώς και ορισµένους Αµερικανούς που φέρνουν τα λεγόµενα «ορφανά παιδιά» στις Ηνωµένες Πολιτείες. Αυτά πηγαίνουν σχολείο και προοδεύουν. Αυτό είναι σηµαντικό στοιχείο, διότι συµβαίνει µέσα στον 19ο αιώνα και αρχίζει να καλλιεργείται µια συµπάθεια προς τους Έλληνες. Η µαζική µετανάστευση αρχίζει µε τη λεγόµενη «Σταφιδική κρίση». Έχουμε τις περίφηµες διασπορικές εµπορικές παροικίες σε όλη τη Μεσόγειο και παραπέρα. Τώρα έρχονται Έλληνες που πηγαίνουν να στελεχώσουν την αµερικανική οικονοµία, η οποία αναπτύσσεται ιλιγγιωδώς. Η Αµερική έχει βγει από τον εµφύλιο πόλεµο, έχει συγκροτηθεί ως έθνος και ενώνεται πρώτα ο Βορράς µε τον Νότο και µε τον σιδηρόδροµο η Ανατολή µε τη ∆ύση. Συγκροτείται ένα τεράστιο έθνος, µε πολλές οικονοµικές δυνατότητες, και εκτινάσσεται.

Ποια στοιχεία των Ελλήνων τους έκαναν να διακριθούν µέσα στην αµερικανική κοινωνία;

Θα ξεχώριζα την αίσθηση τιµής και φιλότιµου που έχει ο Έλληνας, µαζί µε τη µεγάλη σηµασία που δίνει στην οικογένεια. Οι Έλληνες φτιάχνουν µικρές οικογενειακές επιχειρήσεις και προοδεύουν µέσα από αυτή τη συγκρότηση. Εργάζονται στα εργοστάσια, αλλά, µόλις βρίσκουν την ευκαιρία, φτιάχνουν µια µικρή, δική τους επιχείρηση. Ανοίγουν τα λεγόµενα candy stores, παγωτατζίδικα, στιλβωτήρια ή ανθοπωλεία. Ο Έλληνας, σε σχέση µε άλλες εθνότητες, δεν θέλει αφεντικό πάνω από το κεφάλι του. Αυτό είναι θετικό στοιχείο, διότι θα ανοίξει τη δική του επιχείρηση και θα προσπαθήσει να την κάνει να πετύχει, συµβάλλοντας έτσι στην αµερικανική κοινωνία. Επιπλέον, ο Έλληνας έρχεται από µια χώρα λιγότερο οργανωµένη σε σχέση µε την Αµερική. Η πρώτη αντίδραση είναι η συµµόρφωση µε τους νόµους. Είµαστε από τις πιο νοµοταγείς εθνότητες και έχουµε πολύ µικρούς δείκτες εγκληµατικότητας. Παρ’ όλα αυτά, ο Έλληνας διαθέτει µεγάλη ευελιξία. Εκεί που θα δηµιουργηθεί µια γκρίζα περιοχή των νόµων θα µπορέσει να τρυπώσει και το κάνει πολύ καλά, κάτι που τον βοηθά να προοδεύσει. Δεν αντιτίθεται στους νόμους, αλλά εκεί που δεν υπάρχει νομοθεσία και μπορούν να δημιουργηθούν ιδανικές συνθήκες οι Έλληνες το κάνουν.

Η εμπλοκή των Ελλήνων στα κοινά και την πολιτική ήταν και παραμένει έντονη. Υπήρξε και ελληνικής καταγωγής υποψήφιος για την προεδρία των ΗΠΑ, ο Μάικλ Δουκάκης. Σήμερα υπάρχουν περίπου 1,5 εκατομμύριο άτομα που δήλωσαν ελληνική καταγωγή στην τελευταία απογραφή. Η εμπλοκή των Ελλήνων αρχίζει πολύ νωρίς. Η δεύτερη γενιά είναι αυτή που θα μπει στην πολιτική. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 έχουμε τον Τζον Μπράντιμας, γιο μετανάστη από την Πελοπόννησο, ο οποίος γίνεται ο πρώτος βουλευτής στην Ιντιάνα. Ένα από αυτά τα ορφανά είχε γίνει βουλευτής στο Ουισκόνσιν τον 19ο αιώνα. Ο Πολ Σαρμπάνης γίνεται ο πρώτος γερουσιαστής, εκπροσωπεί το Μέριλαντ, και η Ολυμπία Σνόου γίνεται η πρώτη γυναίκα βουλευτής και γερουσιαστής. Κατόπιν έχουμε έναν αριθμό Ελλήνων στο Κογκρέσο, δηλαδή στη Γερουσία και στη Βουλή των Αντιπροσώπων. Έπειτα έχουμε την υποψηφιότητα του Μάικλ Δουκάκη, ο οποίος τίθεται υποψήφιος απέναντι στον Τζορτζ Μπους τον πρεσβύτερο στις εκλογές του 1988. Σκεφτείτε ότι Ιταλοαμερικανός υποψήφιος για πρόεδρος δεν έχει υπάρξει, ούτε από άλλες, μεγαλύτερες εθνότητες. Από τη μία έχουμε την ατομικότητα της οικογένειας και της επιχείρησης, αλλά κουβαλάμε μέσα μας μια αντίληψη ότι θέλουμε να προσφέρουμε στα κοινά.

Υπήρξε ελληνικό λόμπι που άσκησε επιρροή στην αμερικανική πολιτική;

Το ελληνικό λόμπι δημιουργήθηκε πριν από 50 χρόνια με την εισβολή στην Κύπρο και επέβαλε, μέσω πίεσης στο Κογκρέσο, το εμπάργκο στην πώληση αμερικανικών όπλων στην Τουρκία, καθώς ήταν παράνομη η χρήση τους στην εισβολή. Αυτό το μέτρο είναι ανεπανάληπτο. Σε μελέτες για τη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής αναφέρεται ως παράδειγμα δίπλα στα επιτεύγματα του αμερικανοεβραϊκού λόμπι. Ήταν πολύ ειδικές συνθήκες, με μια αδύναμη προεδρία, και έτσι το λόμπι πέτυχε τον στόχο του. Πενήντα χρόνια μετά, τα πράγματα έχουν αλλάξει. Πλέον το λόμπι είναι πολύ διαφορετικό. Υπάρχει η AHEPA, η οποία δηλώνει πως δεν είναι ακριβώς λόμπι. Υπάρχει το American Hellenic Institute και το Hellenic American Leadership Council. Αυτές οι οργανώσεις είναι δραστήριες. Όταν όμως τις ρωτήσει κανείς τι έχουν πετύχει, η απάντησή τους είναι ότι έχουν εμποδίσει την κυβέρνηση να ασκήσει πιο φιλοτουρκική πολιτική και να δώσει όπλα ή αεροπλάνα στην Τουρκία. Προσωπικά θεωρώ ότι παίζουν κάποιον ρόλο. Η AHEPA κάνει συνέδριο κάθε χρόνο στο Λας Βέγκας και στη Φλόριντα. Φέτος όμως το πραγματοποιεί στη Φιλαδέλφεια, στην πόλη όπου έγινε η ανακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Είναι σημαντικό για τους Αμερικανούς να δουν μια μεγάλη ομογενειακή οργάνωση να τιμά την επέτειο σε αυτή την πόλη. Υπάρχουν πλέον λίγοι Ελληνοαμερικανοί στο Κογκρέσο, αλλά έχουν οργανώσει το Hellenic Caucus, δηλαδή μια συγκρότηση φιλελλήνων βουλευτών ή βουλευτών με θετική στάση απέναντι στην Ελλάδα. Σε τελική ανάλυση, η Αθήνα πρέπει να ασκεί εξωτερική πολιτική. Δεν μπορούμε να περιμένουμε από το λόμπι.

Η Αρχιεπισκοπή Αμερικής εξακολουθεί να είναι πυλώνας συγκέντρωσης του ελληνικού στοιχείου;

Θεωρώ πως ακόμη η Αρχιεπισκοπή παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Η ενορία καθορίζει τα θέματα της κοινότητας. Από το 1959 έως το 1996 ο Αρχιεπίσκοπος Ιάκωβος ήταν ένας ηγέτης επιπέδου Μακαρίου και έπαιζε πολύ σημαντικό ρόλο. Σήμερα η Εκκλησία παραμένει σημαντικός πυλώνας και, όσο κι αν υπάρχει το θέμα της αμερικανοποίησης, ακόμα κι αν η τρίτη ή τέταρτη γενιά χάνει τη γλώσσα και αφομοιώνεται, η ελληνορθόδοξη ταυτότητα παραμένει.

Υπάρχει ακόμη επαφή των επόμενων γενεών με την ελληνική κουλτούρα και ταυτότητα;

Υπάρχει, αλλά είναι μια ελληνικότητα που εκφράζεται με αμερικανικούς όρους. Υπάρχει η αφομοίωση, αλλά επειδή η αμερικανική κοινωνία καλλιεργεί την έννοια της εθνότητας και της κληρονομιάς, οι νέοι θα πουν ότι είναι Έλληνες. Για την Ελλάδα, όμως, ακόμα και αυτή η έκφανση είναι σημαντική, διότι είναι κινητοποιήσιμη. Αν αντιμετωπίζαμε μια σοβαρή κρίση, θα μπορούσε κανείς, με βάση αυτή την ταυτότητα, να ζητήσει τη συνδρομή τους. Σε μια γεωπολιτική κρίση, αυτή η αμερικανοποιημένη ελληνικότητα είναι κινητοποιήσιμη. Δεν είναι Αμερικανάκια, είναι ελληνικής καταγωγής Αμερικανοί. Αυτό που βοηθά, περιέργως, δεν είναι η άμεση σχέση με την Ελλάδα, αλλά ο τόπος καταγωγής, ο οποίος προσφέρει μια σύνδεση. Η ελίτ των white collar επιστημόνων, πολλοί από τους οποίους δεν είναι ενταγμένοι στις ομογενειακές οργανώσεις, αποτελεί μια εν υπνώσει δύναμη της Ομογένειας. Δεν ασχολούνται με τα κοινά της, γιατί είναι αφοσιωμένοι στη δουλειά τους.

Υπάρχει στρατηγική αξιοποίησης και οργάνωσης αυτών των ανθρώπων;

Τα προξενεία ασκούν πολιτιστική πολιτική και προσπαθούν να προσεγγίσουν όλους τους Έλληνες. Από την άλλη, το υπουργείο Εξωτερικών έχει διατυπώσει μια στρατηγική για τον απόδημο Ελληνισμό, αποτελούμενη από 35 σελίδες. Είναι όμως εκτός πλαισίου και διερωτάται κανείς γιατί δεν υπάρχει ιεράρχηση. Το Εθνικό Κέντρο βγάζει πολλές φορές δικά του σχέδια για τη Διασπορά χωρίς να εμπλέκει την ίδια τη Διασπορά. Θέλουμε μια στρατηγική όχι από τη θέση μας στην Αθήνα, αλλά μέσα από συνεργασίες για ένα πρόγραμμα που θα μπορέσει να εφαρμοστεί.

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Παραπολιτικά"