Οι εντάσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, με διαδοχικές επιθέσεις, αντίποινα μέσω πληρεξουσίων και διαρκή οικονομική πίεση, αναδιαμόρφωσαν τις στρατηγικές ασφαλείας στη Μέση Ανατολή και ανάγκασαν την Ουάσινγκτον να επανεξετάσει τη διεθνή στάση της. Αυτό που ξεκίνησε ως ένας κύκλος κυρώσεων, αντιποίνων και θαλάσσιων αντιπαραθέσεων εξελίχθηκε σε μια ευρύτερη περιφερειακή κρίση, στην οποία αντίπαλες χώρες, πολιτοφυλακές και θαλάσσιοι διάδρομοι ζωτικής σημασίας συναντώνται και συγκρούονται. Κάθε κλιμάκωση στην περιοχή προσελκύει νέες μορφές αμερικανικής στρατιωτικής και διπλωματικής παρέμβασης. Η αμερικανική στρατηγική μεταλλάχθηκε από τις μονομερείς επιχειρήσεις κατά της τρομοκρατίας και της διάδοσης όπλων σε μια πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική: ενισχυμένες ναυτικές και αεροπορικές επιχειρήσεις, συστηματική ανταλλαγή πληροφοριών με εταίρους από τις χώρες του Κόλπου και του ΝΑΤΟ, θωράκιση κρίσιμων υποδομών, διευρυμένα οικονομικά μέτρα και εντονότερες προσπάθειες διπλωματικής αποκλιμάκωσης. Οι αλλαγές όμως αυτές, όπως εξηγεί ο δρ Τζορτζ Φρίντμαν, ιδρυτής της αμερικανικής δεξαμενής σκέψης Stratfor, στα «Π», αντανακλούν τα μαθήματα από τους επαναλαμβανόμενους κύκλους αντιπαραθέσεων, στις οποίες η αποτροπή, η συνοχή των συμμαχιών και οι ανθεκτικές περιφερειακές συνεργασίες είναι πλέον κρίσιμες για την αποτροπή μιας ευρύτερης σύγκρουσης. Καθώς η περιοχή της Μέσης Ανατολής περνά από το καθεστώς εκεχειρίας, διαπραγματεύσεων και προσωρινών αναζωπυρώσεων, η πορεία της κρίσης του Κόλπου θα καθοριστεί εξίσου τόσο από την πολιτική των συμμαχιών και τη διπλωματία ελέγχου των όπλων όσο και από τα επιχειρησιακά αποτελέσματα. Για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, άμεση πρόκληση παραμένει η σταθεροποίηση μιας ευάλωτης ισορροπίας δυνάμεων, ενώ ταυτόχρονα δημιουργούνται ανθεκτικοί μηχανισμοί διαχείρισης ή κατά περίπτωση ακόμα και επίλυσης των αιτιών που προκαλούν την αστάθεια.

Ο πλανήτης βρίσκεται απέναντι σε μια γεωπολιτική κρίση, με τις μέχρι πρότινος ισορροπίες να κλονίζονται και τις συμμαχίες να αναθεωρούνται. Ποια είναι η νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας, δεδομένου ότι οι ΗΠΑ βρίσκονται αντιμέτωπες με έναν πόλεμο στη Μέση Ανατολή, ενώ υπάρχει ο υφέρπων οικονομικός πόλεμος με την Κίνα;

Το παγκόσμιο γεωπολιτικό σύστημα, με αφετηρία το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έχει καταστεί παρωχημένο και αναδύεται ένα νέο, σημαντικά διαφοροποιημένο. Το παλιό βασιζόταν στην αντιπαράθεση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Σοβιετικής Ενωσης σε παγκόσμια κλίμακα. Εχει καταστεί παρωχημένο για δύο λόγους: Πρώτον, η αποτυχία της Ρωσίας να νικήσει και να καταλάβει την Ουκρανία καταδεικνύει τη σημαντική παρακμή της ρωσικής ισχύος, ενώ προκάλεσε επίσης περαιτέρω παρακμή της ρωσικής οικονομίας. Η επιδείνωση αυτή, με τη σειρά της, έχει αλλάξει και την αμερικανική πραγματικότητα. Οι ΗΠΑ δεν αντιμετωπίζουν πλέον μια παγκόσμια απειλή και, ως εκ τούτου, δεν χρειάζεται να είναι έτοιμες να αναλάβουν στρατιωτική δράση σε παγκόσμια κλίμακα μέσω ενός συστήματος συμμαχιών και σχέσεων σε όλο τον κόσμο. Συνεπώς, οι Ηνωμένες Πολιτείες περιορίζουν την έκθεσή τους σε επικίνδυνες καταστάσεις περιορίζοντας τη στρατιωτική τους παρουσία σε παγκόσμιο επίπεδο. Επιπλέον, εστιάζουν περισσότερο στις οικονομικές σχέσεις και επαναπροσδιορίζουν τις διακρατικές τους σχέσεις, πολλές από τις οποίες προέκυψαν από τον Ψυχρό Πόλεμο. Αυτή η μετατόπιση είναι εμφανής στην εξελισσόμενη σχέση μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας, στο μειωμένο ενδιαφέρον της Αμερικής για την Ευρώπη, καθώς και στο γεγονός ότι η ευθύνη ασφαλείας στον Ειρηνικό μετατοπίζεται σε μια ασιατική συμμαχία, αντί να εξαρτάται σε τόσο μεγάλο βαθμό από την Αμερική. Το ίδιο παρατηρείται επίσης στη Μέση Ανατολή. Οι τρέχουσες εξελίξεις στο Ιράν, κατά κάποιον τρόπο, διαταράσσουν αυτό το μοτίβο, θεωρώ όμως ότι πρόκειται για ένα παροδικό επεισόδιο, δεδομένου ότι βλέπουμε πλέον τις χώρες της Μέσης Ανατολής να δέχονται επιθέσεις από το Ιράν και να υιοθετούν εχθρική στάση απέναντί του, παρά το γεγονός ότι ακόμη δεν έχουν κινηθεί εναντίον του στρατιωτικά. Οι ΗΠΑ αποσύρονται από τη Μέση Ανατολή, γεγονός που αντανακλάται στις ολοένα και πιο τεταμένες σχέσεις Ουάσινγκτον - Ιερουσαλήμ. Οπως η Ευρώπη και η περιοχή Ασίας - Ειρηνικού προσαρμόζουν τη δομή ασφαλείας τους με βάση τη μεταβαλλόμενη δυναμική των Ηνωμένων Πολιτειών, το ίδιο κάνει και η Μέση Ανατολή.

Η Τουρκία επιδιώκει τη γεωπολιτική αναβάθμισή της στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. Πώς αξιολογείτε τα μέχρι τώρα αποτελέσματα της πολιτικής της;

Η Τουρκία αναδεικνύεται ως η κύρια δύναμη στη Μέση Ανατολή, με το ΑΕΠ της να βρίσκεται περίπου στο ίδιο επίπεδο με αυτό της Σαουδικής Αραβίας, ενώ διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ και πολύ μεγαλύτερο από αυτόν του Ισραήλ. Επιπλέον, αναπτύσσει μια μεγάλη αμυντική βιομηχανία και προμηθεύεται προηγμένα όπλα από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι η Τουρκία διατηρεί στενούς δεσμούς με τη Σαουδική Αραβία, η οποία αποτελεί το χρηματοοικονομικό κέντρο της Μέσης Ανατολής. Αυτός ο συνδυασμός στρατιωτικής, οικονομικής και χρηματοοικονομικής ισχύος έχει τη δυνατότητα να επενδύει σε παγκόσμιο επίπεδο και έχει ένα κοινό συμφέρον: μια σταθερή Μέση Ανατολή, μια περιοχή σε οικονομική ανάπτυξη, που δεν βασίζεται μόνο στο πετρέλαιο, αλλά και στην αυξημένη τεχνολογική ικανότητα και, κατά συνέπεια, στην οικονομική αυτονομία της περιοχής. Τουρκία και Σαουδική Αραβία έχουν επίσης κοινό συμφέρον να αποτρέψουν μεγάλης κλίμακας εισβολή στην περιοχή από τον υπόλοιπο κόσμο, κάτι που συνέβη κατά την περίοδο του ευρωπαϊκού ιμπεριαλισμού. Μια τέτοια εξέλιξη θα φαινόταν αδύνατη σε λογικούς ανθρώπους, αλλά σκεφτείτε τι ήταν η Κίνα όταν πέθανε ο Μάο και σε ποια κατάσταση βρίσκεται σήμερα.

Η Μέση Ανατολή ήταν και παραμένει μια εστία συγκρούσεων. Ποιοι παράγοντες συμβάλλουν στη διαιώνιση αυτών και στην πρόκληση νέων;

Σαφώς θα πρέπει να υπάρξει αλλαγή στην περιφερειακή κουλτούρα, η οποία βασίζεται στο Ισλάμ. Δεν είναι μια κουλτούρα εχθρική προς την ενότητα, τη στρατιωτική ισχύ ή την οικονομική ευημερία. Οπως και ο χριστιανισμός, είναι μια θρησκεία που επιδιώκει να προσηλυτίσει, αλλά είναι επίσης μια θρησκεία σύνεσης. Οι πολιτικές του Ιράν έχουν προκαλέσει την άνοδο μη κρατικών δυνάμεων, που μάχονται την Ιερουσαλήμ. Το Ισραήλ είναι μια μικρή χώρα, με πλάτος λίγο μεγαλύτερο από 70 μίλια στο ευρύτερο σημείο της. Πρέπει πάντα να διεξάγει πολέμους επιτιθέμενο πρώτο ή προλαμβάνοντας, διότι, όταν δέχεται επίθεση, δεν διαθέτει μεγάλο στρατηγικό βάθος. Η δράση της «Χαμάς» προκάλεσε μια μαζική και βίαιη αντίδραση από το Ισραήλ, ενώ και η «Χεζμπολάχ» στον Λίβανο αποτελεί απειλή, λόγω του μεγέθους της, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη για επιθετική στάση εκ μέρους του. Το αποτέλεσμα είναι ότι πρωτοβουλίες όπως οι Συμφωνίες του Αβραάμ είναι καταδικασμένες να αποτύχουν.

Η «Χαμάς», ωστόσο, σύμφωνα με το Ισραήλ, βρίσκει καταφύγιο και δραστηριοποιείται στην Τουρκία, ενώ το Ιράν συνεχίζει να ενισχύει τους πληρεξουσίους του, «Χεζμπολάχ» και Χούθι.

Τουρκία και Σαουδική Αραβία εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για αυτές τις τρομοκρατικές οργανώσεις, καθώς όχι μόνο απειλούν το Ισραήλ και προκαλούν αστάθεια, αλλά ενίοτε μπορούν να αποτελέσουν απειλή για τις ίδιες και να υπονομεύσουν την περιοχή στην οποία πρέπει να αναπτυχθούν. Το Ιράν αποτελεί πλέον μια εξαίρεση στην περιοχή. Σαουδάραβες, Τούρκοι, Πακιστανοί, ακόμα και Ιρακινοί αισθάνονται άβολα απέναντι στην Τεχεράνη, ενώ σε πολλές περιπτώσεις την αντιμετωπίζουν εχθρικά. Δεδομένης της στάσης των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στο Ισραήλ αυτήν τη στιγμή, η Ιερουσαλήμ βρίσκεται σε δύσκολη και ενδεχομένως πιο επικίνδυνη θέση σε σχέση με το παρελθόν. Χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και άλλες αραβικές είχαν στο παρελθόν σημαντικές, αν και διακριτικές, σχέσεις με το Ισραήλ, οι οποίες ήταν αμοιβαία επωφελείς. Χωρίς σταθερές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ δεν έχει άλλη επιλογή από το να επιδιώξει συμβιβασμό με τις χώρες της περιοχής, καθώς αυτές, εξαιτίας και της επιφυλακτικότητάς τους απέναντι στους μη κρατικούς παράγοντες, έχουν κάθε λόγο να επιδιώξουν τα κοινά συμφέροντα στον τομέα της ασφάλειας και της οικονομίας, υπό την προϋπόθεση της αλλαγής πολιτικής του Ισραήλ. Αξίζει να θυμηθούμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν σύμμαχοι του Ισραήλ κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, όταν η Ρωσία είχε συμμαχήσει με την Αίγυπτο και τη Συρία. Η αδυναμία των μαζικών αεροπορικών επιδρομών των ΗΠΑ να επιτύχουν τον επιθυμητό στόχο τους -την καταστροφή του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος και την αλλαγή καθεστώτος- μαζί με τον ιρανικό αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ και τις επιθέσεις της Τεχεράνης σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις σε άλλες χώρες της περιοχής έχουν αναγκάσει τις τιμές του πετρελαίου να αυξηθούν σε πα γκόσμιο επίπεδο, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτό έχει δημιουργήσει ένα σημαντικό πολιτικό πρόβλημα στις ΗΠΑ, με βάση τόσο τον οικονομικό αντίκτυπο όσο και το γεγονός ότι η δράση κατά του Ιράν θυμίζει προηγούμενους πολέμους στους οποίους η Αμερική απέτυχε: στο Βιετνάμ, στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, τον μεγαλύτερο σε χρονική διάρκεια και πιο δαπανηρό. Κανείς δεν τελείωσε με μια αμερικανική νίκη και όλοι τους αποδυνάμωσαν και υπονόμευσαν τη φήμη των προέδρων: Λίντον Τζόνσον στο Βιετνάμ, Τζορτζ Γ. Μπους στο Ιράκ και Τζο Μπάιντεν στο Αφγανιστάν. Ακόμα πιο σημαντικό είναι ότι ο Τραμπ εξελέγη εν μέρει επειδή δεσμεύτηκε να μην εμπλακεί σε τέτοιους πολέμους, ιδιαίτερα στο ανατολικό ημισφαίριο. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν κανέναν εγγενή λόγο να είναι εχθρικές προς το Ισραήλ, δεν έχουν ούτε την ανάγκη ούτε την επιθυμία να εμπλακούν σε μια ατέρμονη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, όπως δεν επιθυμούν να εμπλακούν στην Ευρώπη ή την Ασία. Η υφιστάμενη πραγματικότητα της περιοχής καθίσταται παρωχημένη και αναδύεται μια νέα τάξη πραγμάτων εκεί, με την Τουρκία και τη Σαουδική Αραβία να βρίσκονται, προς το παρόν, στο επίκεντρό της. Θα υπάρξουν διαφορές, ακόμα και συγκρούσεις στην περιοχή, όπως είναι φυσικό. Ωστόσο, αναδύεται μια εντελώς νέα πραγματικότητα.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Παραπολιτικά».