Μια πολύμηνη έρευνα του BBC οδήγησε στα ίχνη του Χοσάμ Λούκα, ενός από τους πλέον διαβόητους αξιωματούχους των υπηρεσιών πληροφοριών του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ, ο οποίος είχε εξαφανιστεί μετά την πτώση της συριακής κυβέρνησης τον Δεκέμβριο του 2024. Το καθοριστικό στοιχείο, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, ήταν ένα φαινομενικά ασήμαντο σημειωματάριο που βρέθηκε ξεχασμένο στο πολυτελές διαμέρισμά του στη Δαμασκό.

Ο Χοσάμ Λούκα, γνωστός στη Συρία με το προσωνύμιο «Αράχνη», θεωρούνταν ένας από τους ισχυρότερους επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών του Άσαντ και κατηγορείται για δολοφονίες, βασανιστήρια και σειρά άλλων εγκλημάτων. Μετά την κατάρρευση του καθεστώτος, τα ίχνη του είχαν χαθεί, μέχρι που η έρευνα οδήγησε τελικά στη Μόσχα.

Στα ίχνη της "Αράχνης" του Άσαντ: Το σημειωματάριο που πρόδωσε τον αρχικατάσκοπο

Το στοιχείο που αποδείχθηκε καθοριστικό δεν ήταν τα πολυτελή αντικείμενα ή τα προσωπικά κειμήλια του Χοσάμ Λούκα, αλλά ένα απλό σημειωματάριο που βρέθηκε μέσα στο εγκαταλελειμμένο διαμέρισμά του στη Δαμασκό. Λίγες ημέρες μετά την εξαφάνισή του, ένοπλοι που εισήλθαν στην κατοικία του εντόπισαν επώνυμα ρούχα, έγγραφα, μετάλλια, πιστοποιητικά και δεκάδες προσωπικές φωτογραφίες. Ανάμεσά τους υπήρχαν πολλά αντίτυπα μιας εικόνας στην οποία ο Λούκα χαμογελούσε ενώ αντάλλασσε χειραψία με τον Μπασάρ αλ Άσαντ.

Ωστόσο, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον συγκέντρωσε ένα σημειωματάριο που βρισκόταν σε μια γωνία του σαλονιού. Στις σελίδες του ήταν καταγεγραμμένα ονόματα και τηλεφωνικοί αριθμοί ανθρώπων από διαφορετικούς χώρους – γιατρών, καταστηματαρχών, στρατιωτικών, συγγενών και προσώπων που, σύμφωνα με το BBC, φαίνεται να ανήκαν στο ευρύτερο δίκτυο επαφών της «Αράχνης».


Το προσωνύμιο "Αράχνη"

Το προσωνύμιο «Αράχνη» δεν αποδόθηκε τυχαία στον Χοσάμ Λούκα. Σύμφωνα με μαρτυρίες που επικαλείται το BBC, αντανακλούσε το εκτεταμένο δίκτυο συνεργατών και πληροφοριοδοτών που φέρεται να είχε αναπτύξει, ακόμη και στο εσωτερικό των ομάδων των ανταρτών. Το όνομά του είχε συνδεθεί ήδη από τα πρώτα χρόνια του συριακού εμφυλίου με τη βίαιη καταστολή της εξέγερσης κατά του καθεστώτος Άσαντ. Ως επικεφαλής της Διεύθυνσης Πολιτικής Ασφάλειας στη Χομς είχε αναλάβει τις επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών στην πόλη.

Κάτοικοι θυμούνται ακόμη τον αριθμό του τηλεφώνου του γραμμένο με σπρέι σε τοίχους, συνοδευόμενο από το μήνυμα ότι όσοι επιθυμούσαν να εγκαταλείψουν τις πολιορκημένες περιοχές μπορούσαν να επικοινωνήσουν μαζί του για να εξασφαλίσουν ασφαλή διέλευση. Σύμφωνα με το BBC, κάποιοι κατάφεραν πράγματι να διαφύγουν. Άλλοι, όμως, όπως υποστηρίζουν μαρτυρίες που συγκέντρωσε το βρετανικό δίκτυο, τηλεφώνησαν και έκτοτε δεν έδωσαν ποτέ ξανά σημεία ζωής. «Ήταν παντού», ανέφεραν κάτοικοι της Χομς, ενώ πρώην αντάρτης τον χαρακτήρισε «σατανική ιδιοφυΐα» και έναν άνθρωπο ιδιαίτερα πανούργο.


Η σφαγή και τα 17 νεκρά παιδιά

Η πορεία του Χοσάμ Λούκα στο καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ συνοδεύτηκε από σοβαρές καταγγελίες για εμπλοκή σε επιχειρήσεις καταστολής και αιματηρές επιθέσεις εναντίον αμάχων, με μία από τις πιο χαρακτηριστικές να αφορά τη λεγόμενη «Σφαγή του Ιντ» τον Σεπτέμβριο του 2015, γνωστή και ως «Σφαγή των Παιδιών». Η επίθεση στη συνοικία αλ Ουάερ της Χομς, ανήμερα της μεγάλης μουσουλμανικής γιορτής, στοίχισε τη ζωή σε 28 ανθρώπους, ανάμεσά τους 17 παιδιά και τέσσερις γυναίκες, σύμφωνα με το Συριακό Δίκτυο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.

Μεταξύ των θυμάτων ήταν και ο επτάχρονος Ουάελ, γιος του Μοχάμεντ Τουακατλί. Ο πατέρας του περιέγραψε στο BBC τη στιγμή που εντόπισε τα παιδιά νεκρά στο σημείο όπου λίγα λεπτά νωρίτερα έπαιζαν. Σύμφωνα με συριακή οργάνωση ακτιβιστών και αντιπολιτευόμενο μέσο ενημέρωσης της εποχής, ο Λούκα φέρεται να είχε εμπλοκή στην επιλογή των στόχων του καθεστώτος για την επίθεση εκείνης της ημέρας.

Παρά τις καταγγελίες, η ανέλιξή του στο σύστημα εξουσίας συνεχίστηκε και, έως την κατάρρευση του καθεστώτος, είχε αναλάβει την ηγεσία της Γενικής Διεύθυνσης Ασφάλειας, μιας από τις ισχυρότερες υπηρεσίες πληροφοριών της Συρίας. Από τη θέση αυτή φέρεται να είχε κεντρικό ρόλο στην πολιτική κρατήσεων της χώρας, σε μια περίοδο κατά την οποία χιλιάδες άνθρωποι οδηγήθηκαν στις διαβόητες συριακές φυλακές, μεταξύ αυτών και στη Σεντνάγια της Δαμασκού, που έγινε γνωστή ως το «ανθρώπινο σφαγείο».


Το σημειωματάριο και τα 155 τηλέφωνα

Το σημειωματάριο αποτέλεσε το βασικό νήμα της έρευνας του BBC για τον εντοπισμό του Χοσάμ Λούκα. Οι δημοσιογράφοι φωτογράφισαν όλες τις σελίδες του και ξεκίνησαν να ελέγχουν έναν προς έναν τους 155 τηλεφωνικούς αριθμούς που περιείχε, διαπιστώνοντας ότι μόνο οι 51 παρέμεναν ενεργοί. Οι πρώτες απόπειρες επικοινωνίας δεν έφεραν αποτέλεσμα, καθώς όσοι απαντούσαν είτε έκλειναν αμέσως το τηλέφωνο μόλις αντιλαμβάνονταν ποιος καλούσε είτε υποστήριζαν ότι δεν γνώριζαν τον Λούκα.

Η έρευνα συνεχίστηκε στη Συρία με επιτόπιες επαφές. Δημοσιογράφος του BBC έκλεισε ακόμη και ιατρικά ραντεβού με γιατρούς των οποίων τα στοιχεία υπήρχαν στη λίστα, προσπαθώντας να συγκεντρώσει πληροφορίες. Ένας γιατρός στο Χαλέπι παραδέχθηκε με δισταγμό ότι είχε περιθάλψει τον Λούκα, ωστόσο λίγο αργότερα ζήτησε από τον δημοσιογράφο να αποχωρήσει. Καθοριστική αποδείχθηκε η μαρτυρία ενός ακόμη γιατρού στη Δαμασκό, ο οποίος αποκάλυψε ότι είχε συνοδεύσει τη μητέρα του Λούκα σε ιατρικό ταξίδι στη Ρωσία.


Ο σωματοφύλακας που "έσπασε" τη σιωπή

Η έρευνα του BBC απέκτησε νέα δυναμική αρκετούς μήνες αργότερα, όταν ένας πρώην φύλακας της πολυκατοικίας όπου διέμενε ο Χοσάμ Λούκα παρέδωσε στους δημοσιογράφους το τηλέφωνο ενός άνδρα που, όπως υποστήριξε, ήταν ο προσωπικός του σωματοφύλακας. Ο τελευταίος ανέφερε ότι ο Λούκα είχε διαβεβαιώσει τους συνεργάτες του πως θα παρέμενε στη Δαμασκό για να υπερασπιστεί την πρωτεύουσα, καθώς οι δυνάμεις των ανταρτών πλησίαζαν την πόλη τον Δεκέμβριο του 2024.

Ωστόσο, μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες της επόμενης ημέρας είχε εξαφανιστεί. Σύμφωνα με τον πρώην σωματοφύλακά του, είχε πάρει μαζί του και μεγάλο χρηματικό ποσό από το χρηματοκιβώτιο του γραφείου του. Στη συνέχεια, ο ίδιος έδωσε στους δημοσιογράφους τα στοιχεία επικοινωνίας του οδηγού του Λούκα, ο οποίος εκτιμούσε ότι ήταν ο άνθρωπος που τον μετέφερε έξω από τη Δαμασκό τη νύχτα της διαφυγής του.


Το ρωσικό τηλέφωνο και η φωνή του Λούκα

Η αναζήτηση του Χοσάμ Λούκα κατέληξε τελικά εκτός Συρίας, με τα ίχνη του να οδηγούν πρώτα στον Λίβανο και στη συνέχεια στη Ρωσία. Σύμφωνα με υψηλόβαθμη πηγή της λιβανικής κυβέρνησης που επικαλείται το BBC, ο πρώην αξιωματούχος του καθεστώτος Άσαντ πέρασε από τον Λίβανο χρησιμοποιώντας «καλό ρωσικό διαβατήριο, αλλά με διαφορετικό όνομα» και από εκεί ταξίδεψε αεροπορικώς προς τη Ρωσία.

Καθοριστική αποδείχθηκε και η πληροφορία που έδωσε ένα ακόμη πρόσωπο το οποίο αναφερόταν στο σημειωματάριο, παραδίδοντας στους δημοσιογράφους έναν τηλεφωνικό αριθμό με ρωσικό κωδικό, τον οποίο υποστήριξε ότι χρησιμοποιούσε ο Λούκα. Για να επιβεβαιωθεί ότι ο αριθμός ανήκε πράγματι στον ίδιο, το συγκεκριμένο πρόσωπο τον κάλεσε παρουσία των δημοσιογράφων του BBC και του υπέβαλε ερωτήσεις, τις απαντήσεις των οποίων, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, θα μπορούσε να γνωρίζει μόνο ο Λούκα. Ο άνδρας στην άλλη άκρη της γραμμής απάντησε άμεσα και σωστά.

Σε επόμενη επικοινωνία, οι δημοσιογράφοι κατάφεραν να μιλήσουν απευθείας μαζί του. «Δεν μπορώ να πάρω κανένα ρίσκο μιλώντας στο τηλέφωνο στη θέση που βρίσκομαι», φέρεται να τους είπε. Όταν τον ρώτησαν αν η Ρωσία τού απαγορεύει να μιλήσει, απάντησε: «Δεν μπορώ να μιλήσω. Δεν μπορώ να εξηγήσω. Πρέπει να καταλάβετε», πριν τερματίσει την κλήση.


Εντοπίστηκε στα περίχωρα της Μόσχας

Η έρευνα του BBC ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο όταν οι δημοσιογράφοι απέκτησαν έναν δεύτερο τηλεφωνικό αριθμό που φέρεται να χρησιμοποιούσε ο Χοσάμ Λούκα και ο οποίος ήταν συνδεδεμένος με εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης και ανταλλαγής μηνυμάτων. Μέσα σε μόλις μία ημέρα, κατάφεραν να εντοπίσουν το στίγμα του σε δύο προαστιακές περιοχές στα περίχωρα της Μόσχας.

Ακολούθησε νέα τηλεφωνική επικοινωνία, ωστόσο μόλις ο άνδρας που απάντησε αντιλήφθηκε ότι στην άλλη άκρη της γραμμής βρίσκονταν δημοσιογράφοι του BBC, τερμάτισε αμέσως την κλήση. Παράλληλα, δεν απάντησε ούτε στο μήνυμα που του εστάλη στη συνέχεια, με το οποίο του ζητούνταν να σχολιάσει τις κατηγορίες που του αποδίδονται.

Συρία: Ζητά την έκδοσή του

Η νέα συριακή κυβέρνηση έχει ήδη κινηθεί δικαστικά εναντίον του. Ο γενικός εισαγγελέας της Συρίας, Χασάν αλ Τούρμπα, δήλωσε στο BBC ότι έχει ασκηθεί δίωξη σε βάρος του Λούκα για «ανθρωποκτονία από πρόθεση, βασανιστήρια και θάνατο συνεπεία βασανιστηρίων». Σε βάρος του έχει εκδοθεί προς το παρόν ένταλμα σε εθνικό επίπεδο, ενώ οι συριακές αρχές εργάζονται για τη διεθνή κυκλοφορία του και τον εντοπισμό και την έκδοση του πρώην αξιωματούχου.

Η παρουσία του στη Ρωσία, ωστόσο, περιορίζει δραστικά τις πιθανότητες να επιστρέψει σύντομα στη Συρία για να δικαστεί, καθώς η Μόσχα υπήρξε ο σημαντικότερος διεθνής σύμμαχος του καθεστώτος Άσαντ. Η ρωσική κυβέρνηση δεν απάντησε στα ερωτήματα του BBC σχετικά με την παρουσία του Λούκα στη χώρα και το ενδεχόμενο έκδοσής του.

Για τις οικογένειες των θυμάτων, πάντως, το αίτημα για δικαιοσύνη παραμένει. Ο Μοχάμεντ, που έχασε τον επτάχρονο γιο του στη Χομς, εξακολουθεί να ελπίζει ότι ο Λούκα και άλλα υψηλόβαθμα στελέχη του καθεστώτος θα λογοδοτήσουν κάποτε για όσα τους αποδίδονται. «Ο Ουάελ ήταν απλώς ένα επτάχρονο παιδί. Το μόνο που τον ένοιαζε ήταν να παίζει και να διασκεδάζει», είπε στο BBC.