Δύο θάνατοι συγκλόνισαν τη χώρα τις προηγούμενες ημέρες. Δύο υποθέσεις που, αν και φαινομενικά δεν είχαν τίποτα κοινό, συναντήθηκαν στο ίδιο αδιέξοδο: στην απόγνωση που δεν βρήκε τρόπο να ειπωθεί και να μοιραστεί. Στην Πιερία, ένας 57χρονος κτηνοτρόφος έβαλε τέλος στη ζωή του, αδυνατώντας να διαχειριστεί τη μαζική θανάτωση του κοπαδιού του λόγω κρουσμάτων ευλογιάς. Στη Χαλκίδα, ένα 15χρονο αγόρι έπεσε από την Υψηλή Γέφυρα, έχοντας υπάρξει επί μακρόν στόχος συστηματικού bullying από συμμαθητές του. Δύο εντελώς διαφορετικοί άνθρωποι, δύο εντελώς διαφορετικές ζωές. Το κοινό τους σημείο ήταν εκείνη η στιγμή που έμειναν μόνοι με έναν πόνο που δεν μπορούσαν πια να αντέξουν.

Διαβάστε: Θρήνος στην Πιερία με τον κτηνοτρόφο που αυτοκτόνησε: "Δεν μπορούσε να συνέλθει αφότου του θανάτωσαν τα ζώα του" (Βίντεο)


Κυριάκος Κατσαδώρος: Οι επίσημα καταγεγραμμένες αυτοκτονίες κυμαίνονται κατά μέσο όρο στις 450-550 ετησίως

Όπως εξηγεί στα «Π» ο Κυριάκος Κατσαδώρος, ψυχίατρος, επιστημονικός διευθυντής της «ΚΛΙΜΑΚΑ», πρόεδρος Κλάδου Τηλεψυχιατρικής ΕΨΕ και εθνικός αντιπρόσωπος στη Διεθνή Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (IASP), η εικόνα των αυτοκτονιών στην Ελλάδα δείχνει ένα φαινόμενο με επιμονή στον χρόνο και ήπιες, αλλά σαφώς αυξητικές τάσεις. Οι επίσημα καταγεγραμμένες αυτοκτονίες κυμαίνονται κατά μέσο όρο στις 450-550 ετησίως, με ετήσιες διακυμάνσεις που τις περισσότερες φορές κινούνται προς τα πάνω. Παράλληλα, είναι ευρέως αποδεκτό ότι τα επίσημα στοιχεία δεν αποτυπώνουν το σύνολο της πραγματικότητας, καθώς εκτιμάται ότι η υποκαταγραφή των αυτοκτονιών φτάνει το 15%-20%, λόγω ζητημάτων ταξινόμησης, κοινωνικού στίγματος ή λανθασμένης αιτιολογίας θανάτου. Διεθνείς και ελληνικές αναλύσεις συγκλίνουν στο ότι η συνολική τάση εμφανίζει σταθεροποίηση σε σχετικά υψηλά επίπεδα, με διακυμάνσεις που δεν επιτρέπουν σαφή και ασφαλή προσδιορισμό μιας ευνοϊκής πορείας.


Τα προειδοποιητικά σημάδια

Υπάρχουν, όμως, ενδείξεις που δείχνουν ότι ένας άνθρωπος κινδυνεύει άμεσα; Σύμφωνα με τον κ. Κατσαδώρο, τις περισσότερες φορές, πριν από μια σοβαρή αυτοκτονική κρίση, υπάρχουν προειδοποιητικά σημάδια που είναι ορατά και σχετίζονται με αλλαγές στη συμπεριφορά και τη συνολική παρουσία του ατόμου. Τα σημάδια αυτά εξελίσσονται συχνά σταδιακά και μπορούν να γίνουν αντιληπτά τόσο από τον ευρύτερο κοινωνικό κύκλο όσο και, πιο έντονα, από το στενό περιβάλλον. Όσον αφορά τον ευρύτερο κύκλο, το άτομο μπορεί να αποσύρεται, να γίνεται πιο σκεπτικό, σοβαρό, ολιγόλογο ή συναισθηματικά απόμακρο, παρουσιάζοντας αισθητή αλλαγή στη συνολική του στάση και συμπεριφορά. Συχνά περιορίζει τις κοινωνικές επαφές και μειώνει δραστηριότητες που μέχρι πρότινος είχε. Από την άλλη, για το στενό περιβάλλον τα προειδοποιητικά σημάδια είναι συνήθως πιο σαφή: επίμονη αϋπνία, αυξημένη νευρικότητα ή ευερεθιστότητα, αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες και, πολλές φορές, αύξηση της κατανάλωσης αλκοόλ ή άλλων ουσιών. Ενδέχεται, επίσης, να εμφανιστούν λεκτικές αναφορές σε ευχές θανάτου, φράσεις που υποδηλώνουν παραίτηση από τη ζωή ή έμμεσες δηλώσεις ότι «δεν αντέχει άλλο». Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν συμπεριφορές όπως η τακτοποίηση εκκρεμοτήτων, η ρύθμιση οικονομικών υποθέσεων ή η αποχαιρετιστήρια στάση, καθώς μπορεί να υποδηλώνουν μετάβαση από τη σκέψη στην πρόθεση. Οταν τέτοιες αλλαγές συνυπάρχουν ή εντείνονται, ιδιαίτερα σε άτομα με ενεργή ψυχική ευαλωτότητα, ο κίνδυνος μπορεί να είναι άμεσος και απαιτείται έγκαιρη κινητοποίηση υποστήριξης και παρέμβασης.


Πολυπαραγοντική διεργασία

Πάντως, ένα λάθος που γίνεται συχνά είναι η ανάγκη να αποδοθεί κάθε αυτοκτονία σε έναν και μόνο λόγο. «Η οικονομική καταστροφή», «το bullying», «η μοναξιά», «ένας χωρισμός». Τα σύγχρονα μοντέλα διερεύνησης της αυτοκτονικότητας περιγράφουν μια πολυπαραγοντική διεργασία, στην οποία αλληλεπιδρούν βιολογικοί, ψυχολογικοί και νευροβιολογικοί μηχανισμοί, καθώς και περιβαλλοντικοί και κοινωνικοί παράγοντες, οι οποίοι μπορούν να κινητοποιηθούν και να επιβαρύνουν μια ήδη υπάρχουσα ευαλωτότητα.

Όπως εξηγεί ο κ. Κατσαδώρος, οι παράγοντες αυτοί δεν λειτουργούν μεμονωμένα ούτε γραμμικά, αλλά ενεργοποιούνται μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια ζωής, σχέσεων και εμπειριών, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο το άτομο βιώνει και αντέχει τον ψυχικό πόνο. Ιδιαίτερη σημασία έχει η μειωμένη ικανότητα επεξεργασίας του ψυχικού πόνου, στοιχείο που συναντάται συχνά σε άτομα με ψυχικές διαταραχές, διαταραχές προσωπικότητας ή ιστορικό αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο αυτοκτονικός ιδεασμός δεν αποτελεί απαραίτητα επιθυμία θανάτου, αλλά έκφραση αδυναμίας να αντέξει κανείς την παρούσα ψυχική κατάσταση, όταν οι διαθέσιμοι εσωτερικοί και εξωτερικοί μηχανισμοί στήριξης δεν επαρκούν. Συνεπώς, σύμφωνα με τον ειδικό, η εστίαση αποκλειστικά στους «λόγους» ή στα μεμονωμένα γεγονότα απλοποιεί υπερβολικά ένα σύνθετο φαινόμενο. Η κατανόηση της αυτοκτονικότητας απαιτεί προσέγγιση που αναγνωρίζει τη δυναμική αλληλεπίδραση ευαλωτότητας και των εκλυτικών συνθηκών, χωρίς αιτιοκρατικές ή γραμμικές ερμηνείες.

Σημειώνεται πως η διεθνής επιστημονική γνώση δείχνει ότι στην πλειονότητα των περιπτώσεων αυτοκτονίας συνυπάρχει κάποια μορφή ψυχικής διαταραχής, όπως διαταραχές διάθεσης, αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές προσωπικότητας ή διαταραχές που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών. Υπάρχουν, ωστόσο, άνθρωποι που φτάνουν σε αυτοκτονικό ιδεασμό χωρίς προηγούμενη διάγνωση, όχι επειδή απουσιάζει η ψυχική δυσκολία, αλλά επειδή αυτή δεν έχει αναγνωριστεί, δεν έχει εκφραστεί ή δεν έχει αξιολογηθεί κλινικά. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η απουσία διάγνωσης αντανακλά συνήθως εμπόδια στην πρόσβαση, στο αίτημα βοήθειας ή στην έγκαιρη ανίχνευση.

Σε κάθε περίπτωση, ο κ. Κατσαδώρος επισημαίνει πως η ύπαρξη υπόνοιας αυξημένου αυτοκτονικού κινδύνου σε πρόσωπο του περιβάλλοντος επιβάλλει εγρήγορση, αναγνώριση των προειδοποιητικών σημείων και ενεργοποίηση υποστηρικτικών μηχανισμών, χωρίς απόπειρα μεμονωμένης διαχείρισης. Η προσέγγιση οφείλει να είναι άμεση, σαφής και χωρίς επικριτικό ή καθησυχαστικό τόνο. Η ανοιχτή συζήτηση και η ευθεία ερώτηση για την ύπαρξη αυτοκτονικών σκέψεων δεν αυξάνουν τον κίνδυνο, αλλά συχνά επιτρέπουν την έγκαιρη κινητοποίηση βοήθειας. Σε περιπτώσεις αυξημένου ή άμεσου κινδύνου, είναι κρίσιμο το άτομο να μη μένει μόνο του και να ενεργοποιούνται επαγγελματικές και θεσμικές πηγές υποστήριξης.

Η επικοινωνία µε εξειδικευµένες γραµµές βοήθειας, επαγγελµατίες ψυχικής υγείας ή, όταν απαιτείται, µε τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης αποτελεί πράξη ευθύνης. Η εµπλοκή περισσότερων προσώπων του στενού περιβάλλοντος ενισχύει την ασφάλεια και µειώνει τον κίνδυνο αποµόνωσης. Αντίθετα, δεν βοηθά η υποτίµηση της κατάστασης, οι απλουστευτικές συµβουλές, οι υποσχέσεις σιωπής ή η απόπειρα αντιµετώπισης µε λογικά επιχειρήµατα και πιέσεις. Η αντιπαράθεση και η ενοχοποίηση επιδεινώνουν την αποµόνωση. Η ενδεδειγµένη στάση είναι η παραµονή σε επαφή, η αναζήτηση εξειδικευµένης βοήθειας και η συνέπεια στη φροντίδα. Και, παρόλο που η Ελλάδα διαθέτει επιστηµονικό δυναµικό µε βαθιά κλινική εµπειρία και συσσωρευµένη γνώση στο πεδίο της αυτοκτονικότητας, το ίδιο το αντικείµενο της αυτοκτονιολογίας, διεθνώς και διαχρονικά, παραµένει επιστηµονικά δύσβατο. Πρόκειται για ένα πεδίο που φέρει εγγενώς τραυµατικό φορτίο, το οποίο δεν αφορά µόνο τα άτοµα και τις κοινωνίες, αλλά επηρεάζει και την ίδια την επιστηµονική του επεξεργασία. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα η γνώση να εξελίσσεται συχνά αποσπασµατικά, χωρίς να συγκροτείται εύκολα σε ενιαία, λειτουργικά µοντέλα πρόληψης. Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόκληση για την Ελλάδα -όπως και για τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες- δεν είναι η παραγωγή αποσπασµατικής γνώσης, αλλά η οργάνωσή της σε συνεκτικά συστήµατα πρόληψης που γεφυρώνουν την κλινική εµπειρία, την επιγενετική κατανόηση και τη δηµόσια υγεία.

Παρά τις σαφείς κατευθύνσεις και συστάσεις του Παγκόσµιου Οργανισµού Υγείας (ΠΟΥ) για την ανάγκη εθνικών στρατηγικών πρόληψης, η Ελλάδα δεν διαθέτει έως σήµερα µια ολοκληρωµένη εθνική στρατηγική ειδικά αφιερωµένη στην αυτοκτονία. Η Γραµµή Παρέµβασης για την Αυτοκτονία 1018 της «ΚΛΙΜΑΚΑ» (Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου και Κοινωνικού Κεφαλαίου για την Αντιµετώπιση του Κοινωνικού Αποκλεισµού) αποτελεί κοµβικό στοιχείο αυτού του πλαισίου, λειτουργώντας συµπληρωµατικά και εναρµονισµένα µε τις υπηρεσίες τηλεψυχιατρικής, ιδιαίτερα στην άµεση διαχείριση κρίσεων. Το κρίσιµο επόµενο βήµα είναι η συγκρότηση µιας εθνικής στρατηγικής πρόληψης της αυτοκτονίας, που θα συνδέει θεσµικά την καταγραφή, την τηλεψυχιατρική, την εκπαίδευση, την κλινική φροντίδα, τις παρεµβάσεις ασφάλειας και τη στήριξη των επιζώντων, µετατρέποντας τις επιµέρους καλές πρακτικές σε σταθερή και βιώσιµη δηµόσια πολιτική. Τα τελευταία χρόνια αναδύονται και πιο σύνθετες θεσµικές προσεγγίσεις, που δεν περιορίζονται αποκλειστικά στην κλινική παρέµβαση. Χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελεί το Γενικό Νοσοκοµείο Αθηνών «Λαϊκό», όπου αναπτύσσεται µια συστηµατική αντι-αυτοκτονική παρέµβαση, που περιλαµβάνει την εκπαίδευση του προσωπικού, την ενίσχυση της ευαισθητοποίησης και στοχευµένες αρχιτεκτονικές ρυθµίσεις ασφάλειας για την αναγνώριση και διαχείριση εσωτερικών επικίνδυνων σηµείων στο νοσοκοµειακό περιβάλλον. Πρόκειται για ένα έργο που υλοποιείται µέσα από τη στενή συνεργασία του Κέντρου Πρόληψης της Αυτοκτονίας της «ΚΛΙΜΑΚΑ» µε το νοσοκοµείο, αναδεικνύοντας στην πράξη πώς η επιστηµονική γνώση, η θεσµική δέσµευση και η οργανωµένη πρόληψη µπορούν να συνυπάρξουν σε ένα ενιαίο, λειτουργικό πλαίσιο φροντίδας.


Τι ισχυεί για τη δημοσιογραφική κάλυψη των αυτοκτονιών;

Ως προς τη δηµοσιογραφική κάλυψη περιστατικών αυτοκτονίας, ο κ. Κατσαδώρος υποστηρίζει πως υπάρχουν συστηµατικά και επαναλαµβανόµενα λάθη, τα οποία δεν οφείλονται απαραίτητα σε κακή πρόθεση, αλλά συχνά σε έλλειψη ειδικής γνώσης και θεσµικής καθοδήγησης. Η συνηθέστερη παγίδα είναι η απλοποίηση ενός σύνθετου φαινοµένου µέσα από ερµηνείες ή «εύκολες» αφηγήσεις. Η απόδοση της αυτοκτονίας σε ένα µεµονωµένο γεγονός, µια πρόσφατη απώλεια ή µια κοινωνική δυσκολία δηµιουργεί µια ψευδή αίσθηση κατανόησης και ενισχύει λανθασµένες αντιλήψεις για το πώς και γιατί εκδηλώνεται η αυτοκτονικότητα. Αντίστοιχα, η υπερβολική εστίαση στο δραµατικό στοιχείο, στις λεπτοµέρειες της πράξης ή στις συνθήκες του θανάτου µπορεί να λειτουργήσει επιβαρυντικά, ιδίως για ευάλωτα άτοµα. Ακόµα ένα σοβαρό λάθος είναι η ακούσια κανονικοποίηση ή ροµαντικοποίηση της αυτοκτονίας, µέσα από τίτλους, εικόνες ή αφηγήσεις που προσδίδουν συµβολικό ή «εξηγητικό» χαρακτήρα στην πράξη.

Παράλληλα, συχνά απουσιάζει η αναφορά σε διαθέσιµες δοµές βοήθειας, γεγονός που στερεί από το ρεπορτάζ τον προληπτικό του ρόλο. Τέλος, η κάλυψη σπάνια λαµβάνει υπόψη τον αντίκτυπο στους επιζώντες -στις οικογένειες, στους φίλους και στο ευρύτερο περιβάλλον-, οι οποίοι φέρουν βαρύ ψυχικό φορτίο και συχνά βιώνουν επιπλέον στιγµατισµό µέσα από τον δηµόσιο λόγο.


Η γραµµή 1018

Οι άνθρωποι που απευθύνονται στη Γραµµή Παρέµβασης για την Αυτοκτονία 1018 της «ΚΛΙΜΑΚΑ» παρουσιάζουν ετερογενή, αλλά αναγνωρίσιµα προφίλ, τα οποία επαναλαµβάνονται µε συνέπεια στον χρόνο. Την πλειονότητα των καλούντων αποτελούν γυναίκες, ενώ σηµαντικό ποσοστό ανήκει σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες, ιδίως στις ηλικιακές οµάδες 15-25 ετών. Παράλληλα, µεγάλος αριθµός κλήσεων προέρχεται από άτοµα παραγωγικής ηλικίας, κυρίως 35–55 ετών, καθώς και από άτοµα τρίτης ηλικίας. Σε κλινικό επίπεδο, η πλειονότητα των καλούντων αναφέρει ιστορικό ψυχικής διαταραχής και αυτοκτονικό ιδεασµό, ενώ ένα σηµαντικό τµήµα αφορά ανθρώπους µε προηγούµενες απόπειρες ή ιστορικό αυτοτραυµατισµών. Συχνά αναφέρεται και οικογενειακό ιστορικό αυτοκτονικότητας, το οποίο ενισχύει την ανάγκη για έγκαιρη αξιολόγηση και σταθερή παρακολούθηση.

Μια µεγάλη και ιδιαίτερα κρίσιµη κατηγορία καλούντων είναι οι επιζώντες της αυτοκτονίας, δηλαδή συγγενείς, σύντροφοι και κοντινοί άνθρωποι που µένουν πίσω µετά από µια αυτοκτονία και βιώνουν έντονα το τραύµα, την ενοχή, το στίγµα και απορρύθµιση. Οι επιζώντες συχνά χρειάζονται εξειδικευµένη υποστήριξη πένθους για την αντιµετώπιση του τραυµατικού φορτίου, καθώς αποτελούν πληθυσµό υψηλής ψυχικής επιβάρυνσης. Τέλος, σηµαντική είναι και η κατηγορία αυτών που καλούν στη γραµµή γιατί ανησυχούν για κάποιον άνθρωπο του περιβάλλοντός τους και ζητούν καθοδήγηση. Ακόµα και φορείς ή σχολεία ζητούν ενηµέρωση ή παρέµβαση σε περιστατικά αυξηµένου κινδύνου.

Δημοσιεύτηκε στα Παραπολιτικά