Προβλήματα από την κακοκαιρία: Mε μία βροχή 30 λεπτών "βγαίνουν" οι βάρκες - Τρεις καθηγητές αναλύουν τα έντονα πλημμυρικά φαινόμενα στην Αττική (Εικόνες)

Αυθαίρετη δόμηση, κακοτεχνίες, μπάζωμα ρεμάτων, πλημμελής καθαρισμός φρεατίων, άναρχη επέκταση μέσα σε δάση, πλαγιές και ποτάμια. Αρκεί μία δυνατή νεροποντή λίγων λεπτών για να πλημμυρίσουν κεντρικοί δρόμοι της Αθήνας, όπως η Πατησίων και η Ακαδημίας, ή ένα γερό μπουρίνι για να «κοπεί» η Πειραιώς στη Χαμοστέρνας και στο Μοσχάτο. Αν το φαινόμενο διαρκέσει περισσότερες ώρες, τότε η απαγόρευση κυκλοφορίας και η παραμονή των πολιτών στα σπίτια τους είναι οι λύσεις με τις περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης. Ο τραγικός θάνατος της 56χρονης καθηγήτριας την περασμένη εβδομάδα στην Ανω Γλυφάδα και του 52χρονου ήρωα λιμενικού στο Παράλιο Αστρος αφύπνισαν στιγμιαία τις αρμόδιες υπηρεσίες, τους δήμους και τις περιφέρειες, όμως την Πέμπτη το μεσημέρι οι «λίμνες» σχηματίστηκαν εκ νέου στους δρόμους, και μάλιστα χωρίς να έχουμε βροχές μεγάλης διάρκειας. Είναι χαρακτηριστικό πως, όταν η βροχή κρατάει για σχετικά μεγάλο διάστημα στο Λεκανοπέδιο, παρατηρούνται πάντα πολύ σοβαρές καταστροφές από πλημμύρες και σε πολλές περιπτώσεις έχουμε θρηνήσει θύματα, ενώ σε ακόμα περισσότερες έχουν καταστραφεί περιουσίες.

Βροχές: Τα μεγαλύτερα προβλήματα στην Αττική

Η Αττική είναι η μεγαλύτερη περιοχή της χώρας που συγκεντρώνει όλους τους παράγοντες κινδύνου. Ο Κηφισός και οι παραπόταμοί του παραμένουν εγκιβωτισμένοι ή μπαζωμένοι, με περιορισμένη παροχετευτικότητα, ενώ η εκτεταμένη στεγανοποίηση του εδάφους δεν επιτρέπει φυσική απορρόφηση των υδάτων. Περιοχές όπως η Μάνδρα, η Δυτική Αθήνα και τα Μεσόγεια έχουν επανειλημμένα βρεθεί στο επίκεντρο αιφνίδιων πλημμυρών, με υψηλό κόστος σε ζωές, περιουσίες και υποδομές. Ακολουθεί ο θεσσαλικός κάμπος, που λειτουργεί ως φυσική λεκάνη απορροής. Οταν σημειώνονται ακραίες βροχοπτώσεις, τα νερά εγκλωβίζονται. Οι παρεμβάσεις σε ποτάμια, η αποξήρανση υγροτοτόπων και τα ελλιπή αντιπλημμυρικά έργα έχουν αυξήσει δραματικά την επικινδυνότητα. Η κακοκαιρία «Daniel» κατέδειξε με τον πιο τραγικό τρόπο πόσο εύκολα μπορεί να παραλύσει η αγροτική παραγωγή, αλλά και ο αστικός ιστός.

Οπως τονίζει ο καθηγητής Δυναμικής Τεκτονικής, Εφαρμογών της Γεωλογίας και Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών του ΕΚΠΑ, Ευθύμης Λέκκας, «αυτές οι εικόνες οφείλονται σε έναν συνδυασμό παραγόντων που σχετίζονται με την αστικοποίηση, την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος και την αδυναμία απορρόφησης των υδάτων». Κατά τον καθηγητή, «η εκτεταμένη δόμηση εμποδίζει το νερό να κινηθεί και να απορροφηθεί φυσικά ακόμα και σε περιοχές με ευνοϊκή γεωλογία, όπως ο Υμηττός. Το νερό δεν μπορεί να κατεισδύσει, γιατί έχει κτιστεί η δυτική πλευρά του βουνού, και έτσι κινείται ανεξέλεγκτα σε περιορισμένο χώρο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το ρέμα της Πικροδάφνης». Παράλληλα, ο κ. Λέκκας υπογραμμίζει πως «η έλλειψη δασών σε Πάρνηθα και Πεντέλη, αλλά και η περιορισμένη βλάστηση στον Υμηττό οδηγούν σε ταχεία απορροή των υδάτων».

Οσο δε για τα ρέματα, μια ματιά στις φωτογραφίες των πολυκατοικιών που έχουν χτιστεί στην όχθη ενός εξ αυτών στον Αγ. Δημήτριο αρκεί για να κατανοήσει κανείς την έκταση του προβλήματος, αλλά και την αδυναμία πλέον αντιμετώπισής του. Κάθε ρέμα στην Αττική -λέει ο κ. Λέκκας- χρειάζεται ξεχωριστή υδρολογική και γεωλογική ανάλυση, καθώς οι συνθήκες διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή. Επίσης, σημειώνει πως η σημερινή εικόνα αποτελεί αποτέλεσμα δεκαετιών ανεξέλεγκτης αστικής ανάπτυξης, η οποία δεν μπορεί πλέον να ανατραπεί. Χαρακτηρίζει την πολεοδομική πραγματικότητα τραγική, ωστόσο «αυτό δεν μπορεί να αρθεί, γιατί ουσιαστικά θα έπρεπε να γκρεμιστεί ένα μεγάλο ποσοστό της πόλης». Γι’ αυτό, λοιπόν, «το βάρος των παρεμβάσεων θα πρέπει να μετατοπιστεί εκτός του πυκνοδομημένου αστικού ιστού, δηλαδή στα περιαστικά ή πρώην περιαστικά δάση και στις ζώνες γύρω από την πόλη».

Από την πλευρά του, ο καθηγητής και διευθυντής του Εργαστηρίου ASSIST του ∆ηµοκρίτειου Πανεπιστηµίου Θράκης (∆ΠΘ), ∆ηµήτρης Εµµανουλούδης, τονίζει ότι η εκδήλωση ενός πληµµυρικού συµβάντος είναι πάντοτε η απόρροια δύο διαφορετικών παραγόντων. Ο πρώτος είναι οι βροχοπτώσεις (ένταση, ραγδαιότητα, διάρκεια), τον οποίο ο ίδιος χαρακτηρίζει ως παράγοντα «επίθεσης». Ο δεύτερος είναι ο παράγοντας «υποδοχής», δηλαδή το φυσικό υπόβαθρο που δέχεται το νερό. «Το µέγεθος και η επικινδυνότητα µιας πληµµύρας δεν καθορίζονται µόνο από το πόσο θα βρέξει», σηµειώνει ο κ. Εµµανουλούδης, «αλλά από τον τρόπο µε τον οποίο τα νερά θα κινηθούν επιφανειακά στον χώρο και τον χρόνο». Αυτή η κίνηση, όπως περιγράφει, εξαρτάται από έναν συνδυασµό παραγόντων, όπως η γεωλογική σύσταση του εδάφους, η µορφολογία του, η υπάρχουσα βλάστηση αλλά κ και τα επίπεδα υγρασίας του τη δεδοµένη στιγµή».

Χωρίς δεδομένα

Επίσης παρατηρείται ένα σηµαντικό κενό: ενώ οι φορείς, όπως η ΕΜΥ, παρέχουν ακριβή πληροφορία για τον παράγοντα «επίθεσης», υπάρχει έλλειψη δεδοµένων για τη µορφή και τις τιµές των παραγόντων υποβάθρου, αλλά και γνώσης για τον τρόπο µε τον οποίο οι παράγοντες αυτοί αλληλεπιδρούν. Το ίδιο ύψος βροχής µπορεί να προκαλέσει καταστροφή σε µια περιοχή µε κορεσµένο έδαφος και να περάσει απαρατήρητο σε µια άλλη», υπογραµµίζει ο καθηγητής, καταλήγοντας πως χωρίς τη γνώση της κατάστασης του υποβάθρου η εκτίµηση της επικινδυνότητας παραµένει ηµιτελής.

Επεμβάσεις 

Κατά την αρχιτέκτονα-πολεοδόµο, οµότιµη καθηγήτρια του Πολυτεχνείου Ντίνα Βαΐου, «ο αγώνας για τη φύση µέσα στην πόλη έχει ακόµη πολύ δρόµο να διανύσει. Οι διαδικασίες αστικής ανάπτυξης που οδήγησαν από µια κωµόπολη 9.000 κατοίκων σε µια µητρόπολη τόσων εκατοµµυρίων είναι ακόµη κυρίαρχες, αν και µε διαφορετική ένταση. Ο,τι έχει αποµείνει ως ανοιχτός, αδόµητος χώρος απειλείται από επεµβάσεις διαφορετικής τάξης. Μεγάλα δηµόσια και ιδιωτικά έργα και κυκλοφοριακά έργα απειλούν τα τελευταία κοµµάτια φύσης µέσα στην πόλη και τα αντιµετωπίζουν ως άχτιστα οικόπεδα. Οµως, όλο και πιο συχνά οι πολίτες αντιστέκονται σε µεγάλα έργα και µικρές πρωτοβουλίες και κινητοποιούνται για περιβαλλοντικά ζητήµατα».

Προστασία 

Και εξηγεί σχετικά: «Μια τέτοια αναδυόµενη προσέγγιση δίνει ελπίδες και για την προστασία της διαδροµής των ρεµάτων ως ελεύθερων, φυσικών χώρων. Στην κατεύθυνση
αυτή είναι απαραίτητη από την πλευρά του κράτους η διαµόρφωση νέας πολιτικής και η ευαισθητοποίησή του στην περιβαλλοντική σηµασία των ρεµάτων, αλλά και στην επιστηµονικά τεκµηριωµένη, ορθότερη λειτουργία τους όταν διατηρείται ο φυσικός τους χαρακτήρας. Σε πολλές περιπτώσεις η αποβιοµηχάνιση διευκολύνει τα πράγµατα, µιας και ο όγκος των αποβλήτων που χυνόταν στα ρέµατα έχει σηµαντικά µειωθεί, ενώ επιστρέφουν φυτά και πουλιά στις όχθες».

Κλιματική αλλαγή

Η ανθρώπινη παρέµβαση, η αδιαφορία και ο ερασιτεχνσµός αποτελούν τις κυριότερες αιτίες της επικίνδυνης αυτής κατάστασης, δεν πρέπει όµως να παρακάµπτεται και η κλιµατική µεταβολή των τελευταίων χρόνων. Ο αριθµός των πληµµυρών στην Ελλάδα έχει αυξηθεί ραγδαία τις τελευταίες δύο δεκαετίες, ενώ η εποχική τους κατανοµή δείχνει ξεκάθαρα ότι το φθινόπωρο είναι η πιο επικίνδυνη περίοδος. Περισσότερες από τις µισές πληµµύρες (52%) σηµειώνονται τότε, µε τον Οκτώβριο και τον Νοέµβριο να συγκεντρώνουν σχεδόν το 40% όλων των πληµµυρικών γεγονότων των τελευταίων 130 ετών. Υπό αυτές τις συνθήκες, το υπουργείο Πολιτικής Προστασίας µε το νοµοσχέδιο «Ενεργή Μάχη» επιχειρεί να βάλει τις φυσικές καταστροφές (πυρκαγιές, πληµµύρες κ.ά.) σε ένα πιο ενιαίο, «τεχνοκρατικό» πλαίσιο πρόληψης και διαχείρισης.




*Δημοσιεύτηκε στα "Παραπολιτικά"