Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης Καισαριανής: Εκεί όπου η μνήμη δεν σιωπά - Από το Σκοπευτήριο της Κατοχής στην Αντίσταση και τη Λευτεριά (Εικόνες & Βίντεο)

Στην καρδιά της Καισαριανής, σε έναν τόπο που το χώμα του κουβαλάει ακόμη τον απόηχο των πυροβολισμών, έχει δημιουργηθεί το Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης Καισαριανής. Χτισμένο μέσα στο άλλοτε Σκοπευτήριο, στο «θυσιαστήριο της Λευτεριάς», όπως το ονόμασε ο ΕΛΑΣ τον Σεπτέμβριο του 1944, αποτελεί έναν ζωντανό τόπο μνήμης αφιερωμένο στην ηρωική δράση του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου στα σκοτεινά χρόνια της Κατοχής.

Διαβάστε: Καισαριανή: "Mεγάλη περηφάνια που οι εκτελεσθέντες δεν προσκύνησαν τον κατακτητή ούτε την τελευταία στιγμή" - H Μαρία Βουλβούλη, απόγονος του Ηλία Κακαλιού, στο parapolitika.gr (Ηχητικό)

Το κτίριο, λιτό και αυστηρό, ανεγέρθηκε το 1910 για τον σταυλισμό ζώων του στρατού. Από το 1930, η Σκοπευτική Εταιρεία εγκατέστησε εκεί τις υποδομές για τις ανάγκες του 300σάρη στόχου. Κανείς τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι από το 1942 έως το 1944 ο χώρος θα μετατρεπόταν σε τόπο εκτέλεσης περίπου 700 αγωνιστών. Τα χώματα που κάποτε φιλοξενούσαν στρατιωτικές ασκήσεις, έγιναν μάρτυρες ανθρώπινης θυσίας.

Το μουσείο εγκαινιάστηκε στις 9 Μαΐου 2016, ημέρα-σύμβολο της αντιφασιστικής νίκης των λαών. Δεν είναι τυχαία επιλογή, καθώς πρόκειται για μια δήλωση «μνήμης και συνέχειας».

Καισαριανή: Η ταυτότητα μιας πόλης που "γεννήθηκε" από τον ξεριζωμό

Μπαίνοντας στον χώρο, δύο ταμπλό δεξιά της εισόδου λειτουργούν ως «κλειδί κατανόησης». Το πρώτο αναφέρεται στην ίδια την ταυτότητα της Καισαριανής. Τον Σεπτέμβρη του 1922, δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, κυνηγημένοι από την καταστροφή, εγκαταστάθηκαν σε σκηνές σε έναν έρημο βοσκότοπο πίσω από το νοσοκομείο Συγγρού. Άνθρωποι που έχασαν πατρίδα, περιουσίες, συγγενείς. Δεν είχαν τίποτα, παρά μόνο τη θέληση να σταθούν ξανά όρθιοι.

Από τον αγώνα για επιβίωση γεννήθηκε μια πόλη. Από την ανάγκη για αξιοπρέπεια, ρίζωσε η αντίσταση. Δεν είναι τυχαίο ότι η Καισαριανή εξελίχθηκε σε «απάτητο κάστρο» του αγώνα κατά την Κατοχή.

Το δεύτερο ταμπλό εξηγεί τη σκοτεινή μεταμόρφωση του Σκοπευτηρίου. Η παραχώρηση 700 στρεμμάτων σε μια σκοπευτική εταιρεία το 1930 θα λάβει τραγική διάσταση όταν οι κατακτητές μετατρέπουν τον χώρο σε τόπο εκτελέσεων. Εδώ, οι Γερμανοί οδηγούν αγωνιστές για να τους στήσουν μπροστά στα πολυβόλα και να «γραφτούν» κατά αυτόν τον τρόπο οι τελευταίες τους λέξεις.

Το χρονικό της Αντίστασης

Η πρώτη θεματική ενότητα του Μουσείου καλύπτει την περίοδο 1936 - 1944. Με πλούσιο φωτογραφικό υλικό και ιστορικές πηγές, αποτυπώνει την άνοδο του φασισμού στην Ευρώπη και την Ελλάδα υπό Κατοχή. Παρουσιάζει την ίδρυση του ΕΑΜ, τη μαζική συσπείρωση του λαού, τη μετατροπή της Καισαριανής σε «προπύργιο» αντίστασης. Η απελευθέρωση της Καισαριανής τον Αύγουστο του 1944, σχεδόν δύο μήνες πριν από την απελευθέρωση της Αθήνας, καταγράφεται ως μια στιγμή περηφάνιας. «Μια γειτονιά που δεν λύγισε».

Στο βάθος του χώρου, η αίθουσα αφιερωμένη στη Ηρώ Κωνσταντοπούλου προκαλεί ρίγος. Η 17χρονη ΕΠΟΝίτισσα εκτελέστηκε τον Σεπτέμβριο του 1944. Το νεανικό της πρόσωπο στις φωτογραφίες, τα προσωπικά της αντικείμενα, τα έπιπλα που εκτίθενται, δεν αφήνουν περιθώριο ψυχρής παρατήρησης.

Κάποιες καρτέλες που κρέμονται από το ταβάνι της αίθουσας παραθέτουν τα «βιογραφικά» των νεότερων εκτελεσμένων. Ονόματα παιδιών και ηλικίες που δεν πρόλαβαν να μεγαλώσουν.

Στους τοίχους αναγράφονται τα ονόματα των αγωνιστών από την Καισαριανή που έδωσαν τη ζωή τους. Ξεχωρίζουν τα ονόματα και τα μηνύματα των 200 κομμουνιστών της Πρωτομαγιάς του 1944, μιας από τις πιο συμβολικές εκτελέσεις της Κατοχής. Άνθρωποι που εκτελέστηκαν απλά γιατί ο γερμανικός στρατός τους ονόμασε «κομμουνιστές».

Λίγο πιο πέρα, σπάνιες φωτογραφίες φωτίζουν την προσφορά των γυναικών των Ανατολικών Συνοικιών. Γυναίκες που μετέφεραν μηνύματα, όπλα, τρόφιμα και που βασανίστηκαν, εξορίστηκαν, μα δεν υπέγραψαν δήλωση μετάνοιας. Παραδίπλα, μια προθήκη με πρωτότυπα φύλλα της εφημερίδας «Καισαριανή» και του «Ριζοσπάστη», αλλά και άλλων εφημερίδων της εποχής, μεταφέρουν τον επισκέπτη στην ατμόσφαιρα της εποχής.

Παναγιώτης Μακρής: Ο άνθρωπος που κράτησε τον χώρο ζωντανό

Σε ειδικά διαμορφωμένο τμήμα εκτίθεται το δημαρχιακό γραφείο του Παναγιώτη Μακρή, κομμουνιστή δημάρχου και αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης. Δήμαρχος από το 1964 έως το 1990, εξορίστηκε από το μεταδεκεμβριανό καθεστώς και τη Χούντα.

Το 1983 πρωτοστάτησε στη μαζική κατάληψη του Σκοπευτηρίου, οδηγώντας στη διαμόρφωσή του ως πάρκου αναψυχής. Χάρη σε εκείνη την πράξη, ο χώρος δεν παραδόθηκε στη λήθη.

Ο "μαύρος Δεκέμβρης"

Η δεύτερη ενότητα είναι αφιερωμένη στον Δεκέμβρη του 1944. Στην «Απελευθέρωση της Αθήνας από το ΕΑΜ» και στην αιματηρή σύγκρουση που ακολούθησε. Ο λαός ζητά κοινωνική δικαιοσύνη και τιμωρία των δοσίλογων. Οι σύμμαχοι, με προεξέχοντες τους Άγγλους, απαιτούν τον αφοπλισμό του ΕΑΜ. Η Αθήνα πνίγεται στο αίμα και κάπως έτσι ο «μαύρος Δεκέμβρης» ξεκινά.

Οι άνισες μάχες οδηγούν στην υποχώρηση του ΕΛΑΣ τον Ιανουάριο του 1945. Και τότε, η εκδικητική μανία στρέφεται στις Ανατολικές Συνοικίες. Στην Καισαριανή, στον Βύρωνα, στη Νέα Σμύρνη.

Στις προθήκες της ενότητας εκτίθενται σπάνια βιβλία, αλληλογραφία εξορίστων, φύλλα πορείας, φωτογραφίες μανάδων στην εξορία με τα παιδιά τους. Μια απόφαση της Επιτροπής Ασφαλείας για παράταση της θητείας εξορίστων παγώνει το βλέμμα.

Η τρίτη προθήκη περιλαμβάνει προσωπικά αντικείμενα αγωνιστών. Στην τέταρτη, καλλιτεχνικές δημιουργίες εξόριστων και ένα λεύκωμα για την Ημέρα της Γυναίκας, που εκδόθηκε στις 8 Μαρτίου 1946 σε 2.000 αντίτυπα από εργαζόμενες γυναίκες των Ανατολικών Συνοικιών.

Μάλιστα, σε μια γωνιά του χώρου εκτίθενται δύο πολυβόλα, από εκείνα που χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί στις εκτελέσεις και παραδόθηκαν στον ΕΛΑΣ μετά την αποχώρησή τους.

Το νέο φωτογραφικό ντοκουμέντο

Μια ενδεχόμενη νέα, συγκλονιστική προσθήκη στη συλλογή του Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης Καισαριανής ενδέχεται να φωτίσει ακόμη περισσότερο μία από τις πιο αιματηρές σελίδες της Κατοχής.

Ο δημοτικός σύμβουλος και υπεύθυνος για το μουσείο και το μνημείο, Κώστας Γαβριλάκης, επισήμανε στο parapolitika.gr ότι οι φωτογραφίες που ήρθαν πρόσφατα στο φως της δημοσιότητας και φέρονται να αποτυπώνουν την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944, θα μπορούσαν να αποτελέσουν εξαιρετικά σημαντική προσθήκη.

«Δεν υπάρχουν φωτογραφίες από τις εκτελέσεις. Οπότε είναι πολύ σημαντική προσθήκη στη λειτουργία του μουσείου και στην ιστορική πραγματικότητα ότι όλα αυτά που λέγαμε τόσα χρόνια όντως είναι αυτά που είναι», ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Γαβριλάκης, υπογραμμίζοντας τη σημασία της τεκμηρίωσης για τη συλλογική μνήμη.

Από την πλευρά του, ο δήμαρχος Καισαριανής Ηλίας Σταμέλος δήλωσε στο parapolitika.gr ότι από την πρώτη στιγμή ο δήμος έθεσε δύο σαφή ζητήματα: αφενός την ανάγκη η κυβέρνηση να αναλάβει την πρωτοβουλία διεκδίκησης και απόκτησης του υλικού και αφετέρου την απόδοσή του στον Δήμο Καισαριανής.

«Η κυβέρνηση πρέπει να πάρει την υπόθεση και να διεκδικήσει να πάρει τις φωτογραφίες αυτές, γιατί είναι σημαντικά ιστορικά στοιχεία», σημείωσε. Παράλληλα, τόνισε ότι το υλικό οφείλει να αποδοθεί στον Δήμο Καισαριανής και να συνδεθεί ιστορικά με το Στρατόπεδο Χαϊδαρίου, από όπου είχαν μεταφερθεί οι κρατούμενοι πριν οδηγηθούν στο εκτελεστικό απόσπασμα.

«Πρόκειται για ζωντανή ιστορία της πόλης και του Σκοπευτηρίου», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι οι φωτογραφίες «πρέπει να υπάρχουν στο Μουσείο της Καισαριανής», καθώς αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής μνήμης της περιοχής.