Καισαριανή: Οι ζωντανές μνήμες μια ηρωικής θυσίας - Πώς οι φωτογραφίες από την εκτέλεση των διακοσίων έφεραν μαζί με τα πρόσωπα των αγωνιστών και τις ιστορίες τους (Εικόνες)

Η πρόσφατη δημοσιοποίηση φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944 από τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής φέρνει ξανά στο φως μία από τις πιο δραματικές σελίδες της ελληνικής Ιστορίας και συγκλονίζει τις οικογένειες των εκτελεσθέντων.

Διαβάστε: Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης Καισαριανής: Εκεί όπου η μνήμη δεν σιωπά - Από το Σκοπευτήριο της Κατοχής στην Αντίσταση και τη Λευτεριά (Εικόνες & Βίντεο)

Καισαριανή: Η ηρωική θυσία των 200 και οι ζωντανές μνήμες μέσα από τις φωτογραφίες

Η Μαρία Βουλβούλη, ανιψιά του εκτελεσθέντος Ηλία Κακαλιού, μοιράστηκε με τα «Π» τη συγκίνηση που ένιωσε βλέποντας για πρώτη φορά φωτογραφικά ντοκουμέντα που αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές του θείου της. «Ρίγη στη σκέψη ότι για πρώτη φορά μπορεί να τον αντικρίσουμε στις τελευταίες του στιγμές», είπε και εξέφρασε την υπερηφάνεια της οικογένειας για το θάρρος των εκτελεσθέντων. «Υπάρχει μεγάλη περηφάνια που οι εκτελεσθέντες δεν προσκύνησαν τον κατακτητή ούτε την τελευταία στιγμή», είπε. «Ηταν θείος του πατέρα μου και αδελφός της γιαγιάς μου», εξηγεί.

Η κ. Βουλβούλη δεν αναγνώρισε τον Ηλία Κακαλιό ανάμεσα στους κρατούμενους των φωτογραφιών, κάτι που απέδωσε στις αλλαγές στην εμφάνιση των ανθρώπων από τις συνθήκες κράτησης. Ωστόσο, τόνισε τη σημασία των εικόνων ως ιστορικού ντοκουμέντου και εξέφρασε την επιθυμία της οικογένειας να διατεθούν στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης της Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου και στο ΚΚΕ, ώστε η ιστορική μνήμη να παραμείνει ζωντανή για τις επόμενες γενιές.

Ο Ηλίας Κακαλιός γεννήθηκε το 1913 στην Αγιάσο της Λέσβου. Γραμματέας της ΟΚΝΕ Αγιάσου, ράφτης στο επάγγελμα, πρωτοστάτησε στη δημιουργία της Συνεργατικής Ραφτάδων Αγιάσου, όπως περιγράφει η Μαρία Βουλβούλη. Μέλος του ΚΚΕ από το 1934, υπέστη εξορίες στη Σίκινο, τη Σίφνο και την Ανάφη, ενώ κατά τη διάρκεια της μεταξικής δικτατορίας υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία. Τον Δεκέμβριο του 1943 μεταφέρθηκε από τις Φυλακές Αβέρωφ στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και την Πρωτομαγιά του 1944 «εκτελέστηκε μαζί με άλλους 199 κομμουνιστές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής».

Παρακαταθήκη, υπερηφάνεια και συγκίνηση

Παρόμοια συγκίνηση εκφράστηκε και από άλλες οικογένειες των εκτελεσθέντων. Ο Ασημάκης Ρεμπούτσικας, συγγενής του Μήτσου Ρεμπούτσικα, έγραψε σε επιστολή του: «Το αγέρωχο βλέμμα, η σίγουρη απόφαση αυτών που βαδίζουν προς τον θάνατο είναι παρακαταθήκη για τις αξίες και τα ιδανικά τους… Γονατίζω μπροστά στο με γαλείο των “200”». Ο ίδιος περιγράφει την προσωπική του σχέση με την ιστορία της οικογένειάς του: «Η πρώτη φορά που ένιωσα τη συγκίνηση ήταν όταν, μικρό παιδί στην Αχαγιά, έμαθα από τη θεία μου για τους θείους μου, τον Χριστόφορο και τον Μήτσο τον Ρεμπούτσικα». Η δεύτερη συγκλονιστική στιγμή ήρθε όταν, μεγαλώνοντας, έψαξε και έμαθε ποιος ήταν και τι έκανε στη ζωή του ο Μήτσος. «Αυτά με στιγμάτισαν, μου φύτεψαν στάση ζωής».

Ο Βασίλης Αμπελογιάννης, ανιψιός του Σπήλιου Αμπελογιάννη, που εκτελέστηκε επίσης εκείνη τη μέρα, περιέγραψε τα συναισθήματά του βλέποντας τις φωτογραφίες. «Ο Σπήλιος Αμπελογιάννης, εργάτης από το Ανεμοχώρι της Ηλείας, γραμματέας της Κομματικής Οργάνωσης του ΚΚΕ στον Κολωνό την περίοδο της Κατοχής, συνελήφθη από τους Γερμανούς στο μπλόκο του Κολωνού. Αλύγιστος και χωρίς καμία υποχώρηση, οδηγήθηκε στο Χαϊδάρι, από εκεί στην Καισαριανή και την 1η Μάη του ’44 στο Σκοπευτήριο, όπου και εκτελέστηκε. Ολη τη μέρα με κυρίευαν πολλά αλληλοσυγκρουόμενα συναισθήματα. Από τη μια, περίσσια συγκίνηση, βλέποντας και ξαναβλέποντας αποτυπωμένες στις φωτογραφίες τη λεβεντιά, την αποφασιστικότητα, τη σιγουριά ότι πράττουν αυτό που τους πρέπει, αλλά και το ατρόμητο ύφος με τα οποία οι ήρωες κομμουνιστές βάδισαν προς τον θάνατο και, από την άλλη, οργή και αγανάκτηση, γιατί αυτά τα απίστευτα ιστορικά ντοκουμέντα κάποιοι τα βγάζουν σε δημοπρασία, λες και είναι φωτογραφίες σταρ του κινηματογράφου», επισημαίνει.

Αναφέρεται και στο ιστορικό μαντίλι που πέταξε ο θείος του, με γραμμένο πάνω το όνομά του και τη διεύθυνσή του, ως τελευταία επιθυμία. «Στον δρόμο προς την εκτέλεση πρόλαβε να πετάξει ένα μαντίλι, όπου με μολύβι ήταν γραμμένο στην άκρη του: “Αμπελογιάννης Σπήλιος του Κωνσταντίνου. Οδός Αστρους 93, Κολωνός. Ετσι πεθαίνουν οι τίμιοι Ελληνες. Πεθαίνω περήφανος. Ζήτω η λευτεριά. Διαβάτη Ελληνα, το ρούχο τούτο να το πας στην παραπάνω διεύθυνση. Είναι η στερνή επιθυμία ενός ανθρώπου που ξέρει να πεθαίνει για τη λευτεριά. Ζήτω ο ελληνικός λαός”. Εβδομήντα τέσσερα χρόνια μετά το μαντίλι παραδόθηκε στον γ.γ. της Κ.Ε. του ΚΚΕ από τον εξάδελφό μου, Νίκο Σοφιανό, γιο της αδελφής του Σπήλιου, που το είχε φυλάξει όλα αυτά τα χρόνια».

Ιστορίες ηρωισμού

Μεταξύ των εκτελεσθέντων ξεχωρίζουν και άλλες προσωπικότητες, όπως ο Θεόδωρος Μανιατέας, τσαγκάρης και στέλεχος του ΚΚΕ, που αρνήθηκε να σωθεί όταν οι Γερμανοί τού έδωσαν την ευκαιρία. Στις τελευταίες του στιγμές φώναζε μαζί με τους συντρόφους του: «Ζήτω η ελευθερία. Ζήτω η Ελλάδα. Ζήτω το ΚΚΕ». Το όνομά του μεταδόθηκε στις επόμενες γενιές, με τον ανιψιό του να γίνεται διακεκριμένος τερματοφύλακας της ΑΕΚ, συνεχίζοντας τη μνήμη και την ιστορία της οικογένειάς του.

Οι οικογένειες επισημαίνουν ότι οι εικόνες από τις τελευταίες στιγμές των 200 κομμουνιστών είναι σημαντικό να παραμείνουν προσβάσιμες όχι μόνο για συγγενείς, αλλά για τον ελληνικό λαό και τη νεολαία, ώστε η θυσία των ηρώων να διδάσκει και να εμπνέει για πάντα. Οπως σημειώνει η κ. Βουλβούλη: «Να είναι προσιτές για τον λαό και τη νεολαία, γιατί είναι πολύ σημαντικό η Ιστορία να μένει ζωντανή και να μπορεί να έχει πρόσβαση ο καθένας».

Στο «Θυσιαστήριο της Λευτεριάς»

Στην καρδιά της Καισαριανής έχει δημιουργηθεί το Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης. Χτισμένο μέσα στο άλλοτε Σκοπευτήριο, στο «θυσιαστήριο της λευτεριάς», όπως το ονόμασε ο ΕΛΑΣ, το μουσείο αποτελεί έναν ζωντανό τόπο μνήμης αφιερωμένο στην ηρωική δράση του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου στα σκοτεινά χρόνια της Κατοχής. Το κτίριο ανεγέρθηκε το 1910 για τον σταυλισμό ζώων του στρατού. Από το 1930, η Σκοπευτική Εταιρεία εγκατέστησε εκεί τις υποδομές για τις ανάγκες του 300άρη στόχου. Κανείς τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι από το 1942 έως το 1944 ο χώρος θα μετατρεπόταν σε τόπο εκτέλεσης περίπου 700 αγωνιστών.

Το μουσείο εγκαινιάστηκε στις 9 Μαΐου 2016, ημέρα-σύμβολο της αντιφασιστικής νίκης των λαών, ως δήλωση μνήμης και συνέχειας. Η πρώτη θεματική ενότητα καλύπτει την περίοδο 1936-1944, παρουσιάζοντας την άνοδο του φασισμού, την ίδρυση του ΕΑΜ και τη μαζική συσπείρωση του λαού. Η Καισαριανή αναδεικνύεται σε «προπύργιο αντίστασης» και η απελευθέρωσή της τον Αύγουστο του 1944 καταγράφεται ως στιγμή περηφάνιας.

Στο βάθος, η αίθουσα αφιερωμένη στην Ηρώ Κωνσταντοπούλου, τη 17χρονη ΕΠΟΝίτισσα, προκαλεί συγκίνηση. Τα προσωπικά της αντικείμενα, τα έπιπλα και οι φωτογραφίες της αφήνουν τον επισκέπτη με δάκρυα και δέος. Κάρτες με τα βιογραφικά των νεότερων εκτελεσμένων αναρτώνται από το ταβάνι, υπενθυμίζοντας τα ονόματα παιδιών που δεν πρόλαβαν να μεγαλώσουν.

Στους τοίχους αναγράφονται τα ονόματα των αγωνιστών της Καισαριανής, ενώ ξεχωρίζουν οι 200 κομμουνιστές της Πρωτομαγιάς 1944, που εκτελέστηκαν απλώς γιατί οι κατακτητές τούς ονόμασαν «κομμουνιστές». Στον χώρο υπάρχουν επίσης πρωτότυπα φύλλα εφημερίδων που μεταφέρουν τον επισκέπτη στην ατμόσφαιρα της εποχής. Σε ειδικά διαμορφωμένο τμήμα εκτίθεται το δημαρχιακό γραφείο του Παναγιώτη Μακρή, κομμουνιστή δημάρχου και αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης, που από το 1964 έως το 1990 υπηρέτησε τον τόπο, παρά τις εξορίες του από το μεταδεκεμβριανό καθεστώς και τη χούντα. Το 1983 πρωτοστάτησε στη μαζική κατάληψη του Σκοπευτηρίου, οδηγώντας στη διαμόρφωσή του ως πάρκου και διασφαλίζοντας ότι ο χώρος δεν θα παραδοθεί στη λήθη.

Αλλη ενότητα εστιάζει στον Δεκέμβρη του 1944, την αιματηρή σύγκρουση για την απελευθέρωση της Αθήνας και την εκδικητική μανία που στράφηκε στις ανατολικές συνοικίες. Στις προθήκες εκτίθενται σπάνια βιβλία, αλληλογραφία εξόριστων και φωτογραφίες μανάδων στην εξορία με τα παιδιά τους. Στο μουσείο παρουσιάζονται επίσης προσωπικά αντικείμενα αγωνιστών, καλλιτεχνικές δημιουργίες εξόριστων και λεύκωμα της Ημέρας της Γυναίκας του 1946, εκδομένο από εργαζόμενες των ανατολικών συνοικιών. Στην ίδια γωνιά εκτίθενται δύο πολυβόλα των Γερμανών που παραδόθηκαν στον ΕΛΑΣ μετά την αποχώρησή τους.

«Μοναδικής Σημασίας»

Μια ενδεχόμενη νέα προσθήκη στη συλλογή του μουσείου θα μπορούσε να φωτίσει περαιτέρω μια από τις πιο αιματηρές σελίδες της Κατοχής. Ο δημοτικός σύμβουλος και υπεύθυνος του μουσείου, Κώστας Γαβριλάκης, τόνισε στα «Π» ότι οι φωτογραφίες που ήρθαν πρόσφατα στο φως της δημοσιότητας είναι μοναδικής σημασίας. «Δεν υπάρχουν άλλες φωτογραφίες από τις εκτελέσεις. Η σημασία τους για τη συλλογική μνήμη και τη λειτουργία του μουσείου είναι τεράστια», ανέφερε ο κ. Γαβριλάκης, υπογραμμίζοντας ότι η τεκμηρίωση αυτών των ιστορικών γεγονότων είναι απαραίτητη για να παραμένει ζωντανή η μνήμη της εθνικής αντίστασης.

Ηλίας Στάμελος, δήμαρχος Καισαριανής: «Δημιούργησαν συναισθήματα βαθιάς συγκίνησης»

Εντονη συγκίνηση έχει προκαλέσει στην τοπική κοινωνία της Καισαριανής η ανεύρεση φωτογραφιών που φέρονται να αποτυπώνουν την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο την 1η Μαΐου 1944.

Ο δήμαρχος Καισαριανής, Ηλίας Σταμέλος, μίλησε στα «Π» για τη σημασία των ντοκουμέντων και επεσήμανε ότι ο δήμος έχει ζητήσει από την Πολιτεία να αναλάβει την απόκτησή τους και την απόδοσή τους στον δήμο, προκειμένου να εκτεθούν στο Μουσείο της ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης. «Δημιούργησαν συναισθήματα βαθιάς συγκίνησης, γιατί βλέπουμε τους 200 κομμουνιστές να περπατούν προς την εκτέλεση με καθαρό βλέμμα, χωρίς φόβο».

Συναισθηματικό αποτύπωμα

Οπως περιέγραψε ο κ. Σταμέλος, στις φωτογραφίες διακρίνεται η στιγμή που οι μελλοθάνατοι υψώνουν τις γροθιές τους λίγο πριν στηθούν στη γραμμή της εκτέλεσης. «Φαίνεται ότι είναι υπερήφανοι ακόμα και εκείνη τη στιγμή του θανάτου. Ξέροντας ότι πηγαίνουν για τον θάνατο, όχι μόνο δεν δειλιάζουν, αλλά στέκονται περήφανοι, πιστεύοντας στον σκοπό και στον αγώνα που έκαναν», σημείωσε.

Ο δήμαρχος τόνισε ότι, παρότι τα γεγονότα είναι καταγεγραμμένα σε μαρτυρίες και λογοτεχνικά έργα, η ύπαρξη αυθεντικών φωτογραφιών αφήνει διαφορετικό ιστορικό και συναισθηματικό αποτύπωμα. «Οταν έρχονται τέτοια αυθεντικά ντοκουμέντα ξανά στο φως, δημιουργούν τεράστια αισθήματα συγκίνησης και ενισχύουν το χρέος να συνεχίσουμε στις σύγχρονες συνθήκες», είπε.

Ο κ. Σταμέλος επεσήμανε ότι από την πρώτη στιγμή ο δήμος έθεσε δύο ζητήματα: η κυβέρνηση να διεκδικήσει τις φωτογραφίες και να αποδοθούν στον Δήμο Καισαριανής, ώστε να συνδεθούν και με το Χαϊδάρι, από όπου είχαν μεταφερθεί οι κρατούμενοι. «Οι φωτογραφίες πρέπει να υπάρχουν στο Μουσείο της Καισαριανής», τόνισε, «καθώς αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής μνήμης της περιοχής».

Βανσαλισμός στο μνημείο

Λίγες ώρες μετά τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών, σημειώθηκε βανδαλισμός στη μαρμάρινη πλάκα του μνημείου στο Σκοπευτήριο. Ο δήμαρχος δεν απέκλεισε τη σύνδεση μεταξύ των δύο γεγονότων. «Δεν πρόκειται για σύμπτωση», είπε. Παράλληλα, αναφέρθηκε σε «δεκάδες φασιστικά τρολ» που επιτέθηκαν διαδικτυακά κάτω από τις αναρτήσεις του δήμου, τονίζοντας ότι η επίθεση αυτή «είναι η πιο πειστική απάντηση στο ποιος μπορεί να κρύβεται πίσω από την αποτρόπαια πράξη».

Ο κ. Σταμέλος υπενθύμισε ότι η ιστορία της Καισαριανής είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Εθνική Αντίσταση και τον ΕΛΑΣ. «Στην ουσία, ο κατακτητής ποτέ δεν διανυκτέρευσε στην Καισαριανή. Ερχόταν μόνο για να εκτελέσει στο Σκοπευτήριο και μετά έφευγε», είπε, υπογραμμίζοντας τον εκπαιδευτικό ρόλο του Μουσείου Εθνικής Αντίστασης. «Οι νέοι άνθρωποι μαθαίνουν την ιστορία της χώρας μας και της πόλης μας», σημείωσε, τονίζοντας ότι οι φετινές εκδηλώσεις της Πρωτομαγιάς αναμένεται να σημαδευτούν και από τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών.

Δημοσιεύθηκε στα Παραπολιτικά