Η γεωπολιτική αστάθεια και οι πρόσφατες εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή έχουν αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον των πολιτών σχετικά με την ύπαρξη και τη λειτουργικότητα των καταφυγίων στην Αθήνα. Η πρωτεύουσα και η ευρύτερη Αττική διαθέτουν σημαντικό αριθμό υπόγειων αντιαεροπορικών καταφυγίων που κατασκευάστηκαν κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, πολλά από τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα σε διαφορετικές καταστάσεις συντήρησης.

Διαβάστε: Κύπρος: Καταφύγια έκτακτης ανάγκης σε πλήρη ετοιμότητα μετά την επίθεση με drone στις Βρετανικές Βάσεις

Η κατανομή των καταφυγίων στην Αττική

Σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές, η Αττική φιλοξενεί περίπου 200 δημόσια καταφύγια που κατασκευάστηκαν την περίοδο του Β' Παγκοσμίου. Τα καταφύγια στην Αθήνα εντοπίζονται σε στρατηγικά σημεία της πόλης, συμπεριλαμβανομένων περιοχών όπως ο Λυκαβηττός, ο Αρδηττός και το Πολύγωνο. Στον Πειραιά, οι κάτοικοι μπορούν να εντοπίσουν υπόγειους χώρους προστασίας στον Προφήτη Ηλία, την Καστέλα και τη Δραπετσώνα.

Τα νότια προάστια περιλαμβάνουν σημαντικές εγκαταστάσεις στο Ελληνικό, τη Βούλα και τη Γλυφάδα, ενώ στα βόρεια προάστια εντοπίζονται καταφύγια στην Κηφισιά, το Παπάγου και το Ψυχικό. Επιπλέον, υπάρχουν καταγεγραμμένες εγκαταστάσεις στο Σούνιο και τη Ραφήνα. Ανάμεσα στα πιο γνωστά καταφύγια ξεχωρίζουν αυτά του ξενοδοχείου Μεγάλη Βρετανία, του Μεγάρου της Εθνικής Ασφαλιστικής, της Τράπεζας της Ελλάδος, του Μετοχικού Ταμείου Στρατού και το υπόγειο του Μεγάρου του Αρείου Πάγου.

Το ιστορικό καταφύγιο της οδού Κοραή

Στην οδό Κοραή 4, στο κτήριο της Εθνικής Ασφαλιστικής, οι μηχανικοί Ε. Κριεζής και Α. Μεταξάς σχεδίασαν ένα από τα πιο προηγμένα αντιαεροπορικά καταφύγια της εποχής. Ο υπόγειος χώρος εκτείνεται σε δύο επίπεδα, έξι μέτρα κάτω από την επιφάνεια, εξοπλισμένος με μεταλλικές πόρτες γερμανικής κατασκευής που εξασφάλιζαν αεροστεγή προστασία. Κατά την περίοδο της Κατοχής, το μέγαρο κατελήφθη από τα γερμανικά στρατεύματα και η Kommandatur μετέτρεψε τα υπόγεια σε φυλακές. Εκατοντάδες Έλληνες πατριώτες κρατήθηκαν στους χώρους αυτούς, αφήνοντας ανεξίτηλα σημάδια στους τοίχους με χαραγμένα μηνύματα, ονόματα και ημερομηνίες που αποτελούν σήμερα ιστορική μαρτυρία. Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες των κατακτητών να βάψουν τους τοίχους, οι κρατούμενοι συνέχιζαν να καταγράφουν τις μαρτυρίες τους.

Το στρατιωτικό καταφύγιο του Λυκαβηττού

Η στρατιωτική βάση του Λυκαβηττού αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα καταφύγια στην Αθήνα. Κατασκευάστηκε περίπου το 1936, πριν από τον πόλεμο του 1940, κοντά στη σπηλαιοεκκλησία των Αγίων Ισιδώρων. Το συγκεκριμένο καταφύγιο εκτείνεται σε βάθος 100 μέτρων μέσα στο βράχο και διαθέτει δύο ξεχωριστές εισόδους. Σε σύγκριση με το εγκαταλειμμένο καταφύγιο του Αρδηττού, η εγκατάσταση του Λυκαβηττού βρίσκεται σε εξαιρετική κατάσταση, με φρεσκοβαμμένους χώρους, λειτουργικό ηλεκτρικό ρεύμα, τουαλέτες και λουτρά. Οι εγκαταστάσεις περιλαμβάνουν δύο μεγάλες αίθουσες, πολλαπλούς διαδρόμους, θέσεις πολυβολείων λαξευμένες στο βράχο, αποθηκευτικούς χώρους, συστήματα εξαερισμού, δεξαμενές νερού και τηλεφωνικό κέντρο εποχής.

Το 1936 ή 1937 εγκαταστάθηκε εκεί η Υπηρεσία Επιτήρησης Συναγερμού Αέρος Θαλάσσης και ο Σταθμός Ασυρμάτου του Πολεμικού Ναυτικού. Κατά τη διάρκεια του πολέμου του 1940, στην κεντρική αίθουσα στεγάστηκε το Αρχηγείο Αντιαεροπορικής Άμυνας. Σήμερα ο χώρος ανήκει στην υπηρεσία Πολιτικής Σχεδίασης Εκτάκτων Αναγκών του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη.

Το καταφύγιο του Αρδηττού και η ιστορική του σημασία

Το καταφύγιο του Αρδηττού διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια και μετά τον πόλεμο. Επιτάχθηκε από τα γερμανικά στρατεύματα κατά την Κατοχή, ενώ με την απελευθέρωση χρησιμοποιήθηκε ως ορμητήριο των αντιστασιακών. Επί βασιλείας Παύλου, ο χώρος λειτούργησε ως βασιλικό καταφύγιο, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία της αστικής θρυλολογίας περί υπόγειας σύνδεσης με τα βασιλικά ανάκτορα.

Καταφύγια στην Κυψέλη και τα νότια προάστια

Στη συμβολή των οδών Πιπίνου και Επτανήσων στην Κυψέλη, σε πολυκατοικία που χτίστηκε το 1938 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Λεωνίδα Μπόνη, υπάρχει ευρύχωρο υπόγειο καταφύγιο χωρητικότητας 63 ατόμων. Ο χώρος περιλαμβάνει κεντρική αίθουσα, δύο τουαλέτες, κουζίνα, πλυσταριό και βοηθητικούς χώρους.

Στις εγκαταστάσεις του ΠΙΚΠΑ στη Βούλα βρίσκεται ένα από τα καλύτερα διατηρημένα καταφύγια της Αττικής. Διαθέτει διπλή είσοδο και έξοδο, οκτώ δωμάτια και δύο θέσεις πολυβόλων. Τα τοιχώματα είναι λιθόκτιστα με αψιδωτή οροφή από οπλισμένο σκυρόδεμα. Κοντά στην έξοδο υπάρχει τριπλή δεξαμενή νερού, ενώ διατηρούνται ίχνη ηλεκτρικής και υδραυλικής εγκατάστασης.

Στη Γλυφάδα εντοπίζεται δίδυμο καταφύγιο της ίδιας εποχής, σχεδόν πανομοιότυπο με αυτό της Βούλας αλλά ελαφρώς μεγαλύτερο, το οποίο δυστυχώς βρίσκεται σε κατάσταση εγκατάλειψης.

Το οχυρό της Ραφήνας και η γερμανική κατοχή

Στο λόφο Παναγίτσα της Ραφήνας, νοτιοδυτικά από το κέντρο της πόλης, οι Γερμανοί κατασκεύασαν εκτεταμένα οχυρωματικά έργα την 1η Μαΐου 1941 για την επίβλεψη του λιμένα. Το σύμπλεγμα περιλάμβανε ανοικτές θέσεις πυροβόλων, αποθήκες, δεξαμενές, ορύγματα και υπόγειες στοές που διατηρούνται σε εξαιρετική κατάσταση μέχρι σήμερα. Οι κατακτητές αποχώρησαν στις 12 Οκτωβρίου 1944, αφού πρώτα ανατίναξαν μεγάλο μέρος των εγκαταστάσεων. Παρά την καταστροφή, σώζονται ορύγματα, τάφροι, φυλάκια και οχυρωματικά έργα, καθώς και το υπόγειο καταφύγιο με τις τσιμεντένιες στοές του ανέπαφες, αποτελώντας σημαντικό δείγμα υπόγειας οχυρωματικής αρχιτεκτονικής.

Τα καταφύγια του Πειραιά

Στη Δραπετσώνα, απέναντι από τις δεξαμενές του Βασιλειάδη και δίπλα στην Πυροσβεστική, βρίσκεται εκτεταμένο σύμπλεγμα υπόγειων διαδρόμων με την επιγραφή «ΚΑΤΑΦ. 2 3». Αποτελείται από δύο παράλληλες βασικές στοές και μικρότερες κάθετες που τις συνδέουν, ενώ ορισμένες καταλήγουν σε βράχο. Οι γαλαρίες είναι λαξευμένες σε βράχο, με τμήματα της οροφής να έχουν καταπέσει σε διάφορα σημεία, καθιστώντας την πρόσβαση επικίνδυνη. Πιθανολογείται ότι αξιοποιήθηκαν παλιές στοές λατομείου. Κατά την εποχή Μεταξά, στα τέλη της δεκαετίας του 1930, το καταφύγιο ανακατασκευάστηκε με επένδυση οπλισμένου σκυροδέματος και εγκαταστάσεις φωτισμού και ύδρευσης.

Στην Καστέλα υπάρχει ιδιαίτερο διώροφο καταφύγιο, κατασκευασμένο στα πρανή υψώματος, που είναι ταυτόχρονα ισόγειο και υπόγειο. Διαθέτει υδραυλικές εγκαταστάσεις, ηλεκτροδότηση, βρύσες και τουαλέτες, αν και σε κακή κατάσταση σήμερα. Σκάλες συνδέουν τα δύο επίπεδα και τους βοηθητικούς χώρους.

Στον λόφο του Προφήτη Ηλία εντοπίζεται μικρότερο αντιαεροπορικό καταφύγιο με λιθόκτιστα τοιχώματα και τοξωτή οροφή από σκυρόδεμα. Περίπου 50 σκαλοπάτια οδηγούν 10 με 12 μέτρα κάτω από την επιφάνεια, σε υπόγειους διαδρόμους χωρίς διατηρημένες εγκαταστάσεις.

Η σημερινή κατάσταση των καταφυγίων

Σύμφωνα με εκτιμήσεις του 1999, περίπου 200 δημόσια καταφύγια σώζονταν στην Ελλάδα, με τα περισσότερα να βρίσκονται σε κατάσταση προχωρημένης φθοράς. Παρά την παρέλευση δεκαετιών, πολλά διατηρούν έντονα τα σημάδια του παρελθόντος με χαραγμένα συνθήματα στους τοίχους και παλαιά αντικείμενα που μαρτυρούν την ιστορία τους.

Η παρούσα καταγραφή δεν αποτελεί επίσημη καταγραφή, αλλά ενημερωτική παρουσίαση των χώρων που πιθανολογείται ότι λειτούργησαν ως καταφύγια κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, βασισμένη στο βιβλίο «Τα Καταφύγια της Αττικής» του Κωνσταντίνου Κυρίμη.