Το Υπουργείο Δικαιοσύνης προχώρησε σε δημόσια διαβούλευση για την αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου με σημαντικές αλλαγές στον τρόπο που κληρονομούν οι συγγενείς όταν δεν υπάρχει διαθήκη. Το νέο νομοσχέδιο με τίτλο «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και συναφείς διατάξεις» αντικαθιστά ολόκληρο το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα και επιφέρει ριζικές μεταβολές στην εξ αδιαθέτου διαδοχή. Οι νέες ρυθμίσεις καθορίζουν με σαφήνεια ποιοι κληρονόμοι δικαιούνται την περιουσία του θανόντος και με ποια ποσοστά.


Πρώτη τάξη κληρονόμων: Τα τέκνα και οι απόγονοι

Στην πρώτη τάξη της εξ αδιαθέτου διαδοχής καλούνται τα τέκνα του θανόντος. Σύμφωνα με το άρθρο 1808 του νέου κληρονομικού δικαίου, οι κατιόντες αποτελούν τους πρώτους δικαιούχους της κληρονομίας. Ο πλησιέστερος συγγενής αποκλείει τον απώτερο της ίδιας οικογενειακής γραμμής. Τα τέκνα μοιράζονται την κληρονομιά σε ίσα μέρη, ενώ αν κάποιο από αυτά έχει αποβιώσει, στη θέση του υπεισέρχονται οι δικοί του απόγονοι με το σύστημα της διαδοχής κατά ρίζες.


Δεύτερη τάξη: Γονείς, αδέλφια και ανίψια

Όταν δεν υπάρχουν κληρονόμοι πρώτης τάξης, στη δεύτερη τάξη καλούνται ταυτόχρονα οι γονείς, τα αδέλφια, καθώς και τα τέκνα και οι εγγονοί των αδελφών που έχουν αποβιώσει. Η κατανομή γίνεται κατ' ισομοιρία μεταξύ γονέων και αδελφών. Τα ανίψια κληρονομούν κατά ρίζες, δηλαδή παίρνουν τη μερίδα που θα ανήκε στον γονέα τους. Αν ένας γονέας έχει αποβιώσει και δεν υπάρχουν αδέλφια ή ανίψια, η μερίδα του περνά στον επιζώντα σύζυγο. Τα ετεροθαλή αδέλφια, όταν συντρέχουν με αμφιθαλή, δικαιούνται το μισό της μερίδας των αμφιθαλών.


Δικαιώματα του επιζώντος συζύγου στην κληρονομιά

Ο επιζών σύζυγος κατέχει ιδιαίτερη θέση στο νέο κληρονομικό δίκαιο. Συγκεκριμένα, όταν συντρέχει με κληρονόμους πρώτης τάξης, λαμβάνει το ένα τρίτο της κληρονομίας αν υπάρχει ένα τέκνο, ή το ένα τέταρτο αν υπάρχουν δύο ή περισσότερα τέκνα. Με κληρονόμους δεύτερης τάξης, ο σύζυγος παίρνει το μισό της περιουσίας. Επιπλέον, ανεξάρτητα από την τάξη, δικαιούται ως εξαίρετο τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και άλλα οικιακά αντικείμενα που χρησιμοποιούσε. Το νομοσχέδιο προβλέπει επίσης τη δυνατότητα ο επιζών σύζυγος να ζητήσει επικαρπία αντί για κληρονομική μερίδα, εντός τεσσάρων μηνών από τη λήξη των νόμιμων προθεσμιών.


Αποκλεισμός συζύγου από την κληρονομιά

Το κληρονομικό δικαίωμα του επιζώντος συζύγου αποκλείεται σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Πρώτον, όταν εκκρεμεί δικαστική διαδικασία για λύση του γάμου ή του συμφώνου συμβίωσης. Δεύτερον, αν έχει συμπληρωθεί διετής διάσταση μεταξύ των συζύγων. Στο συναινετικό διαζύγιο, απαιτείται να έχει καταρτισθεί η συμφωνία λύσης ή να έχει υποβληθεί η κοινή ψηφιακή δήλωση. Αν την αγωγή διαζυγίου άσκησε ο θανών, ο επιζών στερείται τη νόμιμη μοίρα μόνο εφόσον η αγωγή ήταν βάσιμη.


Τρίτη τάξη: Ο σύζυγος ως μοναδικός κληρονόμος

Στην τρίτη τάξη της εξ αδιαθέτου διαδοχής, όταν δεν υπάρχουν συγγενείς πρώτης και δεύτερης τάξης, ο επιζών σύζυγος καλείται ως κληρονόμος σε ολόκληρη την κληρονομία. Αυτή η διάταξη αναγνωρίζει την ιδιαίτερη σχέση του γάμου και την προστασία του συζύγου που επιζεί.


Τέταρτη τάξη: Παππούδες, γιαγιάδες και απόγονοί τους

Στην τέταρτη τάξη κληρονόμων περιλαμβάνονται οι παππούδες και οι γιαγιάδες του θανόντος, καθώς και τα τέκνα και οι εγγονοί τους. Αν ζουν οι παππούδες και των δύο γραμμών, κληρονομούν μόνο αυτοί κατ' ισομοιρία. Όταν κάποιος έχει αποβιώσει, στη θέση του υπεισέρχονται τα τέκνα και οι εγγονοί του. Αν δεν υπάρχουν απόγονοι, η μερίδα περιέρχεται στον παππού ή τη γιαγιά της ίδιας γραμμής. Σε περίπτωση που έχουν αποβιώσει και οι δύο από μία γραμμή χωρίς απογόνους, κληρονομούν αποκλειστικά οι συγγενείς της άλλης γραμμής.


Πέμπτη τάξη: Το πρόσωπο της ελεύθερης ένωσης

Καινοτομία του νέου νομοσχεδίου αποτελεί η αναγνώριση του προσώπου που συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση με τον θανόντα. Όταν δεν καλείται σύζυγος, το πρόσωπο αυτό δικαιούται το εξαίρετο των οικιακών αντικειμένων, εφόσον η συμβίωση διήρκεσε τουλάχιστον τρία έτη ή χωρίς χρονικό περιορισμό αν υπάρχουν κοινά τέκνα. Επιπλέον, δικαιούται αποκλειστική χρήση του ακινήτου που χρησίμευε ως κύρια κατοικία για ένα έτος μετά τον θάνατο. Αν δεν υπάρχει κανένας συγγενής, το πρόσωπο της ελεύθερης ένωσης κληρονομεί ολόκληρη την περιουσία, αφού το δικαστήριο βεβαιώσει τις προϋποθέσεις.


Έκτη τάξη: Το Δημόσιο ως τελευταίος κληρονόμος

Στην έκτη και τελευταία τάξη, όταν δεν υπάρχει κανένας άλλος νόμιμος κληρονόμος, η κληρονομιά περιέρχεται στο Δημόσιο. Αυτή η διάταξη διασφαλίζει ότι καμία περιουσία δεν μένει ακυρίαρχη.


Κληροδοσία για το πρόσωπο που παρείχε φροντίδα

Το νέο κληρονομικό δίκαιο εισάγει την κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ του προσώπου που φρόντισε τον θανόντα. Προϋπόθεση είναι η ουσιώδης συμβολή στην κάλυψη των αναγκών του για τουλάχιστον έξι μήνες κατά την τελευταία τριετία, χωρίς αντάλλαγμα ή νόμιμη υποχρέωση. Το ύψος της κληροδοσίας προσδιορίζεται με κριτήρια το είδος, τη διάρκεια και την έκταση της φροντίδας. Ο θανών μπορεί με διαθήκη να αποκλείσει αυτή την κληροδοσία. Η συγκεκριμένη κληροδοσία εκπληρώνεται πριν από όλες τις άλλες, αναγνωρίζοντας την αξία της προσφοράς στον άνθρωπο που χρειαζόταν βοήθεια.


Διαδοχή τάξεων και προσαύξηση μεριδίων

Βασική αρχή της εξ αδιαθέτου διαδοχής είναι ότι δεν καλείται κληρονόμος επόμενης τάξης όταν υπάρχει κληρονόμος προηγούμενης. Αν κάποιος κληρονόμος αποβιώσει πριν ή μετά την επαγωγή και αυξηθεί η μερίδα άλλου, το μέρος της αύξησης θεωρείται ιδιαίτερη κληρονομική μερίδα. Επίσης, όταν κληρονομούν γονείς, παππούδες ή γιαγιάδες, δικαιούνται να ζητήσουν την απόδοση αντικειμένων που προέρχονται από χαριστική παροχή, κληρονομιά ή κληροδοσία προς τον θανόντα από πρόσωπα της ίδιας συγγενικής γραμμής, εντός τεσσάρων μηνών.