Με ιδιαίτερη συγκίνηση ανακαλώ μια ξεχωριστή συνέντευξη που μου είχε παραχωρήσει πριν από αρκετά χρόνια η σπουδαία Ελληνίδα βυζαντινολόγος, ιστορικός και ακαδημαϊκός Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ στο πλαίσιο μιας μακράς εγκάρδιας επικοινωνίας και μιας γενναιόδωρης φιλίας. Η εν γένει επικοινωνία μας, όπως και η καταγεγραμμένη αυτή συνέντευξη, αποτελούν για εμένα πάντοτε μια πολύτιμη παρακαταθήκη εμβριθούς σκέψης, υψηλού ανθρωπιστικού πνεύματος, αυθεντικού ήθους και αδιάλειπτης έγνοιας για τα δρώμενα στην πατρώα γη.

Στην εν λόγω συνέντευξη η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, ανέδειξε με τη γνωστή οξυδερκή της προσέγγιση, ζητήματα τα οποία παραμένουν σε διαχρονική βάση εξαιρετικά επίκαιρα και οικουμενικά: τη σημασία της μητρικής γλώσσας ως φορέα πολιτισμού και ιστορικής συνείδησης, την αξία της ξένης γλώσσας ως μέσου κατανόησης του άλλου, τον ρόλο της επιστημονικής και τεχνολογικής γνώσης, την ανάγκη καλλιέργειας της τέχνης, καθώς και τη φροντίδα του σώματος και του πνεύματος ως προϋποθέσεων μιας ολόπλευρης παιδείας. Ιδιαίτερα συγκινητική υπήρξε η αναφορά της στη φράση του Γιώργου Σεφέρη, «όπου και να πάω η Ελλάδα με πληγώνει», την οποία ερμήνευε όχι ως απόσταση από την πατρίδα, αλλά ως έκφραση βαθιάς αγάπης προς αυτήν. Όπως χαρακτηριστικά υπογράμμιζε, «το να σε πληγώνει κάποιος είναι δυνατόν μόνο όταν τον αγαπάς». Με αυτή τη φράση ανέδειξε τη σύνθετη, βιωματική και ουσιαστική σχέση με την Ελλάδα, πέρα από απλουστευτικές ερμηνείες.
2-4262464881__1_

Ξεχωριστή θέση στη συνέντευξη κατέχει η παιδαγωγική της θεώρηση για τους «πέντε κώδικες» που οφείλει να καλλιεργεί η εκπαίδευση. Πρώτος, η βαθιά γνώση της μητρικής γλώσσας, ως φορέα πολιτισμού, ιστορίας και συλλογικής μνήμης. Δεύτερος, η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας, όχι μόνο ως εργαλείου επικοινωνίας, αλλά ως δρόμου κατανόησης του άλλου και οικοδόμησης αλληλεγγύης, καθώς και ειρηνικής συνύπαρξης. Τρίτος, η επιστημονική και τεχνολογική γλώσσα, απαραίτητη για τη ζωή στον σύγχρονο κόσμο. Τέταρτος, η επαφή με την τέχνη και τη δημιουργία, ως έκφραση εσωτερικής καλλιέργειας και ανθρώπινης επιδεξιότητας. Και πέμπτος, η φροντίδα του σώματος, ώστε ο άνθρωπος να βρίσκεται σε αρμονία με τον εαυτό του και τη ζωή.

Με ιδιαίτερη έμφαση, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ανέπτυξε την ιδέα ότι η παιδεία δεν εξαντλείται στη συσσώρευση γνώσεων, αλλά σχετίζεται ουσιαστικά με τη συγκρότηση χαρακτήρα και την ποιότητα της καθημερινότητας. Στον πυρήνα της σκέψης της βρίσκεται η ανάγκη εσωτερικής πειθαρχίας, συνέπειας ανάμεσα στη σκέψη και την πράξη, καθώς και η ευθύνη του ανθρώπου να είναι «άξιος του εαυτού του» σε κάθε στιγμή της ημέρας.

Εξίσου επίκαιρες παραμένουν οι θέσεις της για τη σχέση των παιδιών με τις οθόνες και, ευρύτερα, με τα μέσα που διαμορφώνουν συνειδήσεις και πρότυπα· ζήτημα που εν προκειμένω ανάγεται και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) και τους προβληματισμούς που αυτά δημιουργούν στους σύγχρονους νέους και νέες. Υπογράμμισε ότι η ευθύνη για την ποιότητα των επιρροών που δέχονται τα παιδιά δεν ανήκει μόνο στα ίδια, αλλά πρωτίστως στους ενήλικες, στους γονείς και στους παιδαγωγούς, που οφείλουν να διαμορφώνουν όρους κριτικής πρόσληψης και ουσιαστικής επιλογής.
1-2026721044__1_

Στο πλαίσιο των σύγχρονων πολεμικών συρράξεων, η σχετική τοποθέτηση της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ αποκτά ιδιαίτερη ηθική και παιδαγωγική σημασία. Αντλώντας από τα προσωπικά της βιώματα της Κατοχής και του Πολέμου, τόνιζε ότι η εμπειρία της βίας δεν εξυψώνει τον άνθρωπο ούτε αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση ωρίμανσης. Αντίθετα, εκείνο που έχει ανάγκη η νέα γενιά είναι συνθήκες ειρήνης, σταθερότητας, πολύπλευρης καλλιέργειας και ελεύθερης ανάπτυξης, ώστε να μπορεί να οικοδομήσει μια ουσιαστική σχέση με τον εαυτό της, την κοινωνία και το μέλλον.

Η συγκεκριμένη συνέντευξη δεν αποτελεί μόνο μια μοναδική εμπειρία, αλλά και τη ζωντανή μαρτυρία μιας οικουμενικής Ελληνίδας, της οποίας ο λόγος θα παραμένει πάντα εξαιρετικά επίκαιρος, φωτίζοντας με ενάργεια ζητήματα που εξακολουθούν να απασχολούν την εκπαιδευτική κοινότητα, την πανεπιστημιακή ζωή και την κοινωνία εν γένει. Η ανάκληση της συνέντευξης αυτής συνιστά έναν ελάχιστο φόρο τιμής στη μνήμη μιας κορυφαίας πνευματικής προσωπικότητας, καθώς και μια ευκαιρία επανόδου σε έναν λόγο ουσιαστικό, πλήρη νοημάτων και βαθιά ανθρώπινο, έναν λόγο που καλεί αενάως σε αναστοχασμό για το τι σημαίνει παιδεία, ευθύνη, πολιτισμός και συνέπεια βίου.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ καταλείπει έργο κορυφαίου επιστημονικού, ανθρωπιστικού και ηθικού διαμετρήματος. Η φωνή της θα παραμένει εσαεί ζωντανή μέσα από τις ιδέες της, τα κείμενά της, τις παρεμβάσεις της και τις συζητήσεις της, που εξακολουθούν να μας προτρέπουν σε ακόμη πιο διεισδυτικές αναλύσεις και πολύπλευρη δημιουργική αναζήτηση.