Το δημογραφικό αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη εθνική πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ελλάδα μετά τη μεταπολίτευση. Δεν είναι ένα ακόμη στατιστικό πρόβλημα ούτε μια συζήτηση που αφορά αποκλειστικά τις γεννήσεις. Είναι ζήτημα εθνικής επιβίωσης, κοινωνικής συνοχής, οικονομικής βιωσιμότητας και περιφερειακής ανάπτυξης. Είναι, τελικά, το ερώτημα αν η χώρα μας θα παραμείνει μια ζωντανή κοινωνία ή αν θα οδηγηθεί σταδιακά σε μια αργή αλλά σταθερή συρρίκνωση.

Τα στοιχεία είναι αμείλικτα. Η Ελλάδα καταγράφει πλέον πολύ περισσότερους θανάτους από γεννήσεις κάθε χρόνο. Το φυσικό ισοζύγιο του πληθυσμού είναι σταθερά αρνητικό, ενώ οι προβολές για τις επόμενες δεκαετίες προμηνύουν μια χώρα μικρότερη, γηραιότερη και οικονομικά πιο αδύναμη. Αν δεν υπάρξει άμεση και ουσιαστική παρέμβαση, η Ελλάδα του 2100 θα είναι μια εντελώς διαφορετική χώρα.

Το πρόβλημα, όμως, δεν κατανέμεται ισότιμα. Η ελληνική περιφέρεια πληρώνει ήδη το βαρύτερο τίμημα.

Οι Σέρρες, ο τόπος μου, αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Νέοι άνθρωποι εγκαταλείπουν τον τόπο τους αναζητώντας καλύτερες επαγγελματικές προοπτικές, αξιοκρατία και ποιότητα ζωής στα μεγάλα αστικά κέντρα ή στο εξωτερικό. Το αποτέλεσμα είναι ορατό παντού: χωριά που αδειάζουν, σχολεία που συγχωνεύονται ή κλείνουν, γηρασμένοι οικισμοί, υποστελεχωμένες δημόσιες υπηρεσίες, δυσκολίες πρόσβασης στην υγεία, περιορισμός της τοπικής αγοράς και αδυναμία ανανέωσης του αγροτικού κόσμου.

Το πρόβλημα στις Σέρρες δεν είναι μόνο θέμα γεννήσεων. Είναι η συνέπεια μιας μακρόχρονης εγκατάλειψης της περιφέρειας.

Όταν ένας νέος δεν βρίσκει αξιοπρεπή εργασία, όταν οι ευκαιρίες μοιάζουν να εξαρτώνται περισσότερο από γνωριμίες παρά από την αξία του, όταν αισθάνεται ότι οι δημόσιες υπηρεσίες υπολειτουργούν και ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τις πραγματικές ανάγκες της περιφέρειας, τότε δεν αναβάλλει μόνο τη δημιουργία οικογένειας. Αναβάλλει την ίδια του τη ζωή στην Ελλάδα.

Γι' αυτό και η δημογραφική κρίση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά μέσα από επιδόματα και οικονομικές ενισχύσεις. Τα οικονομικά κίνητρα είναι απαραίτητα, αλλά από μόνα τους δεν αρκούν. Κανένα ζευγάρι δεν αποφασίζει να αποκτήσει παιδί μόνο επειδή θα λάβει μια οικονομική ενίσχυση. Οι άνθρωποι χρειάζονται κάτι βαθύτερο: εμπιστοσύνη ότι το αύριο θα είναι καλύτερο από το σήμερα.

Το δημογραφικό συνδέεται άμεσα με την εργασία, τη στεγαστική πολιτική, τη δημόσια υγεία, την παιδεία, την αξιοκρατία, τη λειτουργία των θεσμών και, κυρίως, με την προοπτική που προσφέρει μια χώρα στους νέους της.

Πώς μπορεί ένας νέος άνθρωπος να σχεδιάσει οικογένεια όταν οι μισθοί παραμένουν χαμηλοί, η εργασία είναι επισφαλής, το κόστος στέγασης αυξάνεται διαρκώς και η πρόσβαση σε βασικές δημόσιες υπηρεσίες γίνεται ολοένα δυσκολότερη; Πώς μπορεί ένα νέο ζευγάρι στις Σέρρες να αισθανθεί ασφάλεια όταν βλέπει το νοσοκομείο να υπολειτουργεί, τα σχολεία να συρρικνώνονται και τις ευκαιρίες να συγκεντρώνονται σχεδόν αποκλειστικά στα μεγάλα αστικά κέντρα;

Η οικονομική κρίση επιδείνωσε ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Περισσότεροι από 400.000 νέοι άνθρωποι εγκατέλειψαν την Ελλάδα τα προηγούμενα χρόνια. Δεν έφυγαν μόνο για υψηλότερους μισθούς. Έφυγαν γιατί αναζητούσαν αξιοκρατία, σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον, καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες, αποτελεσματικό κράτος και ένα αίσθημα δικαιοσύνης. Το μεγαλύτερο ίσως πρόβλημα δεν ήταν η απώλεια ανθρώπινου δυναμικού. Ήταν η απώλεια εμπιστοσύνης.

Οι συνέπειες αυτής της πορείας είναι ήδη εμφανείς και θα γίνουν ακόμη πιο έντονες. Η οικονομία θα αντιμετωπίσει σοβαρές ελλείψεις εργατικού δυναμικού, το ασφαλιστικό σύστημα θα πιεστεί ακόμη περισσότερο και η αναπτυξιακή δυναμική της χώρας θα περιοριστεί. Ταυτόχρονα, οι κοινωνικές ανισότητες μεταξύ κέντρου και περιφέρειας θα διευρυνθούν, ενώ η ερήμωση ολόκληρων περιοχών αποκτά πλέον και εθνικές διαστάσεις.

Η απάντηση σε αυτή την κρίση δεν μπορεί να είναι αποσπασματική. Η Ελλάδα χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο εθνικό σχέδιο δεκαετίας για το δημογραφικό, με συγκεκριμένους στόχους, μετρήσιμα αποτελέσματα και μόνιμες πολιτικές.

Πρώτος πυλώνας οφείλει να είναι η αναγέννηση της ελληνικής περιφέρειας. Οι Σέρρες και δεκάδες ακόμη νομοί χρειάζονται φορολογικά κίνητρα για νέες επιχειρήσεις, ειδικές ασφαλιστικές ελαφρύνσεις για νέους επαγγελματίες, προγράμματα στήριξης της πρώτης κατοικίας, κίνητρα επανακατοίκησης των χωριών και ουσιαστική αποκέντρωση υπηρεσιών και επενδύσεων. Η ζωή στην περιφέρεια δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως επιλογή δεύτερης κατηγορίας.

Δεύτερος πυλώνας είναι η εργασία. Οι νέοι χρειάζονται αξιοπρεπείς αμοιβές, σταθερές σχέσεις εργασίας, ουσιαστική προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων, ισχυρές συλλογικές συμβάσεις, αποτελεσματικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς και δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης. Η αξιοποίηση της τηλεργασίας και η σύνδεση των πανεπιστημίων με την αγορά εργασίας μπορούν να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες για την περιφέρεια.

Εξίσου κρίσιμη είναι η στεγαστική πολιτική. Η κοινωνική κατοικία, τα χαμηλότοκα στεγαστικά δάνεια με κρατική εγγύηση, η αξιοποίηση ανενεργών δημόσιων κτιρίων και η αντιμετώπιση της ανεξέλεγκτης αύξησης των ενοικίων αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις ώστε οι νέοι να μπορούν να σχεδιάσουν το μέλλον τους.

Ταυτόχρονα, η δημόσια υγεία και η παιδεία πρέπει να ενισχυθούν ουσιαστικά, ιδιαίτερα στην περιφέρεια. Κανένα νέο ζευγάρι δεν αισθάνεται ασφαλές όταν δεν υπάρχουν παιδίατροι, όταν τα νοσοκομεία υποστελεχώνονται και όταν τα σχολεία κλείνουν. Η ποιότητα ζωής δεν είναι πολυτέλεια. Είναι δημογραφική πολιτική.

Τέλος, καμία προσπάθεια δεν μπορεί να πετύχει χωρίς ένα κράτος που να εμπνέει εμπιστοσύνη. Η αξιοκρατία, η διαφάνεια, η ταχύτητα στη δικαιοσύνη, η μείωση της γραφειοκρατίας και η αποτελεσματική δημόσια διοίκηση δεν αποτελούν απλώς μεταρρυθμίσεις. Αποτελούν προϋποθέσεις ώστε οι νέοι να πιστέψουν ότι μπορούν να δημιουργήσουν τη ζωή τους στην Ελλάδα χωρίς πελατειακές εξαρτήσεις και κομματικές διασυνδέσεις.

Το ΠΑΣΟΚ έχει παρουσιάσει ένα συνεκτικό πλαίσιο προτάσεων που κινείται προς αυτή την κατεύθυνση: ενίσχυση του κοινωνικού κράτους, στήριξη της δημόσιας υγείας, στεγαστική πολιτική για τα νέα ζευγάρια, καθολική πρόσβαση σε βρεφονηπιακούς σταθμούς, αξιοπρεπείς μισθοί, φορολογικά κίνητρα για τις οικογένειες, ουσιαστική περιφερειακή ανάπτυξη και πολιτικές επιστροφής των νέων επιστημόνων που έφυγαν στο εξωτερικό.

Το δημογραφικό, όμως, δεν θα λυθεί μόνο με νομοσχέδια. Θα λυθεί όταν η Ελλάδα αποκτήσει ξανά ένα όραμα για τη νέα γενιά. Όταν οι νέοι αισθανθούν ότι μπορούν να εργαστούν, να δημιουργήσουν οικογένεια και να μεγαλώσουν τα παιδιά τους σε μια χώρα που λειτουργεί με δικαιοσύνη, αξιοκρατία και προοπτική.

Οι Σέρρες και γενικότερα η περιφέρεια, δεν ζητούν προνόμια. Ζητούν το αυτονόητο: να μπορούν οι άνθρωποι να μείνουν στον τόπο τους και να ζήσουν με αξιοπρέπεια. Και το ίδιο ισχύει για κάθε γωνιά της ελληνικής περιφέρειας.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα διαθέτει τους πόρους για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν διαθέτει τη βούληση να αλλάξει όσα το προκαλούν.

Γιατί το δημογραφικό δεν είναι μόνο θέμα αριθμών.

Είναι το δικαίωμα μιας χώρας να συνεχίσει να έχει ζωντανές πόλεις και χωριά, νέους ανθρώπους, δημιουργικές οικογένειες και ελπίδα για το αύριο.

Αφορά, τελικά, την ίδια την ψυχή της Ελλάδας.