Η ελιά και το λάδι ως τροφές έχουν μεγάλη διαφορά αναφορικά με τον τρόπο και την σημασία της νηστείας. Η ουσία της νηστείας στην Ορθόδοξη Εκκλησία αφορά τον περιορισμό των αισθήσεων και την ενίσχυση της πνευματικότητας και αντανακλά την επιδίωξη της πνευματικής αυτοκυριαρχίας αναφορικά με την παράδοση και την εγκράτεια. Όπως έδωσε απάντηση ο Άγιος Αθανάσιος ὁ Πάριος, μεγάλος διδάσκαλος της Εκκλησίας, η νηστεία δεν περιορίζεται μόνο στην αποχή από ορισμένα τρόφιμα, αλλά αποτελεί μέσο επίτευξης πνευματικής συγκέντρωσης και αυτοπειθαρχίας. Σε ένα από τα γνωστά του αποσπάσματα, ο άγιος αναδεικνύει το πνευματικό νόημα της νηστείας:

«Η νηστεία είναι σπουδαίο μέσο επιβολής επί του εαυτού μας και κυριαρχίας επί επιθυμιών του σώματος…». Με άλλα λόγια, η νηστεία λειτουργεί ως «γυμνάσια» της ψυχής, βοηθώντας τον πιστό να απομακρυνθεί από τις υπερβολές που οδηγούν στην υπερβολική απόλαυση και, κατ’ επέκταση, στην αποστροφή του πνεύματος.


Ελιές και λάδι λάδι: Ο καρπός ως “ξηροφαγία” και το λάδι ως “εμπλουτισμός της γεύσης”


Από πλευράς διατροφικής φιλοσοφίας και πρακτικής, η επιλογή ανάμεσα στις ελιές και στο λάδι αντικατοπτρίζει τη διάκριση μεταξύ τροφής που καταναλώνεται ως φυσικός καρπός και τροφής που, μέσω επεξεργασίας, αποκτά επιπλέον γεύση και νοστιμιά. Σύμφωνα με τον πατερικό λόγο, οι ελιές κατατάσσονται ως ξηροφαγία, δηλαδή τρόφιμα που τρώγονται ως απτοί καρποί με ψωμί και ξηρούς καρπούς κατά τις περιόδους της αυστηρής νηστείας. Αντίθετα, το ελαιόλαδο – το οποίο εξάγεται από τις ελιές και χρησιμοποιείται στην παρασκευή πλούσιων και νόστιμων φαγητών – θεωρείται μεταποιημένο προϊόν που, λόγω της προσθήκης επιπλέον γεύσης και υφής, διευκολύνει την απόλαυση των τροφών και αυξάνει το μαγειρικό «φορτίο».

Σε ένα εμβληματικό παράδειγμα, ο Άγιος Αθανάσιος ὁ Πάριος παραθέτει το εξής: «…Μας κατηγορούν ακόμη γιατί τρώγομε ελαίας, όχι όμως και έλαιον, ενώ μέσα εις τα ελαίας υπάρχει έλαιον. Αλλά και μέσα εις τα σταφύλια υπάρχει οίνος. Όσα όμως σταφύλια αν φάγωμεν δεν πρόκειται να μεθύσωμεν, το πολύ πολύ να βαρυστομαχιάσωμεν…».»

Με αυτόν τον τρόπο, γίνεται εμφανές πως οι ελιές, ως φυσικός καρπός που δεν έχει υποστεί επεξεργασία για να «εμπλουτίσει» τη γεύση του φαγητού, παραμένουν σύμφωνες με την αυστηρή νηστεία, ενώ το λάδι, που μετατρέπει και ενισχύει τη γεύση και τα παρασκευασμένα πιάτα, βάζει σε κίνδυνο την επιδίωξη της πνευματικής συγκράτησης.


Η διάκριση στα παραδείγματα τροφίμων


Η διάκριση μεταξύ φυσικών και επεξεργασμένων τροφών αποτυπώνεται και στο παράδειγμα με τα αυγά και το κρέας. Όπως εξηγείται με παραβολές, το αυγό μπορεί να θεωρηθεί λιγότερο «ζωντανό» από το κρέας μιας κότας. Παρόμοια, οι ελιές, που καταναλώνονται ως φυσικός καρπός, διαφέρουν ουσιαστικά από το λάδι, το οποίο είναι προϊόν περαιτέρω επεξεργασίας. Όταν οι νηστευόμενοι επιλέγουν την κατανάλωση ελιών, επιδιώκουν να διατηρήσουν αυτήν την απόλυτη φυσικότητα της τροφής, χωρίς να «ενισχύουν» τις αισθητηριακές απολαύσεις που θα προέκυπταν με τη χρήση του λαδιού.