Αποτελέσματα διαγωνισμού δημοσιογραφίας

Ολοκληρώθηκε με επιτυχία ο διαγωνισμός για τους φοιτητές Δημοσιογραφίας / ΜΜΕ / Επικοινωνίας, με θέμα «Ελευθερία του λόγου και παραπληροφόρηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση», που διοργανώθηκε από την «Παραπολιτικά Εκδόσεις Α.Ε.» στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Προγράμματος EP-COMM-SUBV-2025-MEDIA με την συγχρηματοδότηση της Ε.Ε.

Πρώτη νικήτρια αναδείχθηκε η Ελένη – Μελίνα Θεοδοσίου, φοιτήτρια στο Τμήμα Ψηφιακών μέσων και Επικοινωνίας του Ιόνιου Πανεπιστημίου. Το άρθρο της με τίτλο «Η παραπληροφόρηση μου χτύπησε την πόρτα. Ο αλγόριθμος της άνοιξε» ακολουθεί και δημοσιεύεται επίσης στην εφημερίδα Παραπολιτικά 21/3/26.

Δεύτερη νικήτρια αναδείχθηκε η Ειρήνη Τερζίδου, φοιτήτρια στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το άρθρο της με τίτλο «Το Επιμύθιο του Γοργία» ακολουθεί.

Τρίτη νικήτρια αναδείχθηκε η Νίκη Ζαρκαδούλα, φοιτήτρια του Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Το άρθρο της με τίτλο «Ελευθερία του λόγου και παραπληροφόρηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση»  ακολουθεί.

Η «Παραπολιτικά Εκδόσεις Α.Ε.» ευχαριστεί όλους τους συμμετέχοντες φοιτητές και φοιτήτριες και τους εύχεται καλή σταδιοδρομία.

Διαβάστε τα άρθρα των τριών νικητριών

Άρθρο 1ης νικήτριας: "Η παραπληροφόρηση μου χτύπησε την πόρτα. Ο αλγόριθμος της άνοιξε"

Από την Ελένη - Μελίνα Θεοδοσίου

Όταν οι αλγόριθμοι και η παραπληροφόρηση διαμορφώνουν τον δημόσιο διάλογο περισσότερο από τα ίδια τα γεγονότα, τότε η Ε.Ε. μετατρέπεται σε κρίσιμο πεδίο σύγκρουσης για το μέλλον της δημοκρατίας στην ψηφιακή εποχή.

Δεν χρειάζεται να μας το επιβεβαιώσει κάποια δημοσκόπηση· το ζούμε καθημερινά. Η εμπιστοσύνη στα μέσα ενημέρωσης και στους δημοσιογράφους μειώνεται σταθερά. Ένα πρόβλημα που τουλάχιστον γιγαντώθηκε στην ψηφιακή εποχή. Οι ψευδείς ή/και παραπλανητικές ειδήσεις διαδίδονται με αστραπιαία ταχύτητα, κυρίως μέσω του διαδικτύου και των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης, επηρεάζοντας ακόμη και τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης που προσπαθούν να προσαρμοστούν στον ψηφιακό ανταγωνισμό.

Τα όρια της αλήθειας θολώνουν και τα πραγματικά γεγονότα χάνονται μέσα στον θόρυβο του εντυπωσιασμού. Και οι νεότερες γενιές, η Gen Ζ, οι λεγόμενοι Ζούμερς, αλλά και η νεώτερη Gen A, βρίσκονται στην πρώτη γραμμή του επηρεασμού. Ανήκω και εγώ στους Ζούμερς, μια γενιά που γεννήθηκε και μεγάλωσε σε ψηφιακό περιβάλλον: είμαστε «digital natives». Κι όμως, παρόλο που η ψηφιακή σφαίρα αποτελεί σχεδόν τον φυσικό μας κόσμο, συχνά εμφανιζόμαστε πιο ευάλωτοι στην παραπληροφόρηση και δυσκολευόμαστε να διακρίνουμε τις αξιόπιστες ειδήσεις.

Ο τρόπος με τον οποίο ενημερωνόμαστε επηρεάζει πλέον άμεσα και τον δημόσιο διάλογο, αφού είμαστε ενήλικοι πολίτες με δικαίωμα ψήφου. Η βασική πηγή ενημέρωσής μας είναι πλέον οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Ναι, μαθαίνουμε τα νέα από το Tik Tok και το Instagram. Και σε αυτό το περιβάλλον, οι αλγόριθμοι παίζουν καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση αντιλήψεων, και όχι τυχαία. Δεν προωθούν το πιο έγκυρο περιεχόμενο, αλλά εκείνο που εντυπωσιάζει, προκαλεί αντιδράσεις και κρατά τον χρήστη περισσότερο χρόνο στην πλατφόρμα. Το αποτέλεσμα είναι ένα ψηφιακό τοπίο όπου η παραπληροφόρηση όχι μόνο υπάρχει, αλλά ενισχύεται συστημικά.

Αυτή η στρεβλή εικόνα της πραγματικότητας επηρεάζει αναπόφευκτα και τις πολιτικές μας αντιλήψεις. Μία από τις συνέπειες είναι και οι ακραίες πολιτικές εξελίξεις που καταγράφονται και οδηγούν σε ανορθολογικές αφηγήσεις, όχι μόνο είναι κόντρα στην επιστήμη, αλλά και στην κοινή λογική. Οι αλγόριθμοι δεν είναι εκτός αυτών των εξελίξεων. Σε αρκετές περιπτώσεις, τις διευκολύνουν, αφού εκείνοι είναι που καθορίζουν ποια πληροφορία θα φτάσει σε ποιον χρήστη και ποια θα παραμείνει αόρατη.

Ας φανταστούμε τις πλατφόρμες σαν το καφενείο του χωριού. Έναν χώρο συζητήσεων, αντιπαραθέσεων και εντάσεων, όπου όμως όλοι συναντιούνται ξανά την επόμενη μέρα.

Στο ψηφιακό αυτό καφενείο, ο αλγόριθμος λειτουργεί ως άτυπος συντονιστής, προωθώντας κυρίως τις διαφωνίες και τις ρήξεις, επειδή αυτές κρατούν τον χρήστη ενεργό. Έτσι δημιουργούνται κλειστές κοινότητες ομοϊδεατών, όπου η διαφορετική άποψη σπανίως βρίσκει χώρο να ακουστεί. Ο αλγόριθμος, βέβαια, δεν αποφασίζει αυθαίρετα. Τροφοδοτείται από τις ίδιες τις αλληλεπιδράσεις του χρήστη, τα likes, τα shares κτλ. και του επιστρέφει περιεχόμενο που επιβεβαιώνει όσα ήδη πιστεύει. Ποια πλατφόρμα άλλωστε θέλει να έχει δυσαρεστημένους χρήστες; Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος επιβεβαίωσης, στον οποίο η διαφορετική άποψη σπανίως βρίσκει χώρο να αναπτυχθεί.

Όταν το πρόβλημα είναι συστημικό, η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο ατομική ευθύνη του χρήστη. Οι πλατφόρμες λειτουργούν με βασικό κριτήριο το κέρδος, όμως αυτό δεν μπορεί να γίνεται εις βάρος της ενημέρωσης και του δημόσιου διαλόγου. Σε αυτό το σημείο, ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι καθοριστικός. Η ΕΕ μπορεί να θέσει σαφή όρια στη λειτουργία των αλγορίθμων, να ενισχύσει τη διαφάνεια και να απαιτήσει λογοδοσία από τις εταιρείες χωρίς να παρεμβαίνει στο περιεχόμενο και την ελεύθερη έκφραση. Το επιχειρεί με μία δέσμη κανονισμών (Προσωπικά Δεδομένα, Τεχνητή Νοημοσύνη, Ψηφιακή Αγορά, Ψηφιακές Υπηρεσίες), μια προσπάθεια που δεν πρέπει να μείνει στάσιμη, αλλά να ενισχυθεί περισσότερο, με μεγαλύτερη θεσμική ανεξαρτησία από τα λόμπι των Big Tech και με σταθερό προσανατολισμό στον άνθρωπο και τον πολίτη ως προτεραιότητα.

Ως νέα πολίτης, αναρωτιέμαι ολοένα και συχνότερα αν αυτό που βλέπω είναι αξιόπιστο ή απλώς ένα ακόμα ψέμα που βρέθηκε στην οθόνη μου. Η γενιά μου γεννήθηκε μέσα στην πληροφορία, αλλά ζει μέσα στην παραπληροφόρηση. Το ζητούμενο δεν είναι η φίμωση του λόγου, αλλά η προστασία του δημοσίου διαλόγου, γιατί χωρίς αλήθεια, η δημοκρατία μένει απλώς ένα κενό πλαίσιο. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας να μην είναι μόνο η παραπληροφόρηση, αλλά η ευθύνη να ξεχωρίζουμε τι αξίζει να πιστέψουμε. Γιατί η δημοκρατία δεν χρειάζεται μόνο ελεύθερες φωνές, αλλά και ενημερωμένους πολίτες που μπορούν να τις κρίνουν.

Άρθρο 2ης νικήτριας: "Το Επιμύθιο του Γοργία"

Από την Ειρήνη Τερζίδου

«Ο έλεγχος τούτος όμως δεν έχει αξία ως προς την αλήθεια, γιατί μερικές φορές είναι δυνατόν να ψευδομαρτυρήσουν εναντίον ενός πολλοί που θεωρούνται σπουδαίοι»: Ο σωκρατικός αυτός αντίλογος, που παρατίθεται στον Γοργία, αποτέλεσε την προοικονομία της θανατικής καταδίκης του Σωκράτη και, κατ’ επέκταση, της «εκδίκασης» πολλών μεταγενέστερων ανθρώπων και ιδεών μέσω της παραπληροφόρησης. Πρόκειται για έναν δόλιο μηχανισμό που δεν περιορίζεται στη συκοφάντηση. Αντιθέτως, εγκλωβίζει το κοινό σε ένα σύγχρονο πλατωνικό σπήλαιο, όπου η αντίληψη της πραγματικότητας διαστρεβλώνεται, αποξενώνοντας το άτομο από θεμελιώδεις ελευθερίες. Σήμερα, εμφανίζεται ακόμη και εντός οργανισμών όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά το γεγονός ότι η αξιοπιστία και οι ελευθερίες αυτές συγκροτούν τον πυρήνα της δημοκρατικής της ταυτότητας.  

Στην τεχνολογική διάσταση του σύγχρονου βίου, ο νόστος προς τις ανθρώπινες αρετές υποχωρεί. Τη θέση του καταλαμβάνει μια ατέρμονη αναζήτηση φαινομενικών συναισθημάτων. Σε αυτά συγκαταλέγονται η παρακοινωνική σχέση, η ανάγκη επιβεβαίωσης και η ψευδαίσθηση της σημαντικότητας του ανήκειν. Η αλήθεια, στα εναλλακτικά κανάλια δημοσίευσης που λειτουργούν δίχως δεοντολογικούς φραγμούς, δημοσιογραφική λογοδοσία και διαφάνεια ευθύνης, παύει να ελέγχεται κριτικά - επικυρώνεται από τη viral δημοφιλία, την εμπορευματοποίηση της είδησης και την κομφορμιστική συμμόρφωση, εις βάρος της δημόσιας κριτικής και του ελέγχου από το κοινό. Πώς μπορεί, λοιπόν, να ευδοκιμήσει η ελευθερία λόγου και η ελευθερία από τον φόβο σε έναν χώρο που κανονικοποιεί τη ρητορική μίσους και αποδυναμώνει τον πλουραλισμό;

Ο Γοργίας του Πλάτωνα λειτουργεί ως πύλη προς μια από τις πρώιμες μορφές κοινωνικοπολιτικής χειραγώγησης: τη ρητορική. Μια τέχνη που, από τα αθηναϊκά συμπόσια έως τις σημερινές οθόνες, εξυπηρετεί τον ίδιο σκοπό - τη διαμόρφωση αντιλήψεων και κοινωνικών συμπεριφορών προς πολιτικοοικονομικούς στόχους. Οι στρατηγικές της – παλιλλογικές επαναλήψεις, φειδωλές σε αλήθεια αφηγήσεις, εχθροπαθείς ομάδες-στόχοι - βρίσκουν σήμερα τον απόγονό τους στη σοσιαλμιντιακή παραπληροφόρηση. Ο αλγόριθμος λειτουργεί πλέον ως η τεχνική μετεξέλιξη της ρητορικής.

Σε περιόδους πεσιμισμού και κοινωνικοπολιτικής ανασφάλειας, η παραπληροφόρηση λειτουργεί ως επένδυση που παράγει θυμικό περιεχόμενο με πηχυαίους τίτλους και συναισθηματικά φορτισμένο κείμενο ή οπτικοακουστικό υλικό. Με αυτή τη στρατηγική ενεργοποιείται το αταβιστικό μέρος του εγκεφάλου, η αμυγδαλή, εξασφαλίζοντας τη συναισθηματική εμπλοκή του κοινού. Εις επίρρωσιν, ο όρος του 2025, σύμφωνα με το Λεξικό της Οξφόρδης, ήταν το rage bait («δόλωμα οργής»), μια τακτική που συγκαταλέγεται στις 19.000 περιπτώσεις παραπληροφόρησης τις οποίες κατάφερε να εντοπίσει και να εξαλείψει, από τον Ιούλιο του 2025 και έπειτα, η υπηρεσία EUvsDisinfo.

Η παραπληροφόρηση, ωστόσο, δεν εξαπλώνεται μόνο μέσω συναισθηματικά φορτισμένου περιεχομένου. Ενισχύεται και από μια αθόρυβη στρατηγική: τη σπειροειδή γραμμή της σιωπής. Προβάλλονται κυρίως κοινά αποδεκτές απόψεις, ενώ ο αλγόριθμος παρουσιάζει εξατομικευμένα φίλτρα πληροφόρησης (τα filter bubbles του Pariser). Καλλιεργείται, έτσι, το αίσθημα επιβεβαίωσης και η ανάγκη του ανήκειν. Η σιωπή όσων διαφωνούν και η υπερέκθεση όσων επιβεβαιώνουν (click, repost, share) λειτουργούν ως μηχανισμός αναπαραγωγής της παραπληροφόρησης, ακόμη και σε χώρες που θεσμικά εγγυώνται την ελευθερία του λόγου με την παρουσία ποικιλομορφίας και την ενθάρρυνση διαλόγου.

Εδώ ανακύπτει και το σωκρατικό ερώτημα: είναι όλες οι απόψεις ισάξιες; Όταν η δημοκρατία παραχωρεί το βήμα αδιακρίτως, σύνθετα ζητήματα μετατρέπονται σε απλουστευτικά δίπολα. Ελευθερία, όμως, σημαίνει ευθύνη: σεβασμός προς τον εαυτό και τον άλλον.

Ο Πλάτωνας κλείνει τον Γοργία με τη γνωστή σωκρατική αρχή «οὐδεὶς ἑκὼν κακός»: τα σφάλματα πηγάζουν από την άγνοια. Η σωκρατική αυτή αρχή υπενθυμίζει ότι, πέρα από τον πολίτη, και η δημοσιογραφία φέρει ευθύνη γνώσης: να τεκμηριώνει και να προστατεύει τον δημόσιο λόγο από την άγνοια που γεννά τον εκτροχιασμό της δημοκρατίας. Γι’ αυτό και η επένδυση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της UNESCO στην πληροφοριακή παιδεία (media literacy) και σε εργαλεία επαλήθευσης, σε συνδυασμό με την ηθική ευθύνη του κάθε πολίτη, αποτελεί σήμερα δημοκρατική άμυνα.

Άρθρο 3ης νικήτριας: "Ελευθερία του λόγου και παραπληροφόρηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση"

Από τη Νίκη Α. Ζαρκαδούλα

Σύμφωνα με τον  θεωρητικό των μέσων Μάρσαλ ΜακΛούαν «Το μέσο είναι το μήνυμα». Ο γνωστός αυτός αφορισμός είναι σήμερα πιο επίκαιρος από ποτέ. Μας υπενθυμίζει ότι οι επιπτώσεις κάθε τεχνολογίας πηγάζουν ακριβώς από την ουσία, την δομή της ανεξαρτήτως του περιεχόμενου της.

Το σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον χαρακτηρίζεται από απίστευτη πολλαπλότητα πηγών, πληροφοριών και παραληπτών. Το κλασσικό μοντέλο της επικοινωνίας (πομπός – μέσο – μήνυμα- παραλήπτης) επαναπροσδιορίζεται. Ένα περίπλοκο σύστημα επικοινωνίας, στο οποίο ο πομπός μπορεί να είναι ο οποιοσδήποτε και λειτουργεί με απίστευτη ταχύτητα που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες «κοινωνίες της επιτάχυνσης», «η αλήθεια» ή καλύτερα «η ακρίβεια» σχετικοποιούνται.

Η έννοια παραπληροφόρηση προϋποθέτει γνώση της ανακρίβειας από την πλευρά του πομπού. Διαφέρει από την λανθασμένη πληροφόρηση, όπου ο πομπός δεν γνωρίζει την αναλήθεια, λειτουργεί χωρίς δόλο αλλά και από την κακόβουλη πληροφόρηση κατά την οποία μία ψευδής/παραποιημένη/έγκυρη πληροφορία διαδίδεται με στόχο να βλάψει. Η παραπληροφόρηση δεν είναι κάτι νέο, όμως το ψηφιακό περιβάλλον προσφέρει γόνιμο έδαφος για ταχεία διάδοσή της ενώ με τα λεγόμενα eco chambers(=διαδικτυακές ομάδες κοινών απόψεων) υπονομεύεται η κριτική, ο γόνιμος διάλογος, ενισχύεται η πολιτιστική ομοφυλία και το cancel culture.

Γιατί τα μέσα ρέπουν στην δημιουργία και διάδοση παραποιημένων ειδήσεων; Ενδεχομένως γιατί το ίδιο το κοινό επιζητεί την κατανάλωσή τους. Η αποδοχή της παραπληροφόρησης μπορεί να εξηγηθεί με διάφορες προσεγγίσεις. Αποδεχόμαστε τα fake news χωρίς πολλή σκέψη, ίσως λόγω γνωστικής οκνηρίας. Παράλληλα εξαιρούμε τον εαυτό μας από αυτήν την αρνητική κατάσταση, την οποία αναγνωρίζουμε ως κοινωνικό πρόβλημα που ισχύει μόνο για τους άλλους (third person effect).  Στοχαζόμαστε με βάση συνειδητά – ασυνείδητα κίνητρα, τα οποία οδηγούν στην κομματική ταύτιση και έτσι «καταπίνουμε» οποιαδήποτε είδηση για να την επιβεβαιώσουμε (Κινητηριακή προσέγγιση). Ίσως η αποδοχή εδράζεται στην ανάγκη μας να προστατεύσουμε την ταυτότητά μας. Καταπίνουμε παραπληροφόρηση για να νιώσουμε ικανοποίηση.

Θεωρίες συνομωσίας, μύθοι μας δίνουν μονοσήμαντες απαντήσεις σε περίπλοκα ερωτήματα. Υιοθετώντας συνωμοσιολογίες αφηγήσεις αποκτούμε αίσθηση γνώσης. Ως αυτοεκπληρούμενες προφητείες επιβεβαιώνουν προκαταλήψεις, στερεότυπα που δεν απαρνούμαστε ακόμα και εν αντιθέσει λογικής και επιστήμης.

 H φήμη λειτουργεί ανάλογα. Ακουμπά στις ασυνείδητες επιθυμίες μας, γεννιέται από ένα απόθεμα συσσωρευμένων διακινδυνεύσεων και ανησυχιών. Μέσω του εντοπισμού ενός κινδύνου και της ονομασίας του ανακουφιζόμαστε. Η ανεπιβεβαίωτη πληροφορία, το επικίνδυνο ψέμα, ο ανεξέλεγκτος λόγος λειτουργούν με κανόνες ασυνειδήτου, χωρίς να έχουν ανάγκη να ανταποκρίνονται σε ένα  υπαρκτό γεγονός. Η προσπάθεια διάψευσης τα ενδυναμώνει. Μήπως όμως κάπως έτσι καταργούνται τα θεμέλια της νεωτερικότητας και κυρίως υποσκελίζονται οι δημοκρατικές αξίες; Όχι εξαιτίας της κατάργησης των συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων ελευθερίας έκφρασης, διάδοσής και λήψης γνώμης, αλλά εξαιτίας της διαμόρφωσης χαοτικού περιβάλλοντος που αναιρεί τον ουσιαστικό τους ρόλο.  

Ο φενακισμός δεν οφείλεται αποκλειστικά στην έλλειψη ενδοιασμών των δημοσιογράφων αλλά και στην δική μας ευχαρίστηση να μας εξαπατούν, την δική μας επιθυμία να γοητευτούμε από μία είδηση η οποία πέραν από την ακρίβεια, αποτελεί μία ταυτολογία που εδράζεται στην επανάληψη και μετατρέπεται σε επαρκή αιτιολογία.

Το ίδιο το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου υποβαθμίζεται.  Όταν η επικοινωνία διαμεσολαβείται από μέσα, τα οποία γνωρίζουν έναν εμπορευματικό κώδικα, τη «λατρεία του εφήμερου»,  οι επαναστατικές ιδέες καταπνίγονται από τον συμφυρμό της εμπορευματοποίησης, οι έννοιες χάνουν την αξία τους. Μοιάζουν τα δικαιώματα με όπλα που δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν, τυπικά υπάρχουν, ουσιαστικά παραμένουν ανεκμετάλλευτα.

Το δικαίωμα ελευθερίας της γνώμης είναι κατοχυρωμένο συνταγματικά. Η λογοκρισία απαγορεύεται ενώ οι δημοσιογράφοι δεν υπέχουν κάμία υποχρέωση να κατευθύνουν την διάνοιά τους προς ορισμένη κατεύθυνση, το ίδιο και το κοινό. Ο τύπος ως θεματοφύλακας των θεσμών, άγρυπνος φύλακας πρέπει να αποκαλύπτει τα κακώς κείμενα και τις τυχόν παρανομίες των κρατούντων. Σε αυτό το σημείο εντοπίζεται η ευθύνη του δημοσιογράφου, ο οποίος επιλέγει μεταξύ ταχύτητας και ποιότητας, κέρδους και υπεύθυνης πληροφόρησης.

Γράφοντας το παρόν άρθρο, αναλογίζομαι όλους εκείνους τους δημοσιογράφους που επιμένουν να ερευνούν, να επαληθεύουν και να παράγουν ένα αξιόλογο υλικό, θέτοντας την ποιότητα πάνω από το κέρδος. Απευθύνονται σε ένα κατακερματισμένο, ίσως λίγο κουρασμένο από την υπερπληροφόρηση κοινό του οποίου η προσοχή δύσκολα προσελκύεται και ακόμα δυσκολότερα διατηρείται, σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον, συνεχούς πολλαπλασιασμού των πηγών. Αναρωτιέμαι αν είναι οι προσπάθειές τους σαν τις «Προσπάθειες των Τρώων», όπως τις περιγράφει στο ποίημά του ο Κ.Π. Καβάφης. Όχι, οι προσπάθειές τους δεν είναι μάταιες, έστω και ένας αναγνώστης να επηρεαστεί θετικά, ο τύπος εκπλήρωσε το σκοπό του.