Όταν ένας άνθρωπος αποβιώσει χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη, η περιουσία του δεν μένει στον αέρα. Ο Αστικός Κώδικας ρυθμίζει με σαφήνεια την κληρονομιά χωρίς διαθήκη μέσω ενός συγκεκριμένου συστήματος που ονομάζεται εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή. Αυτό το νομικό πλαίσιο καθορίζει με ακρίβεια ποιος κληρονομεί, τι ποσοστό λαμβάνει ο σύζυγος, ποια δικαιώματα έχουν τα τέκνα και σε ποιες συνθήκες εμπλέκεται το κράτος. Τα ερωτήματα αυτά απασχολούν καθημερινά χιλιάδες οικογένειες που αναζητούν απαντήσεις στα συμβολαιογραφεία της χώρας.

Το σύστημα των έξι τάξεων στην κληρονομική διαδοχή

Η νομοθεσία οργανώνει τους συγγενείς του αποβιώσαντος σε έξι διακριτές κατηγορίες. Η κληρονομιά χωρίς διαθήκη λειτουργεί με μια απλή αρχή: κάθε κατηγορία συγγενών αποκλείει αυτόματα την επόμενη. Η διανομή ξεκινά από τον πιο στενό οικογενειακό κύκλο και προχωρά σταδιακά σε πιο μακρινούς συγγενείς, μόνο όταν δεν εντοπίζονται δικαιούχοι στην προηγούμενη βαθμίδα. Εάν εξαντληθούν όλες οι κατηγορίες χωρίς να βρεθεί κανένας κληρονόμος, τότε η περιουσία μεταβιβάζεται στο Ελληνικό Δημόσιο.


Πρώτη κατηγορία: Σύζυγος και απόγονοι

Στην πρώτη και σημαντικότερη βαθμίδα βρίσκονται ο επιζών σύζυγος και τα τέκνα του θανόντος. Η κατανομή της κληρονομιάς χωρίς διαθήκη σε αυτή την περίπτωση είναι συγκεκριμένη: ο σύζυγος δικαιούται το ένα τέταρτο της συνολικής περιουσίας, ενώ τα παιδιά μοιράζονται εξίσου τα υπόλοιπα τρία τέταρτα. Ανεξάρτητα από το ποιος δημιούργησε την περιουσία, αυτή η αναλογία εφαρμόζεται αυτόματα από το νόμο.

Επιπλέον, ο επιζών σύζυγος έχει δικαίωμα στο λεγόμενο εξαίρετο. Πρόκειται για τα έπιπλα της οικίας, τα οικιακά σκεύη και τα προσωπικά αντικείμενα που χρησιμοποιούνται στην καθημερινή ζωή. Αυτά τα αγαθά δεν υπολογίζονται στο ένα τέταρτο που του αναλογεί, αλλά αποτελούν πρόσθετο δικαίωμα για τη διασφάλιση της διαβίωσής του.


Δεύτερη και τρίτη κατηγορία: Γονείς, αδέλφια και παππούδες

Όταν δεν υπάρχουν τέκνα ή σύζυγος, η κληρονομιά χωρίς διαθήκη περνά στη δεύτερη κατηγορία. Εκεί συμπεριλαμβάνονται οι γονείς του αποβιώσαντος, τα αδέλφια του και τα ανίψια του. Η διανομή γίνεται με βάση συγκεκριμένους κανόνες που λαμβάνουν υπόψη τον βαθμό συγγένειας και τον αριθμό των δικαιούχων.

Σε απουσία συγγενών από τις δύο πρώτες βαθμίδες, η περιουσία μεταφέρεται στην τρίτη κατηγορία. Εκεί ανήκουν οι παππούδες, οι γιαγιάδες και οι απόγονοί τους. Η διαδικασία συνεχίζεται με αυστηρή σειρά, χωρίς καμία εξαίρεση ή δυνατότητα παράκαμψης.


Πότε ο σύζυγος γίνεται αποκλειστικός κληρονόμος

Υπάρχει συγκεκριμένη περίπτωση όπου ο επιζών σύζυγος κληρονομεί το σύνολο της περιουσίας. Αυτό συμβαίνει όταν δεν εντοπίζεται κανένας συγγενής σε όλες τις προηγούμενες κατηγορίες. Τότε, ο σύζυγος καθίσταται μοναδικός δικαιούχος της κληρονομιάς χωρίς διαθήκη, αποκτώντας ολόκληρη την περιουσία του θανόντος.

Σημαντικό είναι να διευκρινιστεί ότι οι σύντροφοι που ζουν σε ελεύθερη συμβίωση δεν έχουν τα ίδια δικαιώματα με τον νόμιμο σύζυγο. Ακόμα και σε περιπτώσεις μακροχρόνιας συμβίωσης, ο σύντροφος δεν κληρονομεί αυτόματα. Μόνο με συγκεκριμένες αποδείξεις και υπό προϋποθέσεις μπορεί να διεκδικήσει περιορισμένα δικαιώματα, όπως παραμονή στην κοινή κατοικία ή οικονομική αποζημίωση για ουσιαστική συνεισφορά στην απόκτηση περιουσίας.


Όταν κληρονομεί το Ελληνικό Δημόσιο

Εάν εξαντληθούν όλες οι έξι κατηγορίες συγγενών χωρίς να βρεθεί κανένας δικαιούχος, η περιουσία περιέρχεται στο Ελληνικό Δημόσιο. Το κράτος αποδέχεται πάντοτε την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής, προκειμένου να μην επιβαρυνθεί με πιθανά χρέη του αποβιώσαντος. Αυτή η διαδικασία διασφαλίζει ότι καμία περιουσία δεν μένει ανεκχώρητη.


Τι αποκαλύπτει η πρακτική εφαρμογή

Η καθημερινή πρακτική στα συμβολαιογραφεία αναδεικνύει συγκεκριμένα μοτίβα στην κληρονομιά χωρίς διαθήκη:

  • Σε νοικοκυριά με σύζυγο και τέκνα, η κατανομή πραγματοποιείται αυτόματα σύμφωνα με τις νομικές αναλογίες, ανεξάρτητα από το ποιος συνέβαλε περισσότερο στη δημιουργία της περιουσίας.
  • Σε καταστάσεις ελεύθερης σχέσης, ο σύντροφος αποκλείεται από την κληρονομική διαδοχή, εκτός εάν έχει συνταχθεί διαθήκη.
  • Άγαμα άτομα χωρίς συγγενείς οδηγούν συχνά, χωρίς να το αντιλαμβάνονται, την περιουσία τους στο Δημόσιο.

Η έλλειψη διαθήκης προκαλεί συχνά σοβαρές καθυστερήσεις, οικογενειακές συγκρούσεις και χρονοβόρες δικαστικές διενέξεις. Οι νομικοί σύμβουλοι τονίζουν ότι η σύνταξη διαθήκης παραμένει το μοναδικό μέσο που επιτρέπει σε κάποιον να καθορίσει προσωπικά τη διανομή της περιουσίας του, αποτρέποντας παρανοήσεις και απρόοπτες εξελίξεις που επιβαρύνουν τους κληρονόμους.