Η ανησυχία για ενδεχόμενες αυξήσεις τιμών στα ράφια των σούπερ μάρκετ από τη μία πλευρά και η πίεση που δημιουργεί το πλαφόν στα περιθώρια κέρδους από την άλλη έχουν προκαλέσει αναστάτωση τόσο στους καταναλωτές όσο και στους λιανεμπόρους, οι οποίοι παρακολουθούν με μεγάλη προσοχή τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή. Παρά τη διεθνή αβεβαιότητα που δημιουργούν οι εξελίξεις αυτές, η ελληνική αγορά εμφανίζεται σήμερα πιο προετοιμασμένη σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, ενώ η κυβέρνηση έχει ήδη ενεργοποιήσει παρεμβάσεις με στόχο να συγκρατηθούν οι τιμές και να προστατευθούν τα νοικοκυριά.


Κρίση στη Μέση Ανατολή: Πλαφόν σε καύσιμα και βασικά προϊόντα

Στο επίκεντρο των παρεμβάσεων βρίσκεται η επιβολή πλαφόν σε βασικούς τομείς της αγοράς, όπως τα καύσιμα και βασικές κατηγορίες τροφίμων. Στόχος είναι να αποτραπεί η άμεση μετακύλιση των διεθνών αυξήσεων στις τιμές των προϊόντων στο ράφι αλλά και στο πορτοφόλι του καταναλωτή. Για τον σκοπό αυτό, η κυβέρνηση ενεργοποίησε έκτακτα μέτρα με πράξη νομοθετικού περιεχομένου για την αγορά καυσίμων και βασικών αγαθών, επιχειρώντας να θωρακίσει την αγορά απέναντι σε φαινόμενα αισχροκέρδειας που ενδέχεται να εμφανιστούν μέσα σε ένα περιβάλλον διεθνών αναταράξεων.

Η ανησυχία για πιθανές ανατιμήσεις στα ράφια των σούπερ μάρκετ και η πίεση που δημιουργεί το πλαφόν στα περιθώρια κέρδους έχουν προκαλέσει έντονη ανησυχία σε καταναλωτές και λιανεμπόρους, οι οποίοι παρακολουθούν με αγωνία τις εξελίξεις στο μέτωπο του πολέμου.


Εντατικοί έλεγχοι στην αγορά

Όπως αναφέρθηκε, το υπουργείο Ανάπτυξης έχει ήδη εντείνει τους ελέγχους, πραγματοποιώντας περίπου 1.500 ελέγχους σε πρατήρια καυσίμων. Παράλληλα, στο πλαίσιο της πράξης νομοθετικού περιεχομένου επιβάλλεται πλαφόν στα περιθώρια κέρδους για βασικά είδη διαβίωσης και τρόφιμα. Σύμφωνα με τον υπουργό Τάκη Θεοδωρικάκο, από την έναρξη ισχύος του μέτρου κανένα προϊόν δεν θα μπορεί να πωλείται με μεγαλύτερο περιθώριο κέρδους από εκείνο που ίσχυε το 2025. Το μέτρο θα ισχύσει έως τις 30 Ιουνίου, οπότε και θα αξιολογηθεί εκ νέου σε ποια προϊόντα θα συνεχιστεί.


Πρόστιμα έως 5 εκατ. ευρώ για αισχροκέρδεια

Τα πρόστιμα για τυχόν παραβάσεις μπορεί να φτάσουν έως και τα 5 εκατ. ευρώ, ενώ το μέτρο αφορά το χονδρεμπόριο, τα σούπερ μάρκετ, τη βιομηχανία και τις εταιρείες διακίνησης προϊόντων. «Είναι ένα αυστηρό μέτρο, αλλά οι συνθήκες το καθιστούν δίκαιο», ανέφερε ο κ. Θεοδωρικάκος, καλώντας την επιχειρηματικότητα να επιδείξει κοινωνική ευθύνη. «Το κέρδος είναι θεμιτό, η αισχροκέρδεια όχι», σημείωσε.


Η θέση των σούπερ μάρκετ

Με αφορμή τα νέα μέτρα της κυβέρνησης για την αντιμετώπιση πιθανών ανατιμήσεων λόγω των διεθνών εξελίξεων στη Μέση Ανατολή, η Ένωση Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ) εξέδωσε ανακοίνωση στην οποία επιβεβαιώνει ότι τα μέλη της «βρίσκονται σταθερά στο πλευρό των ελληνικών νοικοκυριών, τόσο διαχρονικά όσο και σε έκτακτες περιόδους διεθνούς αβεβαιότητας, συγκρατώντας τις τιμές προς όφελος των Ελλήνων καταναλωτών». Όπως αναφέρεται μεταξύ άλλων, «η εμπειρία των τελευταίων ετών και τα γρήγορα αντανακλαστικά του κλάδου σε περιόδους έντονων γεωπολιτικών κρίσεων και οικονομικών πιέσεων δείχνουν πως, ανεξάρτητα από την επιβολή οριζόντιων μέτρων από την Πολιτεία, τα σούπερ μάρκετ λειτουργούν καθημερινά με διαφάνεια, υπευθυνότητα, φροντίδα και σεβασμό απέναντι στα εκατομμύρια Έλληνες καταναλωτές που εξυπηρετούν σε κάθε μεριά της χώρας».


Τα στοιχεία για τον πληθωρισμό στα σούπερ μάρκετ

Η ΕΣΕ επικαλείται στοιχεία του ΙΕΛΚΑ, σύμφωνα με τα οποία ο μέσος όρος του πληθωρισμού στα σούπερ μάρκετ διαμορφώθηκε στο 1,29% το 2025, παρά την κατάργηση του πλαφόν στο περιθώριο μεικτού κέρδους τον Ιούλιο του ίδιου έτους. Σύμφωνα με την Ένωση, το χαμηλό αυτό ποσοστό αποδεικνύει πως «τόσο ο υγιής ανταγωνισμός όσο και η ομαλή λειτουργία της αγοράς συγκρατούν χαμηλά τις τιμές, με άμεσα και απτά οφέλη για τους πολίτες – καταναλωτές».


Αλλαγή ψυχολογίας όλων των εμπλεκομένων στην αγορά

Πώς επηρεάζει όμως η κρίση στη Μέση Ανατολή την αγορά και τον Έλληνα καταναλωτή; Όπως εξηγεί μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Γεώργιος Μπάλτας, καθηγητής του Τμήματος Μάρκετινγκ & Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών, «ενώ η Ελλάδα δεν εισάγει καύσιμα από το Ιράν, εμπορεύματα όπως το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο τιμολογούνται σε διεθνείς αγορές. Όταν ένα στρατηγικό σημείο του δικτύου εφοδιασμού διαταράσσεται, η αναστάτωση διαχέεται διεθνώς. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η μεσανατολική σύρραξη έχει ήδη οδηγήσει στην αναστολή περίπου του ενός πέμπτου της παγκόσμιας παραγωγής καυσίμων και οι αγορές έχουν ήδη αντιδράσει ανάλογα».


Οι πρώτες επιπτώσεις: Αύξηση στα καύσιμα

Σύμφωνα με τον κ. Μπάλτα, είναι προβλέψιμο ότι η πρώτη και ταχύτερη επίπτωση της σύρραξης στη Μέση Ανατολή για τον Έλληνα καταναλωτή θα είναι οι ανατιμήσεις στα καύσιμα. Αν και η άνοδος των τιμών πετρελαίου μέχρι στιγμής είναι συγκρίσιμη με εκείνη που προκάλεσαν προηγούμενες κρίσεις στην περιοχή, η επίδραση στις τιμές του φυσικού αερίου είναι πιο έντονη. «Αυτό έχει συνέπειες για την ηλεκτροπαραγωγή και τη θέρμανση, δεδομένου ότι το φυσικό αέριο αποτελεί σημαντικό παράγοντα στο ενεργειακό μείγμα. Επισημαίνεται ωστόσο ότι οι τιμές της ενέργειας παρουσιάζουν διαχρονικά έντονες διακυμάνσεις, με απότομη άνοδο και πτώση. Επομένως, ενδέχεται να επιστρέψουν γρήγορα στα προ σύρραξης επίπεδα, εάν αυτή σταματήσει εγκαίρως», σημειώνει.

Η επίδραση της σύρραξης στο κόστος των τροφίμων, σύμφωνα με τον ίδιο, εμφανίζεται με καθυστέρηση, αλλά μπορεί να αποδειχθεί τελικά πιο επίμονη από τις αυξήσεις στο ενεργειακό κόστος. Όπως εξηγεί, υπάρχουν τρεις βασικοί δίαυλοι μετάδοσης της κρίσης στις αγορές τροφίμων.

Ο πρώτος είναι το μεταφορικό κόστος, καθώς τα ναύλα και τα ασφάλιστρα αυξάνονται, επιβαρύνοντας τις μεταφορές και ενσωματώνοντας τελικά το κόστος αυτό στις τιμές των εμπορευμάτων.

Ο δεύτερος είναι το αυξημένο ενεργειακό κόστος, το οποίο επηρεάζει σημαντικά τόσο την αγροτική όσο και τη βιομηχανική παραγωγή, ενώ καθιστά ακριβότερες τις μεταφορές τροφίμων σε κάθε στάδιο της εφοδιαστικής αλυσίδας.

Ο τρίτος δίαυλος αφορά τα λιπάσματα και τις συναφείς εισροές στην αγροτική παραγωγή. Εάν αυξηθούν οι τιμές τους, μπορεί να προκληθούν μειωμένες αποδόσεις καλλιεργειών, υψηλότερο κόστος παραγωγής αγροτικών προϊόντων και, τελικά, αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων για τον καταναλωτή.

Σύμφωνα με τον κ. Μπάλτα, αυτοί οι τρεις μηχανισμοί μετάδοσης της κρίσης βρίσκουν τον Έλληνα καταναλωτή σε ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον, καθώς οι μεγάλες σωρευτικές ανατιμήσεις της περιόδου 2021–2025 έχουν ήδη διαμορφώσει υψηλές τιμές που πιέζουν σημαντικά τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς.


Τα δύο σενάρια για την πορεία της κρίσης

«Οι προβλέψεις για την πορεία της σύρραξης είναι επισφαλείς και υπερβαίνουν τον σκοπό της συζήτησής μας. Το μόνο βέβαιο είναι ότι το μέγεθος των επιπτώσεων στον καταναλωτή και στην ακρίβεια εξαρτάται κυρίως από τη διάρκεια της σύρραξης», τονίζει ο κ. Μπάλτας.

Και συμπληρώνει: «Εάν απλουστεύσουμε σκόπιμα μία σύνθετη κατάσταση, μπορούμε να διακρίνουμε δύο σενάρια: το καλό και το κακό. Στο καλό σενάριο υπάρχει ταχεία αποκλιμάκωση μέσα σε διάστημα εβδομάδων, με επιπτώσεις αισθητές αλλά προσωρινές και αντιστρέψιμες. Τα καύσιμα επιστρέφουν σταδιακά στις προ σύρραξης τιμές τους, οι οποίες πρέπει να σημειωθεί ότι ήταν σχετικά χαμηλές. Οι τιμές των καταναλωτικών αγαθών αυξάνονται λίγο, αλλά σύντομα σταθεροποιούνται ή επανέρχονται στα προ κρίσης επίπεδα. Στο κακό σενάριο, έχουμε μία παρατεταμένη σύρραξη με σοβαρότερες επιπτώσεις. Το ενεργειακό κόστος αυξάνεται και παραμένει σε πολύ υψηλά επίπεδα, καθιστώντας εξαιρετικά ακριβές τις μετακινήσεις και τη θέρμανση για τους καταναλωτές. Οι τρεις δίαυλοι που αναφέραμε μεταδίδουν την κρίση στις αγορές τροφίμων και σταδιακά επηρεάζονται όλοι οι κλάδοι που αφορούν τους καταναλωτές, καθώς το αυξημένο κόστος παραγωγής και λειτουργίας των επιχειρήσεων προκαλεί αλυσιδωτές ανατιμήσεις που διαχέονται στην ελληνική οικονομία».

Εστιάζοντας στον ψυχολογικό παράγοντα, σημειώνει ότι «στην πράξη είναι περισσότερο πρωταγωνιστικός από όσο συνήθως νομίζουμε».

Όπως εξηγεί, «μία παρατεταμένη και διευρυμένη σύρραξη αλλάζει την ψυχολογία όλων των εμπλεκομένων στην αγορά και προκαλεί διάφορες παρενέργειες. Για παράδειγμα, η ανησυχία για επάρκεια αγαθών ή για μεγάλες επικείμενες ανατιμήσεις μπορεί να οδηγήσει καταναλωτές σε προληπτικές αγορές, που λειτουργούν εν μέρει ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Παράλληλα, η διάχυτη αβεβαιότητα οδηγεί σε πιο επιφυλακτική καταναλωτική συμπεριφορά, με στόχο την προστασία των διαθέσιμων πόρων και τη μείωση των δαπανών. Σε άλλες περιπτώσεις, παράγοντες της αγοράς μπορεί να παρασυρθούν από υπερβολική ανησυχία και να αναστείλουν επενδύσεις ή επιχειρηματικές κινήσεις. Τέτοιες ψυχολογικές αντιδράσεις από την πλευρά των επιχειρήσεων διευρύνουν το οικονομικό αποτύπωμα της κρίσης. Τέλος, γνωρίζουμε ότι οι μεγάλες κρίσεις μπορούν να προκαλέσουν κερδοσκοπική ψυχολογία και οπορτουνιστικές συμπεριφορές. Για τον λόγο αυτό χρειάζεται αυτοσυγκράτηση, ψυχραιμία και θεσμική επιστασία της αγοράς, ώστε οι συνέπειες της μεσανατολικής σύρραξης να μην πολλαπλασιαστούν από τον ψυχολογικό παράγοντα στο εσωτερικό της χώρας».


Το νέο προφίλ του Έλληνα καταναλωτή

Την ίδια ώρα, οι παρεμβάσεις της πολιτείας θεωρούνται κρίσιμες, καθώς το διαθέσιμο εισόδημα των ελληνικών νοικοκυριών έχει ήδη δεχθεί ισχυρές πιέσεις τα τελευταία χρόνια λόγω του υψηλού πληθωρισμού. Η περίοδος των μεγάλων αυξήσεων σε τρόφιμα και ενέργεια έχει αφήσει έντονο αποτύπωμα στις καταναλωτικές συνήθειες, διαμορφώνοντας ένα νέο προφίλ για τον Έλληνα καταναλωτή.

Οι αγορές πλέον χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη προσοχή και συγκράτηση. Οι καταναλωτές συγκρίνουν συστηματικά τιμές, στρέφονται πιο συχνά σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας και αναζητούν προσφορές πριν προχωρήσουν σε αγορές. Παράλληλα, η κατανάλωση σε ορισμένες κατηγορίες μη βασικών αγαθών έχει περιοριστεί, καθώς προτεραιότητα δίνεται στις βασικές ανάγκες του νοικοκυριού.

Ιδιαίτερα στον τομέα των τροφίμων, η συμπεριφορά των καταναλωτών έχει αλλάξει αισθητά. Τα ελληνικά νοικοκυριά οργανώνουν περισσότερο τις αγορές τους, αποφεύγουν τις σπατάλες και επιλέγουν προϊόντα με βάση την τιμή αλλά και την ποσότητα. Οι αλυσίδες σούπερ μάρκετ καταγράφουν αυξημένη ζήτηση για οικονομικότερες επιλογές, επιβεβαιώνοντας τη στροφή προς πιο «συντηρητικά» καταναλωτικά πρότυπα.

Οι καταναλωτές βρίσκονται σε καθεστώς αβεβαιότητας και, σύμφωνα με έρευνα της Circana με τίτλο «Καταναλωτικές τάσεις στην Ελλάδα: Οικονομική πίεση, νέες συνήθειες, νέες ευκαιρίες», η οποία παρουσιάστηκε πρόσφατα σε εκδήλωση του Ινστιτούτου Πωλήσεων Ελλάδος, εμφανίζονται ιδιαίτερα προσεκτικοί στις δαπάνες τους, στρεφόμενοι περισσότερο σε βασικά αγαθά και οικονομικότερες επιλογές. Αναλυτικότερα, μόλις 1 στους 5 καταναλωτές αισθάνεται οικονομικά ασφαλής, ενώ περίπου το 25% των νοικοκυριών δηλώνει ότι δυσκολεύεται να καλύψει τις μηνιαίες υποχρεώσεις του. Παράλληλα, μόνο οι μισοί εργαζόμενοι δηλώνουν ότι αισθάνονται ασφάλεια για τη δουλειά τους, στοιχείο που επηρεάζει άμεσα την καταναλωτική συμπεριφορά.

Η οικονομική πίεση οδηγεί σε πιο προσεκτικές αγοραστικές επιλογές. Σύμφωνα με έρευνα, το 60% των καταναλωτών δηλώνει ότι αγοράζει προϊόντα κυρίως όταν βρίσκονται σε προσφορά, ενώ το 43% στρέφεται περισσότερο σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας ως οικονομικότερη λύση. Το 57% έχει περιορίσει τις αγορές μη αναγκαίων αγαθών, το 52% συγκρίνει τιμές και αγοράζει συνήθως τη φθηνότερη μάρκα, το 29% αγοράζει μικρότερες ποσότητες ή λιγότερο συχνά, το 21% έχει σταματήσει την αγορά συγκεκριμένων προϊόντων και το 10% δηλώνει ότι αγοράζει περισσότερο κατεψυγμένα αντί για φρέσκα.

Παράλληλα, καταγράφεται σημαντική αλλαγή στις συνήθειες κατανάλωσης εκτός σπιτιού. Το 84% των καταναλωτών δηλώνει ότι έχει περιορίσει τις δαπάνες για φαγητό ή διασκέδαση εκτός σπιτιού, καθώς και για ρούχα, παπούτσια ή αξεσουάρ, ενώ η συχνότητα εξόδων διαμορφώνεται κατά μέσο όρο σε περίπου 5,9 ημέρες τον μήνα. Η διασκέδαση παραμένει ανάγκη, όμως το κόστος λειτουργεί περιοριστικά. Στις προτιμήσεις εξόδου, τα εστιατόρια και οι ταβέρνες συγκεντρώνουν το 60%, τα καφέ και τα μπαρ το 50% και τα ταξίδια ή οι εκδρομές το 46%.

Ταυτόχρονα, παρά την οικονομική πίεση, η έρευνα εντοπίζει και ευκαιρίες για τις εταιρείες, όπως η ανάπτυξη προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας, η έμφαση σε «value προϊόντα», οι προσφορές, οι προωθητικές ενέργειες και οι λύσεις που διευκολύνουν την κατανάλωση στο σπίτι. Με άλλα λόγια, οι επιχειρήσεις που προσαρμόζονται στη λογική του «value for money» μπορούν να κερδίσουν μερίδιο αγοράς.

Σύμφωνα με την Circana, οι εξελίξεις αυτές διαμορφώνουν ένα νέο τοπίο στη λιανική αγορά, όπου η σχέση ποιότητας – τιμής, οι προωθητικές ενέργειες και οι οικονομικές επιλογές αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία για τους καταναλωτές.