Ανδρέας Παπανδρέου: Τριάντα χρόνια από τον θάνατό του - Η πορεία της ζωής ενός από τους πιο χαρισματικούς ηγέτες της Ελλάδας της Μεταπολίτευσης (Εικόνες)

Ήταν ξημερώματα Κυριακής, το ημερολόγιο έγραφε 23 Ιουνίου 1996 και οι δείκτες του ρολογιού 01.30. Εκείνη την ώρα ο Ανδρέας Παπανδρέου ξεκίνησε το ταξίδι για το πέρασμα του στην απέναντι όχθη. Ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ έχει καταφέρει κάτι μοναδικό στα πολιτικά πράγματα. Ακόμη και σήμερα, που έχουν περάσει τριάντα χρόνια από τον θάνατό του, το όνομά του εξακολουθεί να μνημονεύεται από «συντρόφους» αλλά και πολιτικούς αντιπάλους, ενώ κάποιοι επιχειρούν να τον «κοπιάρουν» εμφανιζόμενοι ως συνεχιστές του. Άλλωστε, μόνο τυχαίο δεν θεωρείται το γεγονός ότι ήταν ο πρωθυπουργός στη Μεταπολίτευση που άφησε πίσω του ισχυρό αποτύπωμα.

Διαβάστε: Δήμητρα Παπανδρέου στο parapolitika.gr: "Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα τον φοβούνται ακόμη - Οι εχθροί του στο ΠΑΣΟΚ καπηλεύονται τη μνήμη του"

Ο Ανδρέας είχε φανατικούς «οπαδούς», οι οποίοι ακόμα και σήμερα μιλούν με θαυμασμό για εκείνον, αλλά και ορκισμένους εχθρούς, οι οποίοι τον αποκαλούσαν «λαοπλάνο» και «λαϊκιστή». Παράλληλα, έχει μείνει στην ιστορική μνήμη για το πολιτικό εκτόπισμα που διέθετε. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μία δήλωση που είχε κάνει κάποτε η «Σιδηρά Κυρία» Μάργκαρετ Θάτσερ. «Δεν έφευγε ποτέ από Σύνοδο Κορυφής, εάν δεν κέρδιζε κάτι για τη χώρα του».

Ανδρέας Παπανδρέου: Το ξεκίνημα

Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήρθε στη ζωή στις 5 Φεβρουαρίου 1919. Ήταν γιος του «Γέρου της Δημοκρατίας», Γεωργίου Παπανδρέου, και της Σοφίας Μινέικο. Μεγάλωσε στην Αθήνα και φοίτησε στο Κολλέγιο Αθηνών. Σε πολύ νεαρή ηλικία, και συγκεκριμένα μόλις στα 15 του χρόνια, δημιούργησε το μαρξιστικό περιοδικό «Ξεκίνημα» και δημοσίευσε πολλά κείμενα για τον σοσιαλισμό. Το υπουργείο Παιδείας, ύστερα από παρέμβαση της δεξιάς εφημερίδας «Εστία», διέταξε ανακρίσεις και οι μαθητές που είχαν παρεκτραπεί τιμωρήθηκαν με κακή διαγωγή στο ενδεικτικό τους. Το 1937 πέρασε το κατώφλι της Νομικής Σχολής Αθηνών και την ίδια περίοδο συμμετείχε σε ομάδα 13 νεαρών τροτσκιστών κομμουνιστών - με πολιτικές αναφορές στην ομάδα «Προλετάριος». Μάλιστα, μεταξύ των «13» ήταν και ο φιλόσοφος Κορνήλιος Καστοριάδης. Οι «13» συνελήφθησαν από την αστυνομία, εξαναγκάστηκαν σε υπογραφή δήλωσης μετανοίας και αποκήρυξης του κομμουνισμού και τελικά αφέθηκαν ελεύθεροι. Μάλιστα, τον Ανδρέα Παπανδρέου ανέκρινε προσωπικά ο Κωνσταντίνος Μανιαδάκης, υφυπουργός Δημοσίας Ασφαλείας, ενώ πολλά χρόνια αργότερα, και συγκεκριμένα το 1964, ως βουλευτής της ΕΡΕ ο Μανιαδάκης χρησιμοποίησε τη «δήλωση μετανοίας» για να επιτεθεί πολιτικά στον Ανδρέα Παπανδρέου.

Η ακαδημαϊκή καριέρα του Ανδρέα Παπανδρέου στις ΗΠΑ

Όταν ο Ανδρέας Παπανδρέου αφέθηκε ελεύθερος αποφάσισε να φύγει για την Αμερική. Η άφιξή του στην άλλη άκρη του Ατλαντικού τον οδήγησε να υπηρετήσει ως εθελοντής σε σημαντική θέση στο Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, ως εξεταστής μοντέλων για τον κατάλληλο χρόνο επισκευής πολεμικών πλοίων. Το 1943 έλαβε το διδακτορικό του στα οικονομικά και τη φιλοσοφία από το Χάρβαρντ και στη συνέχεια διορίστηκε στο φημισμένο πανεπιστήμιο ως αναπληρωτής καθηγητής. Σε ηλικία μόλις 25 ετών ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν ένα από τα πέντε μέλη της ελληνικής αντιπροσωπείας στη διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς - η οποία σχεδίασε ολόκληρη την αρχιτεκτονική της παγκόσμιας οικονομίας ως τις πετρελαϊκές κρίσεις του '70 - και της οποίας ηγείτο ο κορυφαίος Έλληνας οικονομολόγος Κυριάκος Βαρβαρέσος. Το 1947 διορίστηκε επίκουρος και στη συνέχεια τακτικός καθηγητής του Πανεπιστημίου της Μινεσότα και του Πανεπιστημίου Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια, όπου και διετέλεσε πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης από το 1956 ως το 1959. Το 1941 παντρεύτηκε τη Χριστίνα Ρασσιά, με την οποία μετά από ένα διάστημα τράβηξαν χωριστούς δρόμους, μέχρις ότου γνώρισε τη Μαργαρίτα Τσαντ στο σαλόνι ενός οδοντιατρείου. Ο Ανδρέας και η Μαργαρίτα παντρεύτηκαν και απέκτησαν τέσσερα παιδιά: τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο.

Η επιστροφή του Ανδρέα Παπανδρέου στην Ελλάδα, η Ένωση Κέντρου και η χούντα

Στις 16 Ιανουαρίου 1961 αποφάσισε να επιστρέψει οικογενειακώς στην Ελλάδα και ενώ είχε προηγηθεί πρόταση σε εκείνον από τον «Εθνάρχη» Κωνσταντίνο Καραμανλή προκειμένου να αναλάβει τη θέση του προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου και του επιστημονικού διευθυντή του νεοσύστατου Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), όπως επίσης και του συμβούλου της Τράπεζας της Ελλάδος. Η πολιτική «φλόγιζε» μέσα του και έτσι το 1964 εξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής με την Ένωση Κέντρου. Αρχικά ανέλαβε το υπουργείο Προεδρίας και στη συνέχεια ορίστηκε αναπληρωτής υπουργός Συντονισμού. Ύστερα ήρθε η «Αποστασία» του 1965, με τον ίδιο να κερδίζει τη συμπάθεια των πρώην ΕΑΜιτών και ΕΛΑΣιτών, των οποίων την εμπιστοσύνη δεν έχασε ποτέ. Η ηγεσία της Αριστεράς τον έβλεπε βέβαια καχύποπτα, όπως και ο ίδιος άλλωστε.

Στις 21 Απριλίου 1967 η Δημοκρατία μπήκε στο «γύψο» και ο Ανδρέας Παπανδρέου έπεσε στα χέρια της χούντας με περιπετειώδη τρόπο. Συνελήφθη τις πρώτες πρωινές ώρες στο σπίτι του στο Καστρί λίγα δευτερόλεπτα προτού ένας αξιωματικός πυροβολήσει τον γιο του, Γιώργο. Φυλακίστηκε για περίπου έξι μήνες, ωστόσο χάρη στην παρέμβαση διανοουμένων του εξωτερικού, αλλά και του τότε προέδρου των ΗΠΑ, Λίντον Τζόνσον, οι συνταγματάρχες αναγκάστηκαν να τον αποφυλακίσουν.

Το ΠΑΚ, η επιστροφή στην Ελλάδα μετά τη χούντα και η δημιουργία του ΠΑΣΟΚ

Μετά την αποφυλάκισή του, ο Ανδρέας πίστευε ότι η χούντα έπρεπε να «πέσει». Έτσι λοιπόν έβαλε σκοπό της ζωής του να βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση. Στις αρχές του 1968 έφυγε από την Ελλάδα και πήγε στην Στοκχόλμη, όπου ίδρυσε το ΠΑΚ (Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα), που είχε σημαντική αντιδικτατορική δράση στο εξωτερικό, με πολλά από τα στελέχη του στη συνέχεια να τον ακολουθούν στην ίδρυση του ΠΑΣΟΚ.

Τα χρόνια πέρασαν, η χούντα έπεσε στις 23 Ιουλίου 1974 μετά το προδοτικό πραξικόπημα της Κύπρου και στην Ελλάδα επέστρεψε η Δημοκρατία. Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν συμμετείχε στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Γύρισε στην Ελλάδα στις 16 Αυγούστου και ξεκίνησε την προετοιμασία της δημιουργίας του ΠΑΣΟΚ. Λίγες μέρες αργότερα, στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, στο ισόγειο του King Palace ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοίνωσε την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ. Στις πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης το ΠΑΣΟΚ έλαβε 13,58%, ενώ εξελέγησαν 12 βουλευτές. Το συγκεκριμένο αποτέλεσμα φαίνεται πως τον πίκρανε και ήθελε να τα παρατήσει και να επιστρέψει στον Καναδά για να συνεχίσει την ακαδημαϊκή του καριέρα.

Όπως γράφει ο Μίμης Ανδρουλάκης στο βιβλίο του «Κάτω από τις στάχτες», ο Ανδρέας βρέθηκε μαζί με μία παρέα συνεργατών του στο «Χάραμα», όπου τραγουδούσε ο Βασίλης Τσιτσάνης. Σύμφωνα με μαρτυρία την οποία επικαλείται στο βιβλίο του ο Ανδρουλάκης, χωρίς ωστόσο να κατονομάζει τον «πληροφοριοδότη», κάποιος ψιθύρισε στο αυτί του δεξιοτέχνη του μπουζουκιού και του ρεμπέτικου: «Ο “Μεγάλος” είναι λιώμα, κοίτα να τον ανεβάσεις». Αφού, λοιπόν, έπαιξε μερικά κομμάτια για προθέρμανση αλλά και… ξεκάρφωμα, προκειμένου να κατεβάσει και ο Παπανδρέου το απαραίτητο αλκοόλ, που όλα τα κάνει πιο εύκολα, ο Τσιτσάνης παίζει τις πρώτες νότες από το «Της γερακίνας γιος», λέγοντας: «Στον “Μεγάλο” το επόμενο» και δείχνοντας το τραπέζι του αρχηγού του ΠΑΣΟΚ. Δευτερόλεπτα αργότερα ο Παπανδρέου άνοιξε τα χέρια, χόρεψε το ζεϊμπέκικο του τραγουδώντας «μα εγώ δεν ζω γονατιστός», την ώρα που γύρω του σηκώθηκαν οι «μιλημένοι» θαμώνες συμπαρασύροντας και τους υπόλοιπους… Όταν τελείωσε το κομμάτι, ο ίδιος ο Τσιτσάνης έκανε μια υπόκλιση στον Ανδρέα, ενώ ο κόσμος παραληρούσε. Επιστρέφοντας στο τραπέζι του έχοντας γευτεί την αποθέωση, είπε απλά: «Θα μείνω, θα παλέψω, θα κερδίσω. Είμαι της γερακίνας γιος»!

Η πορεία προς την "Αλλαγή"

Στις εκλογές του 1977 το ΠΑΣΟΚ βρέθηκε στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης, διπλασιάζοντας τα ποσοστά του λαμβάνοντας 25,34%, ενώ εξέλεξε 93 βουλευτές. Τέσσερα χρόνια, αργότερα η «Αλλαγή» έγινε πραγματικότητα. Στις 18 Οκτωβρίου 1981 ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε το δικό του ραντεβού με την ιστορία, με το Κίνημα να λαμβάνει ποσοστό 48,1%. Η έννοια της «Αλλαγής» βρισκόταν στο γεγονός πως ύστερα από μια μακρά περίοδο δεξιάς κυβέρνησης, την εξουσία πήρε ένα κόμμα που διέπεται από τις αρχές του Σοσιαλισμού. Η προεκλογική εκστρατεία του Ανδρέα Παπανδρέου στηρίχθηκε σε συνθήματα όπως «Εδώ και τώρα αλλαγή» και «Η Ελλάδα στους Έλληνες», ενώ ο ίδιος καλλιέργησε το προφίλ του πολιτικού που βρισκόταν σε άμεση επαφή και επικοινωνία με τα λαϊκά στρώματα• συνήθως προσφωνούνταν, από φίλους και αντιπάλους, με το μικρό του όνομα, «Ανδρέας».

Το ΠΑΣΟΚ με τον Παπανδρέου στην ηγεσία κέρδισε και τις εκλογές της 2ας Ιουνίου 1985, ωστόσο τρία χρόνια αργότερα ξέσπασε το σκάνδαλο Κοσκωτά, στο οποίο κατηγορήθηκαν για ενεργή συμμετοχή στελέχη της κυβέρνησης, συμπεριλαμβανόμενου και του Ανδρέα Παπανδρέου. Ο Ανδρέας Παπανδρέου παραπέμφθηκε στο Ειδικό Δικαστήριο, το οποίο ωστόσο τον αθώωσε, ενώ το ΠΑΣΟΚ γνώρισε τρεις διαδοχικές εκλογικές ήττες (Ιούνιος 1989, Νοέμβριος 1989, Απρίλιος 1990). Ωστόσο, το 1993 κατάφερε και πέτυχε ένα ιστορικό comeback επιστρέφοντας για τρίτη και τελευταία φορά στην πρωθυπουργία και κερδίζοντας τις εκλογές της 10ης Οκτωβρίου 1993 με 47%.

Η επιβαρυμένη υγεία του Ανδρέα Παπανδρέου και οι τελευταίες του στιγμές

Από τα τέλη της δεκαετίας του '80 η υγεία του είχε επιβαρυνθεί, ώσπου τον Νοέμβριο του 1995 εισήχθη στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο. Τον Ιανουάριο του 1996 παραιτήθηκε από την πρωθυπουργία -τον διαδέχθηκε ο Κώστας Σημίτης-, ωστόσο παρέμεινε πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ. Το βράδυ της 22ας Ιουνίου ο Τηλέμαχος Χυτήρης μαζί με τον Νίκο Αθανασάκη πέρασαν το κατώφλι της οδού Αγράμπελης στην Εκάλη με σκοπό να συναντήσουν τον Ανδρέα Παπανδρέου. Οι δύο άνδρες ήταν επιφορτισμένοι με τη σύνταξη της σύντομης παρέμβασης που θα έκανε λίγες μέρες αργότερα, όταν και θα διεξαγόταν το συνέδριο του κόμματος. Σε συνέντευξη που είχε παραχωρήσει ο κ. Χυτήρης στο ONE θυμήθηκε συγκινημένος τις τελευταίες στιγμές του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ.

«Στο σπίτι ως συνήθως ήταν και κάποιοι άλλοι, επομένως δεν μπορούσαμε να συζητήσουμε. Μας είπαν καθίστε στο φαγητό και καθίσαμε. Κάποια στιγμή ο Ανδρέας σηκώθηκε και είπε ‘με συγχωρείτε πολύ, εγώ θα αποχωρήσω’. Αποχώρησε και το εντυπωσιακό ήταν ότι μας πλησίασε έναν-έναν και μας χαιρέτησε διά χειραψίας και τη στιγμή που πήγε να χαθεί στην πόρτα του δωματίου, γύρισε και μας χαιρέτησε όλους μαζί με το γνωστό του τρόπο» περιέγραψε ο κ. Χυτήρης.

«Κι εμείς οι άλλοι, ήταν και κάποιοι γιατροί και κάποιοι φίλοι, πήγαμε στο μπαλκόνι και καθίσαμε λίγο ακόμα. Αλλά κάποια στιγμή η γιατρός που ήταν στο πόδι του Δημήτρη Κρεμαστινού ήρθε ταραγμένη και λέει ‘ο πρόεδρος δεν είναι καλά’. Οπότε έτρεξε η γιατρός για τις πρώτες βοήθειες, τηλεφώνησε στον Κρεμαστινό, υπήρξε ταραχή μεγάλη. Εγώ μπήκα με έναν γιατρό στο δωμάτιο του Ανδρέα. Η σύζυγός του ήταν τρελαμένη και επομένως εκτός εκείνη τη στιγμή. Ο γιατρός μού ζήτησε να τον βοηθήσω ώστε να προσπαθήσει να κάνει ανάνηψη» περιέγραψε το ιστορικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ.

«Ήταν σε κώμα, βοήθησα όσο μπορούσα εγώ, ο γιατρός έκανε μαλάξεις ειδικές, μήπως και γίνει ανάνηψη. Υπήρχε και το μηχάνημα και η γραμμή έγινε ευθεία, που σημαίνει ότι είχε έρθει το τέλος και δεν μπορούσε να γίνει ανάνηψη και στο τέλος ο γιατρός στεναχωρημένος βγήκε από το δωμάτιο κι έμεινα μόνο εγώ με τον Ανδρέα» κατέληξε την αφήγησή του ο Τηλέμαχος Χυτήρης εμφανώς συγκινημένος και πρόσθεσε: «Του έκλεισα τα μάτια».

Η κηδεία του πραγματοποιήθηκε στις 26 Ιουνίου 1996. Ο Ανδρέας Παπανδρέου οδηγήθηκε στην τελευταία του κατοικία με τιμές εν ενεργεία αρχηγού κράτους – κάτι που είχε να συμβεί στην Ελλάδα από το 1964. Η πομπή προς το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών ήταν εντυπωσιακή: Τον συνόδευσε πλήθος πολιτών κάθε ηλικίας, πολιτικοί ηγέτες από όλο τον κόσμο. Σύμφωνα με τις περιγραφές σχεδόν 100 πολιτικές προσωπικότητες από όλον τον κόσμο απέτισαν φόρο τιμής, ανάμεσά τους και εκπρόσωποι μεγάλων δυνάμεων της Δύσης και της Ανατολής. Στην κηδεία εκφωνήθηκαν συνολικά 12 επικήδειοι λόγοι, με πρώτο αυτόν του τότε πρωθυπουργού, Κώστα Σημίτη, και τελευταίο τον συγκλονιστικό λόγο του γιου του, Γιώργου Παπανδρέου. Ο επικήδειος του Γιώργου έμεινε στην ιστορία, κυρίως για τη φράση: «Τα έμαθες τα νέα, πατέρα; […] Πατέρα, θέλουμε να σου μιλήσουμε με τον ίδιο τρόπο, όπως κάθε φορά που συνέβαινε κάτι σημαντικό. Τα νέα είναι τα εξής: ένας σπουδαίος άνδρας, ένας μεγάλος επαναστάτης, ο πατέρας μας, έφυγε. Και θέλουμε να σου πούμε κάτι ακόμη: Σε αγαπάμε. Όλοι που μαζεύτηκαν εδώ, σε αγαπάνε. Όλοι μας ορφανέψαμε. Γεια σου, πατέρα».

Η αιτία του θανάτου του Ανδρέα Παπανδρέου

Ο αείμνηστος Δημήτρης Κρεμαστινός ήταν ο προσωπικός γιατρός του Ανδρέα Παπανδρέου. Το 2019 με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ, με άρθρο του στα «Νέα Σαββατοκύριακο», «παραβίασε» το ιατρικό απόρρητο και αποκάλυψε τι ήταν αυτό που έκοψε το νήμα της ζωής του ιστορικού ηγέτη του ΠΑΣΟΚ.

«Έζησε μετά την έξοδο από το Ωνάσειο περίπου 6 μήνες, αφού προηγουμένως είχε παραιτηθεί από την πρωθυπουργία. Τις τελευταίες ημέρες της ζωής του και ενόψει του Συνεδρίου του ΠΑΣΟΚ υφίστατο ένα διαρκές stress με το δίλημμα εάν θα πρέπει ή όχι να παραστεί στο συνέδριο. Το γεγονός αυτό πιθανόν να συνδέεται με την καρδιακή ανακοπή που υπέστη 4 ημέρες προ του συνεδρίου. Στη σταδιοδρομία μου, ουδέποτε αντιμετώπισα έναν άλλο άρρωστο με ανάλογα προβλήματα».

Οι γυναίκες της ζωής του

Ο Ανδρέας Παπανδρέου παντρεύτηκε τρεις φορές. Όπως προαναφέραμε, παντρεύτηκε αρχικά τη Χριστίνα Ρασσιά, στη συνέχεια τη Μαργαρίτα Τσαντ και το 1989 με τη Δήμητρα Λιάνη, με την οποία έμεινε μαζί μέχρι το τέλος της ζωής του.