Η συνέντευξη του Αγησίλαου Καλαμαρά στο parapolitika.gr και τον Γιάννη Ξυνόπουλο επιχειρεί να φωτίσει το ιδεολογικό και αξιακό υπόβαθρο του νέου του βιβλίου «Ανθρωπιστικό Μανιφέστο - Η Αντεπίθεση των Ανθρώπων», ενός κειμένου που λειτουργεί ως διακήρυξη απέναντι στην απανθρωπιά, τον ατομισμό και την κανονικοποίηση της αδικίας, επαναφέροντας στο επίκεντρο την αξιοπρέπεια, την παιδεία και τη συλλογική ευθύνη.

Ποιος είναι ο Αγησίλαος Καλαμαράς και το έργο του

Ο Αγησίλαος Καλαμαράς είναι Έλληνας συγγραφέας και φιλόλογος, με σπουδές Ιστορίας και Αρχαιολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, και πολυετή παρουσία στον χώρο της δημόσιας και ιδιωτικής εκπαίδευσης, με αντικείμενο τη Νεοελληνική Γλώσσα και τη Λογοτεχνία. Η συγγραφική του διαδρομή συνδέεται στενά με την παιδεία, την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και τη σχέση του ανθρώπου με την κοινωνία, στοιχεία που διατρέχουν σταθερά το σύνολο του έργου του.


Η εργογραφία του περιλαμβάνει εκπαιδευτικά βιβλία και βοηθήματα για τη Νεοελληνική Γλώσσα και τη Λογοτεχνία, καθώς και δοκιμιακά κείμενα κοινωνικού και ανθρωπιστικού προβληματισμού, μέσα από τα οποία επιχειρεί να γεφυρώσει τον λόγο της εκπαίδευσης με τα σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα. Στα κείμενά του επανέρχονται ζητήματα όπως η ευθύνη του πολίτη, η αξία της παιδείας ως εργαλείου ελευθερίας και η ανάγκη υπεράσπισης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε μια εποχή που κυριαρχούν ο κυνισμός και η αδιαφορία.

Με το βιβλίο «Ανθρωπιστικό Μανιφέστο - Η Αντεπίθεση των Ανθρώπων» επιχειρεί μια πιο συγκροτημένη και δημόσια παρέμβαση στο πεδίο της κοινωνικής και πολιτικής σκέψης, παρουσιάζοντας τον ανθρωπισμό όχι ως αφηρημένη έννοια ή ηθικό σύνθημα, αλλά ως ενεργή στάση ζωής και καθημερινή πράξη. Το έργο αυτό συμπυκνώνει τη συνολική του συγγραφική ταυτότητα, καθώς συνδέει την παιδεία, τον πολιτισμό και τις αξίες σε ένα ενιαίο πλαίσιο λόγου, προτείνοντας έναν πιο συμμετοχικό και υπεύθυνο ρόλο για τον σύγχρονο άνθρωπο απέναντι στην απανθρωπιά, την αδικία και την κοινωνική αποξένωση.

Η αφετηρία της συγγραφής και η ανάγκη για ένα ανθρωπιστικό μανιφέστο

Ανατρέχοντας στα κίνητρα που τον οδήγησαν στη συγγραφή του βιβλίου, ο Αγησίλαος Καλαμαράς εξηγεί ότι η αφετηρία του ήταν μια βαθιά αντίδραση απέναντι στην πραγματικότητα της εποχής μας. «Η συγγραφή του Ανθρωπιστικού Μανιφέστου προέκυψε ως μια φυσική αντίδραση στην απανθρωπιά και τον ατομισμό που κυριαρχούν στην εποχή μας. Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία περισσεύει, αλλά η συμπόνια λιγοστεύει, όπου η τεχνολογία μεγαλώνει, μα ο άνθρωπος μικραίνει. Το Ανθρωπιστικό Μανιφέστο γεννήθηκε, λοιπόν, ως άρνηση της αντίληψης ότι ο κόσμος είναι μια αρένα όπου επιβιώνει ο πιο κυνικός γι’ αυτό και είναι φυσικό να πληρώνει ο αδύναμος το κόστος του συστήματος και να διαφεύγει ο ισχυρός το βάρος των πράξεών του. Αλλά το βιβλίο δεν γράφτηκε μόνο από αγανάκτηση, αλλά και από την ανάγκη να εκπαιδευτούμε ξανά στην ανθρωπιά, όχι ως συναίσθημα στιγμιαίο, αλλά ως στάση καθημερινή και πολιτική. Το Ανθρωπιστικό Μανιφέστο είναι, με άλλα λόγια, μια επαναστατική υπενθύμιση για να μην συνηθίσουμε την απανθρωπιά. Γιατί κάθε σιωπηλός συμβιβασμός είναι νίκη της απανθρωπιάς, και κάθε μας ανάσα που υψώνεται σε κραυγή είναι βήμα προς τη λευτεριά. Το βιβλίο αυτό τελικά γράφτηκε για να υπενθυμίσει σε όλους πως ο ανθρωπισμός δεν είναι το παρελθόν που νοσταλγούμε, αλλά το μέλλον που οφείλουμε να χτίσουμε».

Πώς ορίζει ο Αγησίλαος Καλαμαράς τον ανθρωπισμό στη σημερινή πραγματικότητα

Μιλώντας για την έννοια του ανθρωπισμού στο σήμερα, ο συγγραφέας επιχειρεί να τη μεταφέρει από το επίπεδο της θεωρίας στην πράξη της καθημερινότητας. «Ανθρωπισμός είναι η πολιτική της αξιοπρέπειας και η ηθική της ευθύνης. Στη σημερινή κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα, δεν είναι μια ευγενική ιδέα για να στολίζουμε λόγους, αλλά μια συνειδητή επιλογή να τοποθετούμε τον άνθρωπο πάνω από το συμφέρον και την αξιοπρέπεια πάνω από την “αποτελεσματικότητα”. Ο ανθρωπισμός δεν είναι θεωρία, αλλά πράξη που πρέπει να εφαρμόζεται καθημερινά. Είναι ο λόγος που δεν θα πούμε, για να μην πληγώσουμε. Είναι η ανθρώπινη στάση που θα επιλέξουμε. Γιατί ο ανθρωπισμός δεν μπορεί παρά να ξεκινήσει, όταν αρχίσουμε να σκεφτόμαστε τους άλλους, όταν πάψουμε να μετράμε τον κόσμο μόνο με το μέτρο του δικού μας συμφέροντος και αρχίσουμε να τον κοιτάζουμε με τα μάτια του διπλανού μας. Γιατί η ανθρωπιά είναι το αντίδοτο στον κυνισμό, το βάλσαμο στις πληγές της κοινωνίας και του αυταρχισμού, το φως που διαλύει το σκοτάδι».

Το μεγαλύτερο έλλειμμα αξιών της σύγχρονης εποχής

Εστιάζοντας στο αξιακό κενό της εποχής μας, ο Αγησίλαος Καλαμαράς μιλά για μια επικίνδυνη εξοικείωση με το άδικο. «Το μεγαλύτερο έλλειμμα αξιών στη σύγχρονη εποχή εμφανίζεται στην εξοικείωση με το άδικο, καθώς έχουμε μάθει να ζούμε δίπλα στην αδικία χωρίς να αντιδρούμε. Είναι, θα το έλεγα αλλιώς, η κανονικοποίηση της απανθρωπιάς. Είναι ο κυνισμός που ντύνεται ρεαλισμός, η αδιαφορία που βαφτίζεται ωριμότητα, η σιωπή που παρουσιάζεται ως ουδετερότητα. Όμως η “ουδετερότητα” μπροστά στο άδικο αποτελεί ουσιαστικά μια συγκατάθεση που επιτρέπει στην αδικία να διαιωνίζεται. Οφείλουμε λοιπόν να αντιδράσουμε, να σηκώσουμε το βλέμμα μας και να υψώσουμε τη φωνή μας ενάντια στην αδικία. Γιατί η ελπίδα δεν φυτρώνει στην παραίτηση. Η ελπίδα δεν ανθίζει στη σιωπή. Η ελπίδα κατοικεί μόνο εκεί όπου οι άνθρωποι τολμούν να σπάσουν τα δεσμά, να σταθούν όρθιοι και να δράσουν. Και η δράση αυτή δεν μπορεί να αναβληθεί, αλλά να αρχίσει από εμάς, εδώ και τώρα».

Σε ποιους απευθύνεται το Ανθρωπιστικό Μανιφέστο

Αναφερόμενος στο κοινό του βιβλίου, ο συγγραφέας τονίζει τον συλλογικό και συμπεριληπτικό χαρακτήρα του. «Αυτό το βιβλίο αποτελεί ένα κάλεσμα για αλληλεγγύη και απευθύνεται σε όσους δεν παραιτούνται, σε όσους ονειρεύονται, σε όσους αναζητούν μια ριζική αλλαγή προς έναν πιο ανθρώπινο κόσμο. Απευθύνεται, σε όσους νιώθουν ότι κάτι μέσα τους αντιστέκεται, ακόμη κι όταν γύρω τους όλα τούς ζητούν να υποταχθούν. Απευθύνεται στους νέους που διψούν για μια κοινωνία ισότητας και δικαιοσύνης και στους πολίτες που θέλουν να περάσουν από την αγανάκτηση στη δράση και από τον μονόλογο στην κοινότητα. Τελικά, το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα κάλεσμα για αλληλεγγύη που απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο που αρνείται να γίνει θεατής των εξελίξεων. Απευθύνεται, λοιπόν, σε όλους όσους αναζητούν το αδύνατο. Γιατί μόνο εκεί κατοικεί η ελπίδα…».

Ο σύγχρονος άνθρωπος και η απομάκρυνση από τον συνάνθρωπο

Σχολιάζοντας τη σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με τον συνάνθρωπο, ο Αγησίλαος Καλαμαράς επισημαίνει ότι η απώλεια δεν είναι οριστική. «Πράγματι, ο σύγχρονος άνθρωπος κινδυνεύει να απομακρυνθεί από τον συνάνθρωπο, όχι επειδή έγινε “κακός”, αλλά επειδή εκπαιδεύτηκε να ζει εγκλωβισμένος στον εαυτό του, να μετρά τον χρόνο ως κέρδος και την αγωνία ως κανονικότητα. Έτσι, η αδιαφορία εμφανίζεται ως άμυνα, η απομόνωση ως αυτοπροστασία και η μοναχικότητα ως τρόπος ζωής. Ωστόσο, δεν πιστεύω ότι ο άνθρωπος έχασε την ανθρωπιά του. Πιστεύω ότι την έθαψε κάτω από τον φόβο, το άγχος και την κούραση. Την έθαψε για να αντέξει. Όχι γιατί δεν την έχει, αλλά γιατί δεν του επιτρέπεται να τη ζήσει χωρίς “κόστος”. Γι’ αυτό και το χρέος μας σήμερα δεν είναι απλώς να μιλάμε για αξίες, αλλά να τις ξανακάνουμε πράξη. Διότι η βοήθεια στον συνάνθρωπο έχει λυτρωτική δύναμη για την ψυχή μας. Δεν είναι φιλανθρωπία, είναι επαναφορά του μέτρου. Είναι ο μόνος δρόμος προς την αυτοπραγμάτωση, γιατί ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται μόνος του. Δεν πρέπει, άλλωστε, να ξεχνάμε πως όταν βαδίζουμε μόνοι πάμε γρήγορα, ενώ όταν βαδίζουμε μαζί πάμε μακριά». 

Η παιδεία ως θεμέλιο του ανθρωπιστικού οράματος

Αναλύοντας τον ρόλο της παιδείας, ο συγγραφέας τη θέτει στον πυρήνα κάθε ανθρωπιστικής προοπτικής. «Η παιδεία, μέσα στο ανθρωπιστικό μου όραμα, δεν είναι απλώς ένας θεσμός μετάδοσης γνώσεων. Η παιδεία που ονειρευόμαστε δεν μετριέται με βαθμούς και πιστοποιητικά, αλλά με τη δύναμη της ψυχής να αντισταθεί στο ψέμα και να υπερασπιστεί τον αδύναμο. Η παιδεία δεν είναι απλώς ένας θεσμός, ένα πρόγραμμα σπουδών ή μια σειρά μαθημάτων. Είναι το εργαστήρι όπου γεννιέται ο ελεύθερος άνθρωπος. Χωρίς παιδεία, ο ανθρωπισμός μαραίνεται. Χωρίς ανθρωπισμό, η παιδεία καταντά ένα ψυχρό εργαλείο παραγωγής γνώσεων. Μόνο όταν ενώνονται, μόνο όταν σμίγουν, σφυρηλατούν ψυχές που δεν δειλιάζουν, ψυχές που τολμούν να ονειρεύονται και να δημιουργούν. Η παιδεία λοιπόν, δεν μπορεί παρά να έχει κυρίαρχο ρόλο στο ανθρωπιστικό μου όραμα. Γιατί μέσα στα σχολεία μας διαμορφώνεται η ψυχή του αυριανού πολίτη, καθώς εκεί σμιλεύεται το ήθος της κοινωνίας και ριζώνουν οι αξίες του αύριο. Από τα σχολεία θα ξεκινήσει η αντεπίθεση της καλοσύνης απέναντι στη βαρβαρότητα. Από τα σχολεία θα γεννηθεί η επανάσταση της σκέψης απέναντι στην αδιαφορία. Πιστεύω ακράδαντα πως η αντεπίθεση απέναντι στην απανθρωπιά δεν μπορεί να ξεκινήσει με κραυγές μίσους, αλλά με φωνές δασκάλων που εμπνέουν. Δεν μπορεί να στηριχθεί στη βία, αλλά στη δύναμη της σκέψης και της αρετής. Δεν μπορεί να έρθει με όπλα, αλλά με βιβλία».

Κριτική του παρόντος και πρόταση για το μέλλον

Τοποθετώντας το βιβλίο του ανάμεσα στο σήμερα και το αύριο, ο Αγησίλαος Καλαμαράς ξεκαθαρίζει τη στόχευσή του. «Το ανθρωπιστικό μανιφέστο είναι μια πρόταση για το μέλλον που γεννιέται από την άρνηση του παρόντος. Είναι κριτική του παρόντος, γιατί δεν μπορείς να μιλήσεις για ανθρωπισμό χωρίς να καταδικάσεις έναν κόσμο που μας μαθαίνει να συνηθίζουμε, να βολευόμαστε, να σιωπούμε. Αλλά δεν γράφτηκε για να μείνει στη διαμαρτυρία. Γράφτηκε για να ανοίξει δρόμο. Είναι πρόταση για το μέλλον, γιατί ο ανθρωπισμός δεν είναι μία “ευχή”, αλλά ένας αγώνας να ξαναβάλουμε στο κέντρο την αξιοπρέπεια, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη, την ευθύνη. Να μετατρέψουμε την ανθρωπιά από συναίσθημα στιγμιαίο σε καθημερινή πράξη και πολιτική απαίτηση. Να ξαναφτιάξουμε θεσμούς που προστατεύουν τον αδύναμο και κοινωνίες που δεν αφήνουν τον άνθρωπο μόνο του απέναντι στον φόβο».

Το μήνυμα που θέλει να μείνει στον αναγνώστη

Κλείνοντας, ο συγγραφέας συνοψίζει το μήνυμα που θα ήθελε να κρατήσει ο αναγνώστης. «Ο κόσμος που θέλουμε δεν είναι μακριά. Είναι ένα χαμόγελο πιο πέρα. Είναι μια επιλογή μακριά από την αδιαφορία. Είναι ένα “ναι” στην ανθρωπιά, όταν όλα γύρω λένε “όχι”. Και αν ποτέ νιώσουμε μικροί μπροστά στο μέγεθος των προβλημάτων, ας θυμόμαστε πως ούτε το φως ούτε η ανθρωπιά έχουν ανάγκη από πολύ θόρυβο για να υπάρξουν, αλλά μόνο από ανθρώπινη παρουσία. Ας είμαστε, λοιπόν, αυτή η παρουσία. Ας κάνουμε τον ανθρωπισμό θεμέλιο της ζωής μας. Όχι γιατί είναι εύκολο, αλλά γιατί είναι το μόνο που αξίζει».

Πώς μπορεί ο πολίτης να εφαρμόσει τον ανθρωπισμό στην καθημερινότητα

Αναφερόμενος στην πρακτική εφαρμογή των αξιών, ο Αγησίλαος Καλαμαράς καταλήγει με έναν σαφή και άμεσο τρόπο. «Ο ανθρωπισμός δεν είναι θεωρία που διαβάζουμε στα βιβλία., αλλά πράξη που εφαρμόζεται στην καθημερινή μας ζωή. Είναι το χέρι που θα απλώσουμε για να βοηθήσουμε κάποιον να σηκωθεί. Είναι η συγγνώμη που θα ζητήσουμε, όταν κάνουμε λάθος. Είναι κυρίως ο λόγος που δεν θα πούμε, για να μην πληγώσουμε. Θεωρώ, λοιπόν, πως η πρώτη πράξη ανθρωπισμού είναι να αρνηθείς να κάνεις τον άλλον στόχο του θυμού σου και να τον αντιμετωπίσεις ως άνθρωπο, ακόμη κι όταν διαφωνείς. Και αυτό, όσο “απλό” κι αν ακούγεται, είναι μια μικρή επανάσταση μέσα στην καθημερινότητά μας».