EnΓιατί το Ιράν δεν είναι ούτε Ιράκ ούτε Βενεζουέλα
O εξ'απορρήτων
Είναι μια εντελώς διαφορετική περίπτωση, τόσο ιστορικά όσο και γεωγραφικά, στρατηγικά και θεσμικά
Κθε φορά που η ένταση στη Μέση Ανατολή ανεβαίνει, επανέρχεται η ίδια απλοϊκή σύγκριση: «Αν έγινε στο Ιράκ, μπορεί να γίνει και στο Ιράν» ή «όπως πιέστηκε η Βενεζουέλα, θα λυγίσει και η Τεχεράνη». Αυτές οι αναλογίες είναι βολικές, αλλά, κατά τη γνώμη μου, γεωπολιτικά ρηχές. Και κυρίως γεωοικονομικά απαράδεκτες. Το Ιράν δεν είναι ούτε Ιράκ του 2003 ούτε Βενεζουέλα της οικονομικής κατάρρευσης. Είναι μια εντελώς διαφορετική περίπτωση, τόσο ιστορικά όσο και γεωγραφικά, στρατηγικά και θεσμικά.
1. Πρώτα απ' όλα, το Ιράν είναι μια πολιτισμική και κρατική οντότητα χιλιάδων ετών. Δεν είναι ένα κράτος που δημιουργήθηκε τεχνητά στον χάρτη τον 20ό αιώνα ούτε μια χώρα με χαλαρή εθνική συνοχή. Η περσική ταυτότητα λειτουργεί ως συνεκτικός ιστός, ακόμα και όταν υπάρχουν εσωτερικές διαφωνίες. Το Ιράκ, αντίθετα, ήταν και παραμένει ένα σύνθετο μωσαϊκό εθνοτικών και θρησκευτικών ομάδων με ιστορικές ρήξεις. Οταν αφαιρέθηκε ο συγκεντρωτικός μηχανισμός εξουσίας, το 2003, το κράτος διαλύθηκε γρήγορα. Το Ιράν δεν έχει τέτοια εύθραυστη δομή.
2. Η γεωγραφία είναι ο δεύτερος καθοριστικός παράγοντας. Το Ιράν είναι τεράστιο, ορεινό και στρατηγικά «κλειδωμένο». Οι οροσειρές λειτουργούν ως φυσικά αμυντικά τείχη και το έδαφος δυσκολεύει κάθε πιθανή χερσαία επιχείρηση. Το Ιράκ του 2003 ήταν πολύ πιο προσβάσιμο στρατιωτικά. Η Βενεζουέλα, από την άλλη, παρότι μεγάλη, δεν ελέγχει κανένα ζωτικό ενεργειακό πέρασμα παγκόσμιας σημασίας. Το Ιράν, όμως, ελέγχει τα Στενά του Ορμούζ, ένα από τα σημαντικότερα σημεία στένωσης (choke points) του πλανήτη, από όπου περνά τεράστιο ποσοστό του παγκόσμιου πετρελαίου. Αυτό και μόνο μετατρέπει οποιαδήποτε σύγκρουση σε παγκόσμιο οικονομικό γεγονός.
3. Επειτα υπάρχει η στρατιωτική διάσταση. Το Ιράν δεν βασίζεται σε έναν κλασικό, δυτικού τύπου στρατό, που θα μπορούσε να εξουδετερωθεί σε μια συμβατική σύγκρουση. Εχει αναπτύξει δόγμα ασύμμετρης ισχύος. Διαθέτει πυραυλικό πρόγραμμα, δίκτυο συμμάχων και παραστρατιωτικών οργανώσεων σε ολόκληρη την περιοχή και δυνατότητες που του επιτρέπουν να μεταφέρει το κόστος της σύγκρουσης πολύ πέρα από τα σύνορά του. Δεν πρόκειται για στρατό που «ηττάται» και τελειώνει το παιχνίδι. Πρόκειται νια σύστημα που απαντά σε πολλαπλά μέτωπα, άμεσα ή έμμεσα.
4. Η οικονομική διάσταση είναι επίσης διαφορετική από τη Βενεζουέλα. Παρά τις σκληρές κυρώσεις, το Ιράν έχει μάθει να λειτουργεί σε καθεστώς περιορισμών. Εχει αναπτύξει παράλληλα δίκτυα εμπορίου, ενεργειακές συμφωνίες με ασιατικές δυνάμεις και εσωτερική παραγωγική ανθεκτικότητα. Δεν βρίσκεται σε πλήρη οικονομική κατάρρευση που να οδηγεί αυτόματα σε κρατική διάλυση. Το καθεστώς του είναι πιεσμένο, αλλά όχι αποδιοργανωμένο.
5. Τέλος, το διεθνές περιβάλλον μετά το 2020 δεν είναι το ίδιο με εκείνο του 2003. Τότε, η αμερικανική ισχύς ήταν σχεδόν μονοπολική. Σήμερα, η παγκόσμια τάξη είναι πιο πολυπολική. Η Ρωσία και η Κίνα, για διαφορετικούς λόγους η καθεμία, δεν θα έμεναν εντελώς αδιάφορες σε μια πλήρη ανατροπή της ισορροπίας στην περιοχή. Ή τουλάχιστον θα ζητούσαν ισχυρότατα ανταλλάγματα προκειμένου να «καταπιούν» κάτι τέτοιο. Οπως και να έχει, αυτό αυξάνει το στρατηγικό ρίσκο για οποιαδήποτε δύναμη επιχειρούσε μια γενικευμένη σύγκρουση.
Το Ιράν, λοιπόν, δεν είναι μια εύκολη εξίσωση. Δεν είναι περίπτωση «αποκεφαλισμού καθεστώτος» με γρήγορη σταθεροποίηση. Είναι μια περιφερειακή δύναμη με γεωγραφικό βάθος, στρατιωτική πολυπλοκότητα και γεωοικονομικό μοχλό πίεσης. Γι' αυτό και οι συγκρίσεις με το Ιράκ ή τη Βενεζουέλα περισσότερο μπερδεύουν παρά εξηγούν. Συνεπώς, οποιαδήποτε δράση των ΗΠΑ γνωρίζει όλα τα παραπάνω και σίγουρα δεν την ενδιαφέρει εξαρχής η μέρα και η ώρα μιας «επίθεσης».
Για τις αποφάσεις παίζουν ρόλο τα προαναφερθέντα, όπως ρόλο παίζει και η αύξηση του γεωπολιτικού πρωταρχικού κινδύνου ασφαλίστρου (risk premium) για μεγαλύτερη αστάθεια στην ενεργειακή αγορά και ενδεχομένως μετρημένες κινήσεις.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον ή και σε μια σύγκρουση, οι αγορές δεν θα περιμένουν να δουν το «αν» θα υπάρξει κλιμάκωση. Θα αρχίσουν να τιμολογούν την πιθανότητα. Το πετρέλαιο θα ενσωματώσει προληπτικά το ρίσκο διαταραχής των ροών του αργού, τα ναύλα στη Μέση Ανατολή θα εμφανίσουν αυξημένη μεταβλητότητα, τα αμυντικά προνόμια (assets) θα ενισχυθούν και η διάθεση για ρίσκο θα περιοριστεί. Αλλωστε, ένα από τα σενάρια θέλει το Ιράν να πλήττει τη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο, τοποθετώντας νάρκες ή παρεμποδίζοντας τη διέλευση πλοίων. Είναι γνωστό, άλλωστε, πως τα στενά του Ορμούζ, ανάμεσα στο Ιράν και το Ομάν, αποτελούν κομβικό σημείο για την παγκόσμια ενέργεια. Από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου και έως και το ένα τέταρτο του πετρελαίου και των παραγώγων του. Το Ιράν έχει στο παρελθόν ναρκοθετήσει θαλάσσιες οδούς, ιδίως κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν - Ιράκ τη δεκαετία του 1980.
Πρόσφατα, στο πλαίσιο στρατιωτικών ασκήσεων, έκλεισε συμβολικά τα Στενά για λίγες ώρες, στέλνοντας μήνυμα ισχύος. Είναι βέβαιο πως ένα νέο μπλοκάρισμα θα επηρέαζε άμεσα τις τιμές ενέργειας και το παγκόσμιο εμπόριο. Ωστόσο, θα έπληττε και το ίδιο το Ιράν, το οποίο βασίζεται στις εξαγωγές πετρελαίου, καθώς και βασικούς πελάτες του στην Ασία, με πρώτη και καλύτερη την Κίνα. Από εκεί και πέρα, πάντως, σύμφωνα και με τις αναλύσεις διεθνών Μέσων, εξαιρετικά επικίνδυνη και ανησυχητική θεωρείται και η πλήρης αποσταθεροποίηση του Ιράν, καθώς μια ξαφνική πτώση του καθεστώτος, χωρίς να υπάρχει πολιτικό σχέδιο για την επόμενη μέρα, είναι βέβαιο πως θα οδηγήσει σε εσωτερικές βίαιες συγκρούσεις με απρόβλεπτες συνέπειες, καθώς ενδέχεται να οξυνθούν εθνοτικές εντάσεις, με Κούρδους, Μπαλούτσι, Αζέρους και άλλες κοινότητες να επιδιώκουν μεγαλύτερο έλεγχο στις περιοχές τους.
Η εμπειρία χωρών όπως η Συρία, η Υεμένη και η Λιβύη δείχνει ότι η διάλυση ενός κρατικού μηχανισμού μπορεί παράλληλα να ανοίξει τον δρόμο για χρόνια συγκρούσεων και προσφυγικών ροών, που αφορούν κυρίως την Ευρώπη.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Παραπολιτικά"
1. Πρώτα απ' όλα, το Ιράν είναι μια πολιτισμική και κρατική οντότητα χιλιάδων ετών. Δεν είναι ένα κράτος που δημιουργήθηκε τεχνητά στον χάρτη τον 20ό αιώνα ούτε μια χώρα με χαλαρή εθνική συνοχή. Η περσική ταυτότητα λειτουργεί ως συνεκτικός ιστός, ακόμα και όταν υπάρχουν εσωτερικές διαφωνίες. Το Ιράκ, αντίθετα, ήταν και παραμένει ένα σύνθετο μωσαϊκό εθνοτικών και θρησκευτικών ομάδων με ιστορικές ρήξεις. Οταν αφαιρέθηκε ο συγκεντρωτικός μηχανισμός εξουσίας, το 2003, το κράτος διαλύθηκε γρήγορα. Το Ιράν δεν έχει τέτοια εύθραυστη δομή.
2. Η γεωγραφία είναι ο δεύτερος καθοριστικός παράγοντας. Το Ιράν είναι τεράστιο, ορεινό και στρατηγικά «κλειδωμένο». Οι οροσειρές λειτουργούν ως φυσικά αμυντικά τείχη και το έδαφος δυσκολεύει κάθε πιθανή χερσαία επιχείρηση. Το Ιράκ του 2003 ήταν πολύ πιο προσβάσιμο στρατιωτικά. Η Βενεζουέλα, από την άλλη, παρότι μεγάλη, δεν ελέγχει κανένα ζωτικό ενεργειακό πέρασμα παγκόσμιας σημασίας. Το Ιράν, όμως, ελέγχει τα Στενά του Ορμούζ, ένα από τα σημαντικότερα σημεία στένωσης (choke points) του πλανήτη, από όπου περνά τεράστιο ποσοστό του παγκόσμιου πετρελαίου. Αυτό και μόνο μετατρέπει οποιαδήποτε σύγκρουση σε παγκόσμιο οικονομικό γεγονός.
3. Επειτα υπάρχει η στρατιωτική διάσταση. Το Ιράν δεν βασίζεται σε έναν κλασικό, δυτικού τύπου στρατό, που θα μπορούσε να εξουδετερωθεί σε μια συμβατική σύγκρουση. Εχει αναπτύξει δόγμα ασύμμετρης ισχύος. Διαθέτει πυραυλικό πρόγραμμα, δίκτυο συμμάχων και παραστρατιωτικών οργανώσεων σε ολόκληρη την περιοχή και δυνατότητες που του επιτρέπουν να μεταφέρει το κόστος της σύγκρουσης πολύ πέρα από τα σύνορά του. Δεν πρόκειται για στρατό που «ηττάται» και τελειώνει το παιχνίδι. Πρόκειται νια σύστημα που απαντά σε πολλαπλά μέτωπα, άμεσα ή έμμεσα.
4. Η οικονομική διάσταση είναι επίσης διαφορετική από τη Βενεζουέλα. Παρά τις σκληρές κυρώσεις, το Ιράν έχει μάθει να λειτουργεί σε καθεστώς περιορισμών. Εχει αναπτύξει παράλληλα δίκτυα εμπορίου, ενεργειακές συμφωνίες με ασιατικές δυνάμεις και εσωτερική παραγωγική ανθεκτικότητα. Δεν βρίσκεται σε πλήρη οικονομική κατάρρευση που να οδηγεί αυτόματα σε κρατική διάλυση. Το καθεστώς του είναι πιεσμένο, αλλά όχι αποδιοργανωμένο.
5. Τέλος, το διεθνές περιβάλλον μετά το 2020 δεν είναι το ίδιο με εκείνο του 2003. Τότε, η αμερικανική ισχύς ήταν σχεδόν μονοπολική. Σήμερα, η παγκόσμια τάξη είναι πιο πολυπολική. Η Ρωσία και η Κίνα, για διαφορετικούς λόγους η καθεμία, δεν θα έμεναν εντελώς αδιάφορες σε μια πλήρη ανατροπή της ισορροπίας στην περιοχή. Ή τουλάχιστον θα ζητούσαν ισχυρότατα ανταλλάγματα προκειμένου να «καταπιούν» κάτι τέτοιο. Οπως και να έχει, αυτό αυξάνει το στρατηγικό ρίσκο για οποιαδήποτε δύναμη επιχειρούσε μια γενικευμένη σύγκρουση.
Το Ιράν, λοιπόν, δεν είναι μια εύκολη εξίσωση. Δεν είναι περίπτωση «αποκεφαλισμού καθεστώτος» με γρήγορη σταθεροποίηση. Είναι μια περιφερειακή δύναμη με γεωγραφικό βάθος, στρατιωτική πολυπλοκότητα και γεωοικονομικό μοχλό πίεσης. Γι' αυτό και οι συγκρίσεις με το Ιράκ ή τη Βενεζουέλα περισσότερο μπερδεύουν παρά εξηγούν. Συνεπώς, οποιαδήποτε δράση των ΗΠΑ γνωρίζει όλα τα παραπάνω και σίγουρα δεν την ενδιαφέρει εξαρχής η μέρα και η ώρα μιας «επίθεσης».
Για τις αποφάσεις παίζουν ρόλο τα προαναφερθέντα, όπως ρόλο παίζει και η αύξηση του γεωπολιτικού πρωταρχικού κινδύνου ασφαλίστρου (risk premium) για μεγαλύτερη αστάθεια στην ενεργειακή αγορά και ενδεχομένως μετρημένες κινήσεις.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον ή και σε μια σύγκρουση, οι αγορές δεν θα περιμένουν να δουν το «αν» θα υπάρξει κλιμάκωση. Θα αρχίσουν να τιμολογούν την πιθανότητα. Το πετρέλαιο θα ενσωματώσει προληπτικά το ρίσκο διαταραχής των ροών του αργού, τα ναύλα στη Μέση Ανατολή θα εμφανίσουν αυξημένη μεταβλητότητα, τα αμυντικά προνόμια (assets) θα ενισχυθούν και η διάθεση για ρίσκο θα περιοριστεί. Αλλωστε, ένα από τα σενάρια θέλει το Ιράν να πλήττει τη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο, τοποθετώντας νάρκες ή παρεμποδίζοντας τη διέλευση πλοίων. Είναι γνωστό, άλλωστε, πως τα στενά του Ορμούζ, ανάμεσα στο Ιράν και το Ομάν, αποτελούν κομβικό σημείο για την παγκόσμια ενέργεια. Από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου και έως και το ένα τέταρτο του πετρελαίου και των παραγώγων του. Το Ιράν έχει στο παρελθόν ναρκοθετήσει θαλάσσιες οδούς, ιδίως κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν - Ιράκ τη δεκαετία του 1980.
Πρόσφατα, στο πλαίσιο στρατιωτικών ασκήσεων, έκλεισε συμβολικά τα Στενά για λίγες ώρες, στέλνοντας μήνυμα ισχύος. Είναι βέβαιο πως ένα νέο μπλοκάρισμα θα επηρέαζε άμεσα τις τιμές ενέργειας και το παγκόσμιο εμπόριο. Ωστόσο, θα έπληττε και το ίδιο το Ιράν, το οποίο βασίζεται στις εξαγωγές πετρελαίου, καθώς και βασικούς πελάτες του στην Ασία, με πρώτη και καλύτερη την Κίνα. Από εκεί και πέρα, πάντως, σύμφωνα και με τις αναλύσεις διεθνών Μέσων, εξαιρετικά επικίνδυνη και ανησυχητική θεωρείται και η πλήρης αποσταθεροποίηση του Ιράν, καθώς μια ξαφνική πτώση του καθεστώτος, χωρίς να υπάρχει πολιτικό σχέδιο για την επόμενη μέρα, είναι βέβαιο πως θα οδηγήσει σε εσωτερικές βίαιες συγκρούσεις με απρόβλεπτες συνέπειες, καθώς ενδέχεται να οξυνθούν εθνοτικές εντάσεις, με Κούρδους, Μπαλούτσι, Αζέρους και άλλες κοινότητες να επιδιώκουν μεγαλύτερο έλεγχο στις περιοχές τους.
Η εμπειρία χωρών όπως η Συρία, η Υεμένη και η Λιβύη δείχνει ότι η διάλυση ενός κρατικού μηχανισμού μπορεί παράλληλα να ανοίξει τον δρόμο για χρόνια συγκρούσεων και προσφυγικών ροών, που αφορούν κυρίως την Ευρώπη.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Παραπολιτικά"
