Η συζήτηση του περιβόητου, πλέον, άρθρου 16 για τα μη κρατικά πανεπιστήμια, που αυτές τις μέρες διεξάγεται στη Βουλή -αλλά δεν συγκεντρώνει τα φώτα της δημοσιότητας-, έφερε στην επιφάνεια την αντιπαράθεση για το διπλό πρόσωπο των δημόσιων ΑΕΙ: από τη μία παράγουν αξιόλογο επιστημονικό έργο και διατηρούν διεθνή παρουσία, ενώ από την άλλη παραμένουν εγκλωβισμένα σε παθογένειες που περιορίζουν την ανάπτυξή τους.

Διαβάστε: Ένα "ανάθεμα" χωρίς αντίκρισμα

Σε επίπεδο ακαδημαϊκής παραγωγής τα ελληνικά ΑΕΙ παρουσιάζουν αξιοσημείωτες επιδόσεις. Παρά τη χρόνια υποχρηματοδότηση και τις δυσκολίες, πανεπιστήμια όπως το ΕΚΠΑ και το ΕΜΠ εμφανίζονται σε διεθνείς κατατάξεις. Η έρευνα που παράγεται είναι συχνά ανταγωνιστική, με Έλληνες πανεπιστημιακούς να συμμετέχουν σε διεθνή δίκτυα και συνεργασίες. Συνεπώς ο μηδενισμός του έργου τους τα αδικεί.

Ωστόσο, για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, τα ελληνικά πανεπιστήμια δεν είναι αποκομμένα από τις γενικότερες αδυναμίες του πολιτικού και διοικητικού συστήματος της χώρας. Πελατειακές σχέσεις, κομματικές επιρροές και εσωτερικά δίκτυα εξουσίας αποτελούν διαχρονικά χαρακτηριστικά που επηρεάζουν αρνητικά τη λειτουργία τους - όπως και η επιρροή οργανωμένων ομάδων στη λήψη αποφάσεων. Το αποτέλεσμα είναι ένας μόνιμος διχασμός: από τη μία η αριστεία και η ερευνητική προσπάθεια και από την άλλη η δυσκαμψία που προκαλούν οι πελατειακές πρακτικές.

Η εμπειρία ευρωπαϊκών χωρών δείχνει ότι οι παθογένειες στα πανεπιστήμια μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσα από στοχευμένες μεταρρυθμίσεις. Στη Φινλανδία η μεταρρύθμιση του 2009 έδωσε στα πανεπιστήμια μεγαλύτερη αυτονομία, αποδεσμεύοντάς τα διοικητικά από το κράτος και ενισχύοντας τη στρατηγική λειτουργία τους. Αντίστοιχα, στην Ολλανδία εφαρμόστηκε το μοντέλο της «διοίκησης από απόσταση», με λιγότερο κρατικό έλεγχο αλλά ισχυρούς μηχανισμούς λογοδοσίας και σύνδεση χρηματοδότησης με την απόδοση.

Στη Γερμανία έχουμε διαφανείς διαδικασίες εξέλιξης των πανεπιστημιακών, με διεθνείς προκηρύξεις και αξιολόγηση βάσει επιδόσεων στην έρευνα και τη διδασκαλία. Έτσι περιορίζονται τα κλειστά εσωτερικά δίκτυα. Θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον η μελέτη των σχετικών μεταρρυθμίσεων και η προσαρμογή τους στα ελληνικά δεδομένα. Αλλά τι συζητάμε! Ο νόμος Διαμαντοπούλου, που τόλμησε αλλαγές και ψηφίστηκε με ευρύτατη πλειοψηφία στη Βουλή, εξαφανίστηκε από τον εκπαιδευτικό και πολιτικό χάρτη. Η πολιτική ατολμία, οι αγκυλώσεις και τα πανεπιστημιακά «κυκλώματα» εξουδετέρωσαν μια δέσμη μέτρων που θα μπορούσε να κάνει τη διαφορά.

Δημοσιεύθηκε στην Απογευματινή