Στις 2 Ιανουαρίου 1990, πριν 36 χρόνια, φεύγει από τη ζωή σε ηλικία 82 ετών ο Ευάγγελος Αβέρωφ κλείνοντας ένα από τα σπουδαιότερα κεφάλαια της μεταπολεμικής πολιτικής ιστορίας, της δεξιάς παράταξης και της γενιάς των πραγματικών αγωνιστών του έθνους. Εκλεγείς για πρώτη φορά βουλευτής στην περιφέρεια Ιωαννίνων το 1946 παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του στην κεντρική πολιτική σκηνή ως επικεφαλής του ψηφοδελτίου επικρατείας της ΝΔ. Ήταν ο μόνος αρχηγός που εκποίησε μέρος της περιουσίας του για να χρηματοδοτήσει προεκλογική εκστρατεία του κόμματος του για τις Ευρωεκλογές του Ιουνίου 1984 και ο μόνος που αρνήθηκε δύο φορές την πρωθυπουργία μένοντας πιστός στον Κωνσταντίνο Καραμανλή και στις αξίες του.

Ευάγγελος Αβέρωφ: Η μακρά ασθένεια

Γεννημένος στα Τρίκαλα το 1908 με καταγωγή από το Μέτσοβο, μετοίκησε με την οικογένεια του στην Αθήνα το 1920 και αναμίχθηκε αμέσως με την πολιτική εντασσόμενος στη νεολαία της Δημοκρατικής Ένωσης του Αλέξανδρου Παπαναστασίου. Ασθένησε όμως σοβαρά από φυματίωση στα 17 του και νοσηλεύτηκε για 2 χρόνια στην Ελβετία. Επιστρέφοντας ξεκίνησε τη φοίτηση του στην Ιατρική Σχολή Αθηνών ωστόσο το 1929 ξαναφεύγει για τη Λωζάνη όπου φοιτά διαδοχικά στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών και στη Νομική ενώ αποκτά και διδακτορικό τίτλο. Το 1934 προσεβλήθη εκ νέου από φυματίωση και ως το ξέσπασμα του πολέμου περνούσε τον περισσότερο χρόνο του στις δασώδεις εκτάσεις της Κηφισιάς.

Οποιοσδήποτε άλλος στη θέση του, δεδομένης και της αστικής καταγωγής του , θα επέλεγε να ζήσει μετρημένα καθώς ανά πάσα στιγμή κινδύνευε να υποτροπιάσει (σς όπως συνέβη άλλωστε) ενώ ο αδελφός του Μιχάλης πέθανε μετά την Κατοχή από την ίδια πάθηση.

Στον πόλεμο

Κι όμως ζήτησε αμέσως να στρατευθεί χωρίς βέβαια να γίνει δεκτός στο στράτευμα. Απτόητος, ακολούθησε άλλους τρόπους δράσης συμμετέχοντας σε επιχειρήσεις δολιοφθοράς των Ιταλών στο Αλβανικό μέτωπο υπό τον λοχαγό Αχιλλέα Καράκαλο. Τον Μάρτιο του 1941, μόλις πέθανε ο Μεταξάς, κλήθηκε στην Αθήνα να αναλάβει το χαρτοφυλάκιο της νομαρχίας Κέρκυρας προκειμένου να συνδράμει στους νησιώτες στην προσπάθεια τους να αναχαιτίσουν τη φασιστική επιδρομή. Τελικά οι Ιταλοί κατέλαβαν το νησί στις 28 Απριλίου, ο Αβέρωφ όμως παρέμεινε για 2 μήνες κάνοντας σαμποτάζ και προβοκάτσιες. Διέφυγε τον Ιούνιο του 1941 στη Θεσσαλία κυνήγησε τον Αλκιβιάδη Διαμάντη, πράκτορα των Ιταλών και των Ρουμάνων, που ήθελε να ιδρύσει «βλάχικο κράτος» σε ελληνικά εδάφη της Ηπείρου και της Δυτ. Μακεδονίας, οργάνωσε ένοπλες ομάδες και συνεργάστηκε με τον υπομοίραρχο Κ. Κούρτη στην ανατίναξη αποθήκης στη Λάρισα, γεμάτης με εφόδια για τον εχθρό. Έως ότου συνελήφθη από τους Ιταλούς τον Απρίλιο του 1942, είχε πολύ έντονη δραστηριότητα γι΄ αυτό μεταφέρθηκε αμέσως σε σκληρό στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Καλαβρία και κατόπιν στη Βόρεια Ιταλία για 1,5 χρόνο έως τη συνθηκολόγηση των Ιταλών.

Αρρωσταίνει ξανά. «Είχα πέσει στα 52 κιλά. Μπορώ να σου πω ότι αυτό το επεισόδιο με απελευθέρωσε από το κόμπλεξ της αρρώστιας γιατί είπα ότι αφού δεν πέθανες αυτή τη φορά δεν θα ξανααρρωστήσεις ποτέ στη ζωή σου» αφηγούνταν στη Νίτσα - Λουλέ (Αυτοβιογραφία, 1988).

Η επιστροφή του μεταλλείου

Τον Σεπτέμβριο λοιπόν του ’43 δραπετεύει με τους Θ. Μελετίου και τον στρατηγό Στ. Ρογκάκο και κατευθύνεται στη γερμανοκρατούμενη Ρώμη, στο στόμα του λύκου, ιδρύοντας και διευθύνοντας την οργάνωση «Ελευθερία ή θάνατος». Πραγματικά ατρόμητος φυγάδευσε 500 Έλληνες αιχμαλώτους και 200 συμμάχους μεταξύ των οποίων τον Βρετανό στρατηγό Michael Gambier – Parry σε συνεργασία με τη Βρετανική πρεσβεία στο Βατικανό. Για την πράξη του αυτή τιμήθηκε από το βρετανικό κράτος με το Ανώτατο Παράσημο του Μέλους της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Επρόκειτο για ύψιστη τιμή την οποία πάντως απέρριψε τον Μάιο του 1956 επιστρέφοντας το μετάλλιο σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την εκτέλεση στη Λευκωσία των Κυπρίων αγωνιστών Μ. Καραολή και Α. Δημητρίου.

Πολιτική διαδρομή

Επί 4 δεκαετίες έως το 1985 εκλέγονταν στον νομό Ιωαννίνων, αρχικά ως βουλευτής του κόμματος των Φιλελευθέρων, από το 1956 με την ΕΡΕ και κατόπιν με τη Νέα Δημοκρατία. Στενός συνεργάτης του Σοφοκλή Βενιζέλου τέθηκε επικεφαλής του υπουργείου Εφοδιασμού το 1949, έπειτα το Εθνικής Οικονομίας, το Γεωργίας και υπηρέτησε υφυπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση Πλαστήρα (1951-1952) όταν η Ελλάδα εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ. Η πορεία του ανακόπτεται αιφνιδιαστικά το 1952 λόγω της συντριβής του συνασπισμένου Κέντρου στις κάλπες του Νοεμβρίου από τον «Συναγερμό» του Αλέξανδρου Παπάγου. Εμεινε εκτός Βουλής αν και έλαβε το 45% των ψήφων στον νομό!


Αφώτιστα σημεία

Φυσικά δεν έμεινε άπραγος. Καλλιέργησε τις σχέσεις του στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια, στη Γαλλία, τη Μ. Βρετανία και στην Ιταλία με τον μετέπειτα πρωθυπουργό Τζούλιο Αντρεότι. Ο Σεπτέμβριος του 1955 τον βρίσκει στο γραφείο του υπουργού Υποδομών Κωνσταντίνου Καραμανλή να συζητά τη μετακίνηση φιλελεύθερων πολιτικών (Κ. Τσάτσο, Γρ. Κασιμάτη, Γ. Μαύρο) στον κύκλο επιρροής του. Τη νύχτα της 4ης Οκτωβρίου ο Παπάγος πεθαίνει, ο Καραμανλής αναλαμβάνει την πρωθυπουργία και ως την αποχώρηση του από την πρωθυπουργία , το 1963 και το1980, ο Αβέρωφ θα είναι ο βασικός και πιο έμπιστος συνεργάτης του.

Η συναντίληψη και γενικότερα οι κοινοί πολιτικοί στόχοι ένωσαν με άρρηκτα δεσμά τις δύο προσωπικότητες. Στην πρώτη κυβέρνηση του ο Καραμανλής του ανέθεσε το υπουργείο Γεωργίας λόγω της προηγούμενης εμπειρίας του. Δεν έμεινε πολύ διότι η εκτόπιση του Μακαρίου και οι δολοφονίες των νεαρών Κύπριων προκάλεσε πολιτική δινη στην Ελλάδα με αποτέλεσμα την παραίτηση του υπουργού εξωτερικών Σπύρου Θεοτόκη. Σε μια τόσο κρίσιμη συγκυρία ο Καραμανλης, νέος πρωθυπουργός και ο ίδιος, τον έθεσε επικεφαλής της εξωτερικής διπλωματίας.

Διεθνείς εξελίξεις

Ας μη λησμονείται ότι την ίδια εποχή στην Ανατολική Ευρώπη τα σοβιετικά τανκς κατεπνιγαν τα επαναστατικά κινήματα (Ουγγαρία, Πολωνία, αν Γερμανία κτλ) και στη μέση Ανατολή οι Βρετανοί με τους Γάλλους επιτέθηκαν στην Αίγυπτο του νέου δυνάστη συνταγματάρχη Νάσερ, με σκοπό να καταλάβουν τη διώρυγα του Σουέζ. Ο Νάσερ στηριζόμενος στην ΕΣΣΔ διέλυσε τον Αγγλογαλλικο άξονα οδηγώντας σε παραίτηση την κυβέρνηση του Λονδίνου και συνέτριψε την "βρετανική αλαζονεία ". Τελευταίο προπύργιο των Βρετανών στη Μεσόγειο απέμεινε η Κύπρος.

Επί 4 χρόνια έως την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της, τον Αύγουστο του 1960, ο Αβέρωφ ταξιδεύει ανά την υφήλιο για να εδραιώσει το κυπριακό κράτος και παράλληλα να αναπτύξει τις διεθνεις σχέσεις του πολύπαθου τόπου που δοκιμάζονταν από τα μετεμφυλιακά δεινά, τη φτώχεια, τις συνεχείς εναλλαγές στην εξουσία και γενικότερα από την πολιτική κακοδαιμονία όπως την προσδιόριζε ο Καραμανλής.

Οι σχέσεις

Ατυχώς ή εμπρόθετα αναδεικνύονται ελάχιστα δύο γεγονότα: α) ότι το 1952 θα μπορούσε να μεταγραφεί στον «Συναγερμό» διότι η σύζυγος του Παπάγου ήταν αδελφή του παππού του αλλά δεν ήθελε να ταυτιστεί με στρατιωτικούς και β) στην αναίτια εσωκομματική κρίση του 1958 που οδήγησε στην παραίτηση των Γ. Ράλλη, Π. Παπαληγούρα και 13 ακόμη βουλευτών με συνέπεια την απώλεια της δεδηλωμένης και την προκήρυξη πρόωρων εκλογών, ο Αβέρωφ στήριξε τον Καραμανλή κρατώντας εντόςτων τειχων κι άλλους βουλευτές που συνομιλούσαν κρυφά με τους πολέμους των ελληνικών θέσεων στο κυπριακό.



Δεκαετία 1960

Τον Απρίλιο του 1961 συνοδεύει τον πρωθυπουργό στο λευκό οίκο στην πρώτη επίσημη επίσκεψη ξένων ηγετών που δέχεται ο πρόεδρος Τζον Κένεντι και στις 9 Ιουλίου η Ελλάδα υπογράφει την ιστορική συνθήκη σύνδεσης με την ΕΟΚ. Οι υπηρεσίες του υπουργείου εξωτερικών υπο τις οδηγίες του είχαν ετοιμάσει πλήρη φάκελο υποψηφιότητας που έγινε αμέσως δεκτός. Τον Νοέμβριο του 1963 όταν ο Καραμανλής φεύγει δεύτερη φορά από τη χώρα, ο Αβέρωφ αρνείται τη θέση του υπηρεσιακού πρωθυπουργού όπως αρνείται και υπουργεία στις κυβερνήσεις συνεργασίας μετ το 1965, πλην της ολιγοήμερης παραμονής του στο υπ Γεωργίας με πρωθυπουργό τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, τον Απρίλιο του 1967.

Στη χούντα

Διένυε ήδη το 60ο έτος της ηλικίας του όταν συνελήφθη τον Αύγουστο του 1967 από τις αρχές της δικτατορίας ως επικεφαλής αντιστασιακής οργάνωσης. Μόνο εκείνος διέθετε την ικανότητα να σχεδιάζει στο παρασκήνιο (σσ με φυσική παρουσία σε κάποιες περιπτώσεις) εμπρηστικά χτυπήματα, παράλληλα να αρθρογραφεί επώνυμα κατά της Χούντας στον τύπο και να ταξιδεύει μυστικά στο Παρίσι για να βλέπει τον Καραμανλή. Τον Ιούλιο του 1973 συλλαμβάνεται ξανά, ανακρίνεται και κρατείται για 1,5 μήνα στην εατ εσα για τη συμμετοχή του στο κίνημα του Ναυτικού. Τον Νοέμβριο όταν ο αόρατος δικτάτωρ Δημήτρης Ιωαννίδης ανατρέπει τον Παπαδόπουλο, ο Αβέρωφ καταλαβαίνει ότι τα πράγματα θα χειροτερέψουν. Εκτός από την πολεμική τακτική σε βάρος του Ιωαννίδη πυκνώνει το δίκτυο των επαφών του με τις διεθνείς υπηρεσίες κι έτσι στις 7-8 Ιουλίου 1974 ειδοποιεί τον υπουργό εξωτερικών της Κύπρου Νίκο Κρανιδιωτη ότι επίκειται τουρκική εισβολή στο νησί.

Μεταπολίτευση

Πάντα έτοιμος για την οποιαδήποτε μάχη σηκώνει το πιστόλι του όταν αναπάντεχα μπαίνει στο γραφείο του ο Ιωαννίδης, τον Αύγουστο του 1974, στο υπουργείο Άμυνας και του ζητά τον λόγο για τις εκκαθαρίσεις στο στράτευμα. Το επεισόδιο αποτυπώνεται στρογγυλεμένα από τους βιογράφους του, αφού όσοι γνώριζαν τον άνθρωπο που είχε περάσει δια πυρός και σιδήρου στη ζωή του ανέφεραν ότι "ο Αβέρωφ δεν άφηνε εκκρεμότητες". Ουτως η άλλως μετά το συμβάν ο Ιωαννίδης αποστρατεύτηκε και ακολούθως συνελήφθη, δικάστηκε και καταδικάστηκε στην έσχατη των ποινών. Τόσο στο υπουργείο εξωτερικών ( 1956-1963) όσο και στο Άμυνας (1974-1981) ήταν ο μακροβιότερος υπουργός και μάλιστα με μεγάλη απήχηση.

Δεκαετία 1980

Τον Μάιο του 1980 όταν ο Καραμανλής θέτει υποψηφιότητα για την προεδρία της Δημοκρατίας, διεκδικεί την αρχηγία του κόμματος με τον Γεώργιο Ράλλη. Χάνει για 4 ψήφους και επανέρχεται τον Δεκέμβριο του 1981 όπου εκλέγεται πρόεδρος της ΝΔ. Η υγεία του κλονίζεται σοβαρά και συζητά να αποχωρήσει. Τελικώς πείθεται τον Καραμανλή και οδηγεί το κόμμα στις δημοτικές εκλογές του 1982 όπου η ΝΔ διατηρεί τις δυνάμεις σε εποχή κυριολεκτικής επέλασης του Ανδρέα Παπανδρέου και στις ευρωεκλογές του 1984. Η ΝΔ μειωμένη τη διαφορά αισθητά από το ΠΑΣΟΚ παρά ταύτα γνωρίζει την ήττα και ο Αβέρωφ οδηγείται αναγκαστικά σε παραίτηση. Ούτε τότε το βάζει κάτω. Η κυριαρχία της ιδεολογίας της λαϊκής και ριζοσπαστικής δεξιάς αποτελεί αυτοσκοπό ενώ δίνει μείζονα έμφαση στην ανάπτυξη της ΟΝΝΕΔ και στην ιδεολογική της ζύμωση.


«Φωτιά και τσεκούρι»

Το μνημειώδες βιβλίο του " φωτιά και τσεκούρι" (1976) όπου παρουσιάζει τα γεγονότα του εμφύλιου γίνεται ανάρπαστο στους δεξιούς ψηφοφόρους και ταυτόχρονα επικρίνεται από τους αντιπάλους. Ο Μάρκος Βαφειάδης, αρχηγός του Δημοκρατικού Στρατού, το χαρακτηρίζει πληρέστατο όμως μετά την ομιλία του Αβέρωφ στη Βουλή ενάντια στην αναγνώριση της εθνικής αντίστασης, τον Αύγουστο του 1982, η αριστερά αλλάζει στάση και του επιτίθεται σφοδρότατα. «Πρέπει να τιμούμε την αφανή αλλά πραγματική ηρωική κατοχική αντίσταση όλων των Ελλήνων και όχι εκείνων που έστρεψαν τα όπλα εναντίον αγωνιστών» δηλώνει αναφερθείς στα τραγικά γεγονότα του Οκτωβρίου 1943 στη μάχη της Νεράιδας, στα Τζουμέρκα της Άρτας. «Όταν από δυσμάς χτυπούσαν τον ΕΔΕΣ το γερμανικό πυροβολικό και η ορεινή μεραρχία Έντελβαϊς και από ανατολάς το χτύπησαν αιφνιδιαστικά τρεις μεραρχίες του ΕΛΑΣ από τη Θεσσαλία με στρατιωτικό αρχηγό τον Βελουχιώτη και πολιτικό καπετάνιο τον ίδιο τον Σιάντο στρατοπεδευμένο στο χωριό Παχτούρι» εξηγούσε. Οι λόγοι του Αβέρωφ δεν αμφισβητήθηκαν ποτέ. Κρίθηκαν, σχολιάστηκαν, υιοθετήθηκαν ή επικρίθηκαν πολιτικά αλλά δεν αμφισβητήθηκαν ακριβώς λόγω της δράσης του και της συμμετοχής του στα γεγονότα.