Οι νυχτερίδες βρίσκονται τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο της παγκόσμιας ανησυχίας για τις πανδημίες και τις αναδυόμενες μολυσματικές ασθένειες. Από τον SARS έως τον ιό Nipah, το όνομά τους έχει συνδεθεί με υγειονομικές κρίσεις που κόστισαν ανθρώπινες ζωές και ανέτρεψαν κοινωνίες, καλλιεργώντας την αίσθηση ότι πρόκειται για ένα ζώο που απειλεί άμεσα την ανθρωπότητα. Η εικόνα αυτή δεν προέκυψε τυχαία, καθώς οι νυχτερίδες αποτελούν φυσικούς ξενιστές ορισμένων από τους πιο επικίνδυνους ιούς που έχουν περάσει ποτέ στον άνθρωπο και διαθέτουν βιολογικά χαρακτηριστικά που διευκολύνουν την επιβίωση και τη διατήρηση αυτών των παθογόνων.

Διαβάστε: Guardian: «Κλειδί» για την αντιμετώπιση ενδεχόμενης μελλοντικής πανδημίας οι νυχτερίδες

Όμως η απειλή που συνδέεται με τις νυχτερίδες δεν είναι ούτε απλή ούτε ομοιόμορφη. Δεν αφορά όλα τα είδη, ούτε σημαίνει ότι κάθε συνάντηση ανθρώπου και νυχτερίδας ισοδυναμεί με κίνδυνο. Παρ’ όλα αυτά, συγκεκριμένες εξελικτικές γραμμές του είδους λειτουργούν ως δεξαμενές ιών με υψηλό επιδημικό δυναμικό, γεγονός που καθιστά τις νυχτερίδες μοναδικές στο παγκόσμιο τοπίο της δημόσιας υγείας. Στο περιοδικό «Communications Biology» δημοσιεύτηκε μια νέα παγκόσμια μελέτη, βασισμένη στην ανάλυση δεδομένων από σχεδόν 900 είδη θηλαστικών. Η μελέτη επιχείρησε να απαντήσει σε ένα κρίσιμο ερώτημα: Είναι ο επιδημικός κίνδυνος κατανεμημένος ομοιόμορφα στη φύση ή συγκεντρώνεται σε ορισμένες εξελικτικές ομάδες ζώων;

Οι ερευνητές εντόπισαν ποιοι ζωικοί ξενιστές έχουν επανειλημμένα δώσει αφορμή για ιούς που προκαλούν σοβαρές και ταχέως εξαπλούμενες ανθρώπινες επιδημίες. Τα αποτελέσματα ήταν σαφή. Ο κίνδυνος δεν κατανέμεται ισότιμα, αλλά συγκεντρώνεται σε συγκεκριμένες εξελικτικές γραμμές.

Βασικό εργαλείο για την πρόληψη μελλοντικών πανδημιών

Αυτό το εύρημα έχει ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς ότι πάνω από το 70% των αναδυόμενων μολυσματικών ασθενειών στον άνθρωπο προέρχονται από ζώα. Η κατανόηση του πού ακριβώς εντοπίζεται αυτός ο κίνδυνος αποτελεί βασικό εργαλείο για την πρόληψη μελλοντικών πανδημιών. Η μελέτη, με επικεφαλής την Caroline Cummings από το Πανεπιστήμιο της Οκλαχόμα, ξεκαθαρίζει ποιες οικογένειες νυχτερίδων χρειάζονται αυξημένη επιτήρηση και ποιες όχι, αποδομώντας τη γενικευμένη δαιμονοποίηση όλων των ειδών. Για να γίνει αυτό, οι ερευνητές προχώρησαν σε μια συστηματική βαθμολόγηση των θηλαστικών ως προς τον ιικό κίνδυνο. Δημιούργησαν έναν ενιαίο δείκτη, που ονομάστηκε επιδημικό δυναμικό ιού, ο οποίος συνυπολογίζει τη σοβαρότητα της νόσου, την ευκολία μετάδοσης και τον αριθμό των θανάτων που προκαλεί κάθε ιός.

Στη συνέχεια χαρτογράφησαν αυτόν τον δείκτη πάνω στο εξελικτικό δέντρο των θηλαστικών, επιτρέποντας να φανεί αν συγκεκριμένες συγγενικές ομάδες ξεχωρίζουν. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, οι νυχτερίδες ως σύνολο δεν αποδείχθηκαν πιο επικίνδυνες από άλλες ομάδες θηλαστικών, όμως υψηλές βαθμολογίες συγκεντρώθηκαν σε ορισμένες ομάδες νυχτερίδων. Σε αυτές περιλαμβάνονται τόσο ρινόλοφες νυχτερίδες όσο και ορισμένες οικογένειες εντομοφάγων ειδών. Με απλά λόγια, δεν φέρουν όλες οι νυχτερίδες τους ίδιους ιούς ούτε τον ίδιο επιδημικό κίνδυνο. Είναι συγκεκριμένα εξελικτικά συγγενικά είδη που ξεχωρίζουν.

 

Πού και πώς ζουν οι νυχτερίδες υψηλού επιδημικού δυναμικού

Η μελέτη ανέδειξε επίσης ότι ο κίνδυνος δεν εξαρτάται μόνο από το ζώο, αλλά και από το πού και πώς ζει. Οταν οι περιοχές εξάπλωσης των νυχτερίδων υψηλού κινδύνου χαρτογραφήθηκαν μαζί με το ανθρωπογενές αποτύπωμα, αποκαλύφθηκαν σαφείς εστίες πιθανής υπερχείλισης ιών προς τον άνθρωπο. Περιοχές της Κεντρικής Αμερικής, της παράκτιας Νότιας Αμερικής, της ισημερινής Αφρικής και της Νοτιοανατολικής Ασίας εμφανίστηκαν ως ζώνες αυξημένου κινδύνου. Πρόκειται για μέρη όπου έντονη ανθρώπινη δραστηριότητα συναντά πληθυσμούς νυχτερίδων που ανήκουν σε ομάδες υψηλού επιδημικού δυναμικού. Αλλες μελέτες πεδίου έχουν δείξει ότι οι νυχτερίδες που ζουν σε διαταραγμένα οικοσυστήματα φέρουν συχνότερα κορονοϊούς σε σχέση με εκείνες που ζουν σε ανέπαφα περιβάλλοντα. Η αποψίλωση δασών, η γεωργική επέκταση και η οικοδόμηση οικισμών μέσα σε φυσικούς βιότοπους αυξάνουν το στρες των ζώων και εντείνουν την επαφή τους με ανθρώπους και εκτρεφόμενα ζώα. Υπό αυτές τις συνθήκες, αυξάνεται η αποβολή ιών και ο κίνδυνος μετάδοσης. Εδώ αναδεικνύεται και η σημασία της κατανόησης των σχέσεων ξενιστή και ιού. Για χρόνια, ο ζωονοσογόνος κίνδυνος αντιμετωπιζόταν ως ένα απλό «ναι» ή «όχι».

Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η λοιμογονικότητα, η μεταδοτικότητα και το φορτίο θνησιμότητας διαφέρουν δραματικά και συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένες ομάδες. Η μελέτη χρησιμοποίησε φυλογενετική παραγοντοποίηση για να εντοπίσει αυτές ακριβώς τις ομάδες και να δείξει ότι δεν απειλούν όλες οι νυχτερίδες την ανθρωπότητα με τον ίδιο τρόπο. Η στοχευμένη επιτήρηση συγκεκριμένων εξελικτικών γραμμών επιτρέπει καλύτερη χρήση πόρων και ταυτόχρονα αφήνει χώρο για την παρακολούθηση και άλλων σημαντικών ξενιστών, όπως τα τρωκτικά και τα πρωτεύοντα. Παράλληλα, βοηθά στη μείωση του αδικαιολόγητου φόβου. Η εξόντωση αποικιών νυχτερίδων όχι μόνο απειλεί τα οικοσυστήματα, αλλά μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο επιδημιών, διαταράσσοντας ισορροπίες που κρατούν τους ιούς υπό έλεγχο. Τελικά, οι νυχτερίδες δεν απειλούν την ανθρωπότητα από μόνες τους. Η απειλή γεννιέται όταν συγκεκριμένα είδη, ιοί και ανθρώπινες παρεμβάσεις συναντώνται στον ίδιο χώρο και χρόνο. Η κατανόηση αυτής της σχέσης είναι ίσως το σημαντικότερο βήμα για την πρόληψη της επόμενης μεγάλης υγειονομικής κρίσης.


Δημοσιεύτηκε στα Παραπολιτικά