Αναθεώρηση Συντάγματος: Από τα προεπαναστατικά κείμενα των Ρήγα και Κοραή και τις 110 παραγράφους της Α' Εθνοσυνέλευσης μέχρι τη βαθιά τομή του 1963 και την τελευταία του 2019 (Εικόνες)

Η συνταγµατική ιστορία της χώρας ταυτίζεται µε τον νεοελληνικό ∆ιαφωτισµό, πολέµιο του πολιτικού, κοινωνικού και θρησκευτικού κατεστηµένου της εποχής του, που αποζητά παιδεία για όλους, ελευθερία και απαλλαγή από τις δεισιδαιµονίες. Κατά την επιστηµονική βιβλιογραφία («Συνταγµατική Ιστορία της Ελλάδος» του ∆ιον. Αλικανιώτη, εκδ. «Αντ. Σάκκουλα»), το έργο του Ρήγα Βελεστινλή «Νέα Πολιτική ∆ιοίκησις των κατοίκων της Ρούµελης, της Μικράς Ασίας, των νήσων της Μεσογείου και της Βλαχοµπογδανίας» (1797), όπως και το προεπαναστατικό «Υπόµνηµα περί της παρούσης κατάστασης του πολιτισµού εν Ελλάδι» του Αδαµάντιου Κοραή προσδιορίζουν το συνταγµατικό πρότυπο στο πλαίσιο της δηµοκρατίας, εµπλουτίζοντάς το µε θεσµούς άµεσης δηµοκρατίας (δηµοψηφίσµατα, λαϊκή νοµοθετική πρωτοβουλία, αιρετό δικαστικών λειτουργών) και µε θεµελιώδη ατοµικά δικαιώµατα.

Διαβάστε: Συνταγματική Αναθεώρηση: Τι θέλουν οι δικαστές και πού προσανατολίζεται ο διάλογος

«Να είµεθα όλοι ίσοι και όχι ο ένας ανώτερος από τον άλλον. ∆εύτερον, να είµεθα όλοι ελεύθεροι και όχι ο ένας σκλάβος του αλλουνού. Τρίτον, να είµεθα σίγουροι εις την ζωήν µας και κανένας να µην ηµπορεί να µας την πάρει αδίκως και κατά την φαντασίαν. Και, τέταρτον, τα κτήµατα που έχοµεν κανένας να µην ηµπορεί να µας εγγίζει αλλ' είναι ιδικά µας και των κληρονόµων µας», αναφέρει ο Ρήγας στο αρ. 2 των ∆ίκαιων του Ανθρώπου.

Το πρώτο Σύνταγμα

Την Πρωτοχρονιά του 1822, η Α' Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου διακηρύσσει την ανεξαρτησία του ελληνικού έθνους, κηρύσσοντας τον πόλεµο στον Οθωµανό δυνάστη. Στο πρώτο Σύνταγµα των 110 παραγράφων η ισότητα υπερέχει της ελευθερίας, παρατίθενται συνοπτικά τα ατοµικά δικαιώµατα, δίδεται βάρος στη διοίκηση µε αιρετούς άρχοντες και ορίζεται η λειτουργία νοµοθετικού και εκτελεστικού σώµατος. 

Στη Β' Εθνοσυνέλευση, στο Αστρος, την άνοιξη του 1823, αναθεωρείται σηµαντικά το Σύνταγµα του 1822, ακολουθώντας τον Καταστατικό Χάρτη της Γαλλικής Επανάστασης. Οι συνεδριάσεις έγιναν στην ύπαιθρο, «εις ένα περιβόλι», γράφει στα αποµνηµονεύµατά του ο Θ. Κολοκοτρώνης, που πετούσε πορτοκάλια στους κοτζαµπάσηδες επειδή ορέγονταν τις εθνικές γαίες. Η απόφαση «συνέχισης της Επανάστασης µε κάθε θυσία» τίθεται στην κορυφή του «ανώτατου νόµου» και ακολουθούν η θεσµοθέτηση της θρησκευτικής ελευθερίας, της δηµόσιας εκπαίδευσης και της ελευθεροτυπίας. Επίσης καταρτίζεται Ποινικός Κώδικας, ενώ εισάγονται άρθρα ευνοϊκά για την πολυαρχία, µε συνέπεια την εµφύλια σύρραξη (1823-1825). 

Η εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια

Μεταξύ της 19ης Μαρτίου και της 5ης Μαΐου 1827 συνέρχεται στην Τροιζήνα του Πόρου η Γ' Εθνοσυνέλευση, εκλέγοντας τον Ιωάννη Καποδίστρια για επτά έτη κυβερνήτη της Ελλάδας. Η συνέλευση ψηφίζει το τρίτο κατά σειρά Σύνταγµα, αναθεωρηµένο ξανά και περισσότερο δηµοκρατικό. Προβλέπει την ύπαρξη Βουλής και Γερουσίας, καθιερώνει κράτος ∆ικαίου πρωτοποριακό σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, αναθέτει την εκτελεστική εξουσία στον κυβερνήτη και τη νοµοθετική στη Βουλή, παρέχοντας ωστόσο αρνησικυριακό δικαίωµα στον κυβερνήτη. Στις 5 ∆εκεµβρίου 1831, δύο περίπου µήνες µετά τη δολοφονία του Καποδίστρια (27/9/1831), ο ανίκανος αδελφός του Αυγουστίνος καταρτίζει το «Ηγεμονικό» Σύνταγμα, με πρόβλεψη κληρονομικής ηγεμονίας. Τον πρόλαβαν όμως οι εξελίξεις…

Λαϊκή πίεση 

Από το 1833, όταν οι εγγυήτριες δυνάμεις επέβαλαν το πολίτευμα της απόλυτης μοναρχίας, επιλέγοντας τον ανήλικο Οθωνα να βασιλεύσει αρχικώς με αντιβασιλείς και από το 1835 μόνος του με την Αμαλία, το Σύνταγμα καταλύθηκε. Καταρτίστηκε εκ νέου 10 χρόνια αργότερα μετά τη λαϊκή πίεση, δηλαδή τα γεγονότα της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, και τη δεινή οικονομική θέση της χώρας. Τον Μάρτιο του 1844 ψηφίζεται, η Πλατεία Ανακτόρων μετονομάζεται σε Πλατεία Συντάγματος, καθιερώνονται α) η αρχή της «μοναρχικής κυριαρχίας», β) τα ατομικά δικαιώματα, γ) το άσυλο της κατοικίας και δ) η ορθόδοξη θρησκεία ως επικρατούσα θρησκεία. Ελάχιστα από τα ως άνω τηρήθηκαν. Η πολιτική ανωμαλία, η ληστεία, η κοινωνική αναρχία κυριάρχησαν έκτοτε επί μακρόν έως τον διωγμό του Βαυαρού μονάρχη τον Οκτώβριο του 1862. Η περίοδος της μεσοβασιλείας διήρκεσε για μικρό διάστημα, έως την ενθρόνιση του Γεωργίου Α', του δανέζικου Οίκου των Γκλύξμπουργκ, τον Μάρτιο του 1863.

Το μακροβιότερο Σύνταγμα

Με το Σύνταγμα του 1864 ο βασιλιάς δεν έλκει τα επί του θρόνου δικαιώματά του «εξ ιδίου δικαίου», αλλά από τον λαό. Η δημοκρατική αρχή θεμελιώνεται έκτοτε στο αρ. 21: «Απασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Εθνους, ενεργούνται δε καθ' ον τρόπον ορίζει το Σύνταγμα». Στο δε αρ. 107 ορίζεται ότι «εις τον Λαόν ανήκει τόσο η πρωτοβουλία όσο και η διενέργεια της αναθεωρήσεως του Συντάγματος. Επειδή, δε, καθιερούται το αμιγές αντιπροσωπευτικόν σύστημα, η αρμοδιότης της αναθεωρήσεως ασκείται από την λαϊκήν αντιπροσωπείαν, δηλαδή από την Βουλήν». Επρόκειτο για το μακροβιότερο Σύνταγμα το οποίο εξομάλυνε τη λειτουργία του κοινοβουλευτισμού μετά το 1875 και διατηρήθηκε με ορισμένες τροποποιήσεις το 1911 και το 1952 έως το 1975, για 110 χρόνια περίπου. Η «συντακτική διετία» 1925-1927, κατά την οποία δημοσίευσε «Σύνταγμα» ακόμα και ο δικτάτορας Θ. Πάγκαλος χαρακτηρίζεται από αναθεωρητικές απόπειρες των πολιτικών ηγετών με αμιγώς προσωπική σκοπιμότητα. Το 1952 (το Σύνταγμα κρίθηκε στις 5 Μαΐου από το ΣτΕ) επαναφέρεται ο θεσμός της Βασιλευομένης Δημοκρατίας και θεσπίζονται εκτεταμένοι περιορισμοί στην ελευθεροτυπία και τα πολιτικά φρονήματα. Ταυτόχρονα λειτουργεί και το «Παρα-Σύνταγμα», ήτοι ο Αναγκαστικός Νόμος (Ν. 509/1947) απαγόρευσης του κομμουνιστικού κόμματος και τα περί «εκτάκτων μέτρων αφορώντων την δημοσίαν τάξιν και ασφάλειαν».

Προτεραιότητα στον εκσυγχρονισμό των θεσμών και της λειτουργίας του κράτους

Στις 21 Φεβρουαρίου 1963, αριθμός υπουργών και βουλευτών της ΕΡΕ καταθέτουν πρόταση αναθεώρησης μη θεμελιωδών διατάξεων, με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή να δηλώνει ότι η «Ειρηνική Επανάσταση είναι δυνατόν να επιτευχθεί μόνο υπό την προϋπόθεση αυτή της βαθιάς τομής». Δόθηκε προτεραιότητα στον εκσυγχρονισμό των θεσμών και της λειτουργίας του κράτους, ώστε η χώρα να προετοιμαστεί για την ευρωπαϊκή της ολοκλήρωση ως επόμενου βήματος της Συμφωνίας Σύνδεσης της Ελλάδας με την ΕΟΚ (9 Ιουλίου 1961). Η άρση ασυλίας των βουλευτών και ο κολασμός επίορκων υπουργών περιλαμβάνονται στις προτάσεις της «Βαθιάς Τομής», αρκετές από τις οποίες θα συμπεριληφθούν στο Σύνταγμα του 1975, αφού το καλοκαίρι του 1963 ο Κων. Καραμανλής χάνει την εξουσία. Το 1968 οι χουντικοί, στα χνάρια του προκατόχου τους Πάγκαλου, φτιάχνουν «Σύνταγμα», εξασφαλίζοντας το 91% της θετικής δημοψηφισματικής ψήφου, αλλά φυσικά δεν το εφαρμόζουν ποτέ.

Από το 1975

Αμέσως μόλις επέστρεψε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και σχημάτισε κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, τον Ιούλιο του 1974, επανέφερε το Σύνταγμα του 1952 (πλην των διατάξεων για τη βασιλεία) και συγκρότησε επιτροπές για τη δημιουργία του νέου καταστατικού χάρτη της Μεταπολίτευσης, ο οποίος ψηφίστηκε στις 7 Ιουνίου 1975. Το Σύνταγμα, που εισήγαγε το πολίτευμα της Προεδρευομένης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας, «περιείχε εξαρχής ευρύ κατάλογο ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις των καιρών και παραχωρούσε σημαντικές εξουσίες στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, οι οποίες του επέτρεπαν να παρεμβαίνει αποφασιστικώς στη ρύθμιση της πολιτικής ζωής. Το κράτος Δικαίου προστατευόταν αποτελεσματικώς, ενώ προβλεπόταν και η συμμετοχή της χώρας σε διεθνείς οργανισμούς και -εμμέσως- στην τότε ΕΟΚ». Έκτοτε έχουν γίνει τέσσερις αναθεωρήσεις, τεχνικού περιεχομένου, το 1986, το 2001, το 2008 και το 2019, με μεγαλύτερη εκείνη του 2001, στην οποία τροποποιήθηκαν 79 άρθρα. 

Δημοσιεύτηκε στα Παραπολιτικά