Αναζητώντας στο διαδίκτυο τη λέξη Βουρλοπόταμος, κανείς δεν θα βρει σχεδόν καμία πληροφορία ή φωτογραφία για αυτή την ιστορική περιοχή της Αθήνας. Η Αμφιθέα, όπως ονομάζεται σήμερα, έκρυβε για δεκαετίες μια διαφορετική ταυτότητα. Από το 1930 μέχρι το 1960, η συνοικία αυτή φερόταν με το όνομα Βουρλοπόταμος, μια ονομασία που σβήστηκε σχεδόν εντελώς από τη συλλογική μνήμη. Σαν να έχει εξαφανιστεί από το βιβλίο της ιστορίας, σαν να μην επιθυμεί κανείς να διατηρηθεί η μνήμη της.

Γιατί η περιοχή ονομαζόταν Βουρλοπόταμος

Η ονομασία Βουρλοπόταμος προήλθε από το ρέμα που διέσχιζε την περιοχή, πριν καλυφθεί από σπίτια και αργότερα από πολυκατοικίες. Ένας ποταμός με γύρω του έλος χαρακτήριζε το τοπίο της Αμφιθέας εκείνη την εποχή. Η υγρασία που υπάρχει ακόμη και σήμερα στην περιοχή οφείλεται στο υγρό στοιχείο που εξακολουθεί να υπάρχει στο υπέδαφος.

Ένα μυστήριο συνοδεύει τον παλιό Βουρλοπόταμο. Από τα πολλά χτισμένα πηγάδια, τα βράδια αναβλύζει νερό ορμητικά στους δρόμους μέσα από ειδικούς σωλήνες στις άκρες των πεζοδρομίων. Πηγάδια που δεν στερεύουν ποτέ και προσφέρουν καταφύγιο δροσιάς στις γάτες της γειτονιάς. Υπάρχει μια περίεργη αίσθηση ότι αν ανοίξει ο δρόμος, θα πλημμυρίσει ο κόσμος.

Σε πολλές πολυκατοικίες της περιοχής η κατασκευή καθυστέρησε σημαντικά, καθώς το υγρό υπέδαφος στάθηκε εμπόδιο στο χρονοδιάγραμμα. Το ρέμα του Βουρλοπόταμου διέσχιζε την οδό Τυρταίου, τον Γοργοπόταμο, τη Λεωφόρο Αμφιθέας και την Αγίας Κυριακής, καταλήγοντας στο Δέλτα Φαλήρου, εκεί όπου σήμερα διεξάγονται μουσικά φεστιβάλ.

Η καθημερινή ζωή στον Βουρλοπόταμο

Το λεωφορείο κατέβαινε τη Συγγρού και έστριβε στην Ζησιμοπούλου, την παλιά Λεωφόρο Αμφιθέας. Μέχρι το ύψος της Αγίας Κυριακής, ο τόπος ήταν γεμάτος βούρλα. Όπως θυμάται ένας παλιός κάτοικος του Βουρλοπόταμου: "Βούρλα ήταν κάτι πράσινα σαν τις βελόνες που πλέκαν οι γυναίκες και είχε μύτη που σε κάρφωνε αν το ακουμπούσες ή το πάταγες".

Σταδιακά εξαφανιζόταν το έλος της περιοχής. Υπήρχε ένα κτήμα που έφτανε ως τον Ιππόδρομο. Απέναντι, στην πλευρά της Αμφιθέας, λειτουργούσε το μοναδικό γυμναστήριο στην περιοχή, του Χρυσάφη, όπου προπονούνταν οι δρομείς. Διέθετε στίβο γύρω γύρω και ένα μονόζυγο.

Η σκοτεινή πλευρά της ιστορίας

Η ιστορική αναφορά για την οποία είναι θρυλικός ο Βουρλοπόταμος συνδέεται με την πορνεία. Ανάμεσα στα έλη και στις καλαμιές υπήρχαν μικρά φτωχικά σπιτάκια με γυναίκες που πουλούσαν το κορμί τους στην προπολεμική και μεταπολεμική Αθήνα. Φτώχεια και των γονέων, όπως λέει ο λαός.

Κάποιες από αυτές δεν είχαν καν σπίτι και εκδίδονταν σε απόμερα σημεία του αχανούς έλους. Ένα από αυτά τα σημεία ήταν η μάντρα του Ιπποδρόμου, εκεί που σήμερα βρίσκεται η είσοδος του Πολιτιστικού Κέντρου "Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος". Μια τοποθεσία που αποτελεί σήμερα οικογενειακό προορισμό, κάποτε στο μισοσκόταδο φιλοξενούσε σκηνές πορνείας.

Σύμφωνα με μαρτυρίες παλιών κατοίκων του Βουρλοπόταμου, οι γυναίκες εκδίδονταν στα όρθια ή κατάχαμα πάνω σε άδεια τσουβάλια. Η τιμή ήταν οκτώ δραχμές, ποσό σημαντικό για την εποχή. Τα βράδια δεν κυκλοφορούσε ψυχή μέσα στο σκοτάδι, παρά μόνο οι μπεμπερντάντηδες της εποχής και κορίτσια χωρίς στον ήλιο μοίρα.

Εικόνες από τον Βουρλοπόταμο μεταφέρθηκαν στη μεγάλη οθόνη σε ελληνικές ταινίες, όπως στην "Κάλπικη Λίρα" του 1955 με την Σπεράντζα Βρανά και τον Μίμη Φωτόπουλο. Η παράδοση της πορνείας στην περιοχή συνεχίζεται μέχρι σήμερα σε ένα στούντιο, όπως λέγονται πλέον, σε ένα διώροφο στο τέλος της Λεωφόρου Αμφιθέας, λίγο πριν συναντήσει τη Λεωφόρο Συγγρού.

Οι θρυλικές μορφές της περιοχής

Εκεί που βρίσκεται σήμερα η αντιπροσωπεία της BMW και από πάνω τα γραφεία της Grand Thornton, υπήρχε ένα απομονωμένο χαμόσπιτο με ένα δωμάτιο και μια κουζίνα. Στην αυλή του υπήρχαν κληματαριές και από κάτω οι πόρνες συνευρίσκονταν με τους πελάτες τους. Στο σπιτάκι έμενε ένας Πόντιος, μπεκρής, που ερχόταν σπίτι του ακαθόριστες ώρες και δεν έδινε ιδιαίτερη σημασία στο τι συνέβαινε στην αυλή του.

Η περιώνυμη πόρνη του Βουρλοπόταμου ήταν η Μαρίτσα, δεκαοκτώ χρονών Μυτιληνιά που την έφερε ένας νταβατζής από το χωριό. Υπήρχε η Βάσω, τριανταπεντάρα τότε, με σκληρό δέρμα, κοντούλα και γεμάτη. Ήταν και η Ιωάννα που δούλευε στη Νοταρά, στην Τρούμπα, και έμενε στην περιοχή. Μετά τις γυναίκες, τις εκτόπισαν οι τραβεστί. Αρχηγός τους η Αλόμα, πρώην μπεταζής, όπως αναφέρουν οι μαρτυρίες.

Η μουσική κουλτούρα του Βουρλοπόταμου

Το χαρακτηριστικό της περιοχής του Βουρλοπόταμου είναι ότι εκεί γεννήθηκαν πολλοί μουσικοί, γνωστοί και άγνωστοι σήμερα. Επίσης άτομα πολύ ψαγμένα με τη μουσική. Στον παλιό Βουρλοπόταμο έζησαν και ζουν οι πρώτοι ίσως που ανακάλυψαν τον Φρανκ Ζάππα στην Ελλάδα.

Οι δίσκοι και οι αντιγραμμένες κασέτες του άλλαζαν χέρια, όπως και οι πληροφορίες για τον Αμερικανό μουσικοσυνθέτη από τη δεκαετία του 1970, όταν ακόμη ήταν εντελώς άγνωστος στη ροκ μουσική κοινότητα. Όταν κυκλοφόρησε η βιογραφία του Ζάππα από τον Πητ Κωνσταντέα το 1978, ήδη ο Ζάππα ήταν γνωστός στις μουσικές παρέες της Αμφιθέας.

Οι παλιοί κάτοικοι του Βουρλοπόταμου αγαπούσαν το ρεμπέτικο και σύχναζαν στις Τζιτζιφιές, όπου στις ταβέρνες και τα μαγαζιά ηχούσαν τα τρίχορδα. Τσιτσάνης, Παπαϊωάννου, Γκρέυ, Καζαντζίδης και πολλοί ακόμη πέρασαν από εκεί. Αγαπημένος της περιοχής ήταν και ο Νίκος Γούναρης, με τα τραγούδια του να προκαλούν πολλά καρδιοχτύπια.

Επαγγέλματα και καθημερινότητα

Στην εποχή του Βουρλοπόταμου ανθούσε το επάγγελμα του παγοπώλη. Ο παγοπώλης έκανε διανομές πάγου σε μορφή κολώνας στα σπίτια, που τις τοποθετούσαν στα ψυγεία τους για ψύξη. Η εποχή του παγοπώλη κράτησε μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1960, αρχές του 1970.

Ο Μιχάλης Ραφτόπουλος, πρώην τσολιάς, ήταν ο πρώτος παγοπώλης σε ολόκληρη την περιοχή Νέας Σμύρνης, Βουρλοπόταμου και Φαλήρου. Το 1958 έκανε κάτι πρωτοποριακό για την εποχή: αγόρασε Mercedes 170 S, μοντέλο του 1930, με ραδιόφωνο Blaupunkt και καρότσα για να φορτώνει τον πάγο. Μέχρι τότε η διανομή γινόταν με άλογο που έσερνε καρότσα δικής του κατασκευής.

Επί της οδού Γούναρη, στα σύνορα Νέας Σμύρνης και αρχής του Βουρλοπόταμου, βρισκόταν το μαγαζάκι του θρυλικού τσαγκάρη, του κυρ Γιώργη του Βενετσάνου, που έφτιαχνε τις σκάρες των παπουτσιών των παικτών του Πανιωνίου στη δεκαετία του 1950. Ο περιώνυμος τσαγκάρης έκοβε σε λωρίδες το δέρμα και το κολλούσε στις σκάρες, καρφώνοντας τα καρφιά με τέτοια μαεστρία που κανείς δεν τον έπιανε.

Ο Αμφιθαϊκός και η ποδοσφαιρική ιστορία

Το καμάρι της περιοχής, μετά τον Πανιώνιο βέβαια, ήταν ο Αμφιθαϊκός, ανεξάρτητη ποδοσφαιρική ομάδα που ιδρύθηκε το 1960. Τα χρώματά του ήταν άσπρο και μαύρο. Στις τάξεις του έπαιζαν παίκτες που αγωνίζονταν επίσης σε ομάδες όπως Πανιώνιος, ΑΕΚ, Φωστήρας και Απόλλων Αθηνών.

Πρόεδρος του Αμφιθαϊκού ήταν γυναίκα, η πρώτη γυναίκα πρόεδρος ποδοσφαιρικού σωματείου στην Ελλάδα. Η κυρία Μεθενίτη ήταν υπεύθυνη για τα χαρτιά του αγώνα, τα δελτία των ποδοσφαιριστών και παρείχε τις εμφανίσεις της ομάδας και τα παπούτσια. Στην οδό Πανδρόσου, κάθετος στη Λεωφόρο Αμφιθέας, υπήρχε ένα κτήμα με ελιές που ανήκε στην κυρία Μεθενίτη, η οποία με δική της πρωτοβουλία έκοψε τα δέντρα και το διέθεσε στον Αμφιθαϊκό να παίζει μπάλα.

Σχεδόν παράλληλα ιδρύθηκε ο ΠΑΟ Αμφιθέας, ως εξέλιξη του Αμφιθαϊκού, που ήταν δόκιμη ομάδα κατηγορίας και διεκδικούσε την άνοδο στις εθνικές κατηγορίες. Στις αλάνες του Βουρλοπόταμου γεννήθηκαν και αναδείχθηκαν πολλά ποδοσφαιρικά ταλέντα που σημάδεψαν την ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου.

Η μετεξέλιξη σε Αμφιθέα

Η Αμφιθέα ήταν αυτόνομος δήμος μέχρι τη δεκαετία του 1980 με πληθυσμό περίπου 60.000 κατοίκων, που έβγαζε δικό του δήμαρχο. Από τη δεκαετία του 1980, η Αμφιθέα ενσωματώθηκε με το Παλαιό Φάληρο. Το όνομα Αμφιθέα είναι γυναικείο αρχαίο ελληνικό όνομα που αναφέρεται σε αρκετές γυναίκες από τη μυθολογία της αρχαίας Ελλάδας.

Μέχρι πριν λίγα χρόνια υπήρχε ένας μικρός δρόμος, στα σύνορα Νέας Σμύρνης και Παλαιού Φαλήρου, η οδός Ζαφειρίου, όπου ο χρόνος φαινόταν να έχει σταματήσει. Ζούσαν εκεί μαυραγορίτες, κλέφτες, ήσυχοι ταπεινοί άνθρωποι, λαχειοπώλες και άλλοι. Φτωχικά σπίτια με κουρτίνα και κοτέτσια. Ήταν κάτι σαν άβατο ο μικρός αυτός δρόμος, κυριολεκτικά βγαλμένος από μια άλλη εποχή.

Σήμερα, η περιοχή που κάποτε ονομαζόταν Βουρλοπόταμος έχει μεταμορφωθεί πλήρως. Πολυκατοικίες, σύγχρονα κτίρια και εμπορικά καταστήματα έχουν αντικαταστήσει τα έλη, τις καλαμιές και τα φτωχικά σπιτάκια. Η μνήμη όμως παραμένει ζωντανή στις αφηγήσεις των παλιών κατοίκων, που θυμούνται μια Αθήνα διαφορετική, μια περιοχή με δική της ταυτότητα που σβήστηκε από τα επίσημα αρχεία αλλά όχι από τις καρδιές όσων τη γνώρισαν.