Η διαμάχη για το αν το ζεϊμπέκικο είναι τούρκικος ή ελληνικός χορός απασχολεί εδώ και δεκαετίες το κοινό. Ειδικοί μουσικολόγοι και ερευνητές έχουν μελετήσει εκτενώς την προέλευσή του, καταλήγοντας σε συγκεκριμένα συμπεράσματα που διαλύουν κάθε παρανόηση. Η απάντηση βρίσκεται στη βυζαντινή μουσική παράδοση και στις μελωδικές δομές που χαρακτηρίζουν αποκλειστικά την ελληνική μουσική κουλτούρα.

Διαβάστε: Milliyet για Ελλάδα: Προσπαθεί να οικειοποιηθεί το ζεϊμπέκικο

Οι βυζαντινές ρίζες του ελληνικού ζεϊμπέκικου

Το ζεϊμπέκικο αποτελεί τον πιο αυθεντικό ελληνικό ρυθμό, πάνω στον οποίο οικοδομήθηκε σε μεγάλο βαθμό το ρεμπέτικο τραγούδι. Εξετάζοντας τη μελωδική του δομή, αναγνωρίζουμε άμεσα την επιρροή της βυζαντινής μουσικής παράδοσης. Το ένστικτο των λαϊκών μουσικών διατηρεί αναλλοίωτες τις κλίμακες, τις πτώσεις, τα διαστήματα και τον τρόπο εκτέλεσης που προέρχονται από την εκκλησιαστική υμνωδία.

Η σύνδεση με το δημοτικό τραγούδι είναι εμφανής, καθώς κοινά στοιχεία διατρέχουν και τα δύο μουσικά είδη. Τα ζεϊμπέκικα αντιπροσωπεύουν καλλιτεχνικές δημιουργίες λαϊκών στρωμάτων, όπου η βυζαντινή επίδραση φαίνεται καθαρά στα ηχοχρώματα, τις μελωδίες και τις κλίμακες, εμπλουτισμένες με ανατολικές αλληλεπιδράσεις.

Η ιστορική εξέλιξη του ρεμπέτικου και του ζεϊμπέκικου

Τα ίχνη του ρεμπέτικου και κατ’ επέκταση του ζεϊμπέκικου εντοπίζονται σε όλα τα αστικά κέντρα κατά την περίοδο της αποσύνθεσης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, παράλληλα με την ανάδυση των αστικών κοινωνιών. Ο μουσικολόγος Μάρκος Δραγούμης, μετά από εκτενή έρευνα στο ρεμπέτικο και το μικρασιατικό τραγούδι, παρέχει σημαντική ιστορική προοπτική.

Οι μουσικές ανταλλαγές που ξεκίνησαν πριν τον 17ο αιώνα ανάμεσα στον ποικίλο πληθυσμό των αστικών κέντρων του Αιγαίου, του Ελλήσποντου, της Προποντίδας και της Μαύρης Θάλασσας συνεχίστηκαν έντονα μέχρι την καταστροφή της Σμύρνης το 1922. Αυτές οι ανταλλαγές δημιούργησαν αναρίθμητες μελωδίες με ρίζες στη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική με τους ήχους της, στην τούρκικη κλασική μουσική με τα μακάμια που ονομάστηκαν δρόμοι, στη δημοτική μουσική της Μυσίας, της Ανατολικής Θράκης, της Βιθυνίας και των δυτικών παραλίων της Μικράς Ασίας.

Η μουσική αυτή, παρά την ανομοιογένειά της, δεν προσέλκυσε επαρκώς την προσοχή των λαογράφων και δεν καταγράφηκε συστηματικά σε νότες. Ωστόσο, ένα σημαντικό μέρος της διασώθηκε σε δίσκους 78 στροφών που ηχογραφήθηκαν στις ΗΠΑ κατά τη δεύτερη και τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα από Έλληνες μετανάστες. Το υλικό αυτό αποτελεί την πιο ουσιαστική πηγή για τη μελέτη των καταβολών του ρεμπέτικου τραγουδιού, όπως επισημαίνει το Κέντρο Μελέτης και Έρευνας του Ρεμπέτικου Τραγουδιού το 1977.

Ζεϊμπέκικο και zeybek: Δύο εντελώς διαφορετικοί χοροί

Το ζεϊμπέκικο είναι Τούρκικος ή Ελληνικός χορός; Η απάντηση γίνεται σαφής όταν εξετάσουμε τις θεμελιώδεις διαφορές. Ο τουρκικός χορός zeybek ή zeybeği δεν έχει καμία σχέση με το ελληνικό ζεϊμπέκικο. Ρυθμικά αποτελεί μορφή αργού τσιφτετελιού που χορεύεται συνήθως ομαδικά, ενώ το ελληνικό ζεϊμπέκικο είναι μοναχικός χορός με εντελώς διαφορετική μουσική δομή.

Ο χορός zeybek έχει τις ρίζες του σε τουρκικό παραδοσιακό χορό που χορευόταν από τους Ζεϊμπέκους, μια φυλή της Μικράς Ασίας. Η φυλή αυτή προέκυψε από πρόσμειξη Γιουρούκων, νομάδων κατοίκων της Πίνδου που μετακινήθηκαν στα παράλια της Μικράς Ασίας, και Τουρκμένιων νομάδων από την Ασία. Δημιουργήθηκε έτσι μια νέα φυλή επαγγελματιών πολεμιστών με άγρια πολεμική παρουσία που άλλοτε τρόμαζε τις αρχές και άλλοτε γινόταν χρήσιμη.

Στις τάξεις των επιστρατευμένων Ζεϊμπέκηδων υπήρχαν και Έλληνες Χριστιανοί, μερικοί από τους οποίους Τουρκοποιήθηκαν όπως οι γενίτσαροι. Αργότερα σχημάτισαν δικές τους ομάδες Ελλήνων ενόπλων ζεϊμπέκων με αντιπαλότητες προς τους Τούρκους ζεϊμπέκους. Οι Έλληνες Ζεϊμπέκοι δεν ξέχασαν ποτέ τις ελληνικές ρίζες τους. Στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο οι Τούρκοι ζεϊμπέκηδες πολέμησαν κατά του ελληνικού στρατού, ενώ τις πολεμικές αυτές ομάδες διέλυσε αργότερα ο Κεμάλ Ατατούρκ.

Τι λένε οι ειδικοί για την προέλευση του ζεϊμπέκικου

Οι ειδικοί μουσικολόγοι είναι κατηγορηματικοί: το ελληνικό ζεϊμπέκικο προήλθε από το ρεμπέτικο τραγούδι της περιόδου 1870 με 1922 στη Μικρά Ασία, μέσα από μουσικές προσμείξεις ελληνικής παραδοσιακής και βυζαντινής μουσικής. Συνεχίστηκε στην Ελλάδα πριν και μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, στα καφέ αμάν και τα ρεμπετάδικα.

Η μουσική του ελληνικού ζεϊμπέκικου στα 9/8 δεν έχει καμία σχέση με τα 4/4 και τον ρυθμό αργού τσιφτετελιού του zeybek. Υπάρχουν πολλά είδη ρυθμών zeybek που μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά κανένας δεν μοιάζει με το ελληνικό ζεϊμπέκικο. Τα χαρακτηριστικά του τουρκικού χορού δεν έχουν καμία σχέση με τον ελληνικό μοναχικό χορό ζεϊμπέκικο.

Παρανοήσεις και μύθοι γύρω από το ζεϊμπέκικο

Υπάρχουν πολλές απόψεις για την προέλευση του ελληνικού ζεϊμπέκικου και τους Ζεϊμπέκηδες, που δημιουργούν μόνιμες παρεξηγήσεις. Τυχαία συμβάντα με θέμα το ζεϊμπέκικο, την παραγγελιά και την αγριάδα των Ζεϊμπέκηδων οδηγούν σε εσφαλμένα συμπεράσματα. Άλλοτε χαρακτηρίζουν το ζεϊμπέκικο ως αρχαίο ελληνικό χορό και άλλοτε ως τούρκικο.

Μια ματιά στον τρόπο που χορεύεται ο zeybek σήμερα κοινωνικά ή παραδοσιακά με τις στολές αρκεί για να αποδείξει ότι το ελληνικό ζεϊμπέκικο είναι κάτι διαφορετικό. Το ζεϊμπέκικο ήταν κάποτε μοναχικός χορός αποκλειστικά για άντρες. Σήμερα τον χορεύουν όλοι, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών. Όταν δεν χορεύεται παραδοσιακά αντικρυστός, παραμένει μοναχικός χορός.

Ο χορός του ζεϊμπέκικου και η παραγγελιά

Κάθε χορευτής του ζεϊμπέκικου έχει τις δικές του φιγούρες με τις οποίες εκφράζεται. Επίσης, ο κάθε χορευτής χορεύει μόνο ένα τραγούδι, μόνο μια φορά. Πολλές φορές είναι το δικό του συγκεκριμένο τραγούδι και όχι ένα τυχαίο. Παλαιότερα και μερικές φορές στις ημέρες μας, όποιος τολμήσει να διακόψει κάποιον που χορεύει ζεϊμπέκικο ρισκάρει.

Έτσι ξεκίνησε στα χρόνια της Κατοχής ο θεσμός της παραγγελιάς. Οι μουσικοί προανήγγειλαν το όνομα του δικαιούχου στον επόμενο χορό. Όσο χόρευε αυτός, δεν επιτρεπόταν να χορέψει κανείς άλλος μαζί του στον ίδιο χώρο ή να τον ενοχλήσει. Το 1973 ο Νίκος Κοεμτζής, όταν παρενόχλησαν και πρόσβαλαν τον αδελφό του που χόρευε ζεϊμπέκικο με παραγγελιά, σκότωσε με μαχαίρι τρεις ανθρώπους και τραυμάτισε αρκετούς ακόμα. Δεν είναι σπάνιο θέαμα στις ημέρες μας οι συμπλοκές για παρόμοιες παρεξηγήσεις με αιτία ένα ζεϊμπέκικο.

Η πολιτισμική αξία του ελληνικού ζεϊμπέκικου

Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι ο χορός είναι δώρο των θεών προς τον άνθρωπο. Αφοσιωμένοι στην ιδέα ότι ο κοινωνικός χορός ομορφαίνει τη ζωή όλων και μας κάνει καλύτερους, συνεχίζεται ο αγώνας για τη διάδοσή του. Η προσπάθεια να γίνει ο χορός προσιτός ακόμα και σε όσους δεν έχουν οικονομική δυνατότητα ή αντιμετωπίζουν εμπόδια αποτελεί σημαντική πολιτισμική αποστολή.

Το ζεϊμπέκικο αντιπροσωπεύει μια μοναδική μορφή έκφρασης που συνδυάζει βυζαντινή μουσική παράδοση, ρεμπέτικη κουλτούρα και προσωπική καλλιτεχνική ερμηνεία. Η διάκριση μεταξύ του ελληνικού ζεϊμπέκικου και του τουρκικού zeybek είναι σαφής και τεκμηριωμένη από ειδικούς μουσικολόγους, καταρρίπτοντας κάθε σύγχυση σχετικά με την προέλευσή του.