Ισπανία: Οι τσιγγάνοι ζητούν "δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια"

Για διάστημα άνω των 270 ετών, μία θρησκευτική αδελφότητα στη Σεβίλλη προσέφερε υποστήριξη στους Τσιγγάνους της Ισπανίας — σε μία κοινότητα η οποία διαχρονικά ταλαντεύεται μεταξύ ρομαντικοποίησης και καταστολής στη συλλογική εθνική συνείδηση.

Στο εσωτερικό του Santuario de la Hermandad de Los Gitanos — του Ιερού Ναού της Αδελφότητας των Τσιγγάνων — οι πιστοί συγκεντρώνονται ενώπιον των αγαλμάτων της Παναγίας και του Χριστού, τα οποία λειτουργούν ως πνευματικά ερείσματα για την κοινότητα των Ρομά της Σεβίλλης.

Σύμφωνα με τον επικεφαλής της αδελφότητας, Χοσέ Μαρία Φλόρες Βάργκας, η ίδρυση του οργανισμού αποτέλεσε απάντηση σε ένα ιστορικό τραύμα με συνεχιζόμενο αντίκτυπο. Το 1749, κατά τη διάρκεια της αποκαλούμενης «μεγάλης εφόδου κατά των Τσιγγάνων» — μίας μυστικής, πανεθνικής επιχείρησης υπό εντολή του βασιλιά Φερδινάνδου ΣΤ΄ — χιλιάδες Τσιγγάνοι συνελήφθησαν εντός μίας νύκτας. Οι άνδρες οδηγήθηκαν σε καταναγκαστικά έργα· οι γυναίκες και τα παιδιά τέθηκαν υπό περιορισμό σε ιδρύματα.

Το έτος 2025, η κοινότητα των Τσιγγάνων στην Ισπανία αιτήθηκε επίσημη αναγνώριση αυτής της ιστορικής καταδίωξης, με αφορμή την 600ή επέτειο από την πρώτη καταγεγραμμένη άφιξη των Ρομά στην Ιβηρική χερσόνησο.

Ο βασιλιάς Φελίπε ΣΤ΄ αναφέρθηκε πέρυσι στην «απόρριψη, τις διακρίσεις και τα αρνητικά στερεότυπα» εις βάρος των Τσιγγάνων και αναγνώρισε τη συμβολή τους στην ισπανική ταυτότητα.

«Η δήλωση του βασιλιά είναι σημαντική, καθώς μέχρι σήμερα δεν υπήρξε συγγνώμη», δήλωσε ο Φλόρες Βάργκας. «Μπορούμε να τη θεωρήσουμε ως ένα είδος συγγνώμης. Τουλάχιστον προσφέρει ορατότητα στους Ρομά». Το κρίσιμο ερώτημα, προσέθεσε, είναι εάν η αναγνώριση αυτή θα μετουσιωθεί σε ουσιαστική μεταβολή.

Η κυβέρνηση κήρυξε το 2025 ως «Έτος των Ρομά στην Ισπανία», τιμώντας ένα βασιλικό έγγραφο ασφαλούς διέλευσης, πρόδρομο του διαβατηρίου, με ημερομηνία 12 Ιανουαρίου 1425. Το έγγραφο αυτό, το οποίο εκδόθηκε από τον Αλφόνσο Ε΄ της Αραγωνίας, χορηγούσε άδεια διέλευσης στον Χουάν, κόμη της «Κάτω Αιγύπτου», και τη συνοδεία του, κατά τη διάρκεια προσκυνήματος στο Σαντιάγο ντε Κομποστέλα — την πρώτη καταγεγραμμένη αναφορά Τσιγγάνων στην ισπανική επικράτεια. Η σύγχρονη ισπανική λέξη για τους Ρομά προέρχεται από τον όρο που υποδηλώνει αιγυπτιακή καταγωγή.

Πολιτιστικοί φορείς συμμετείχαν επίσης στον εορτασμό. Το Μουσείο Πράδο στη Μαδρίτη και το Μουσείο Ιστορίας της Καταλονίας στη Βαρκελώνη διοργάνωσαν εκθέσεις σχετικά με τη συμβολή των Ρομά στην καλλιτεχνική και κοινωνική ζωή.

«Είναι καιρός να αποδοθεί δικαιοσύνη στον τσιγγάνικο λαό και να αποκατασταθεί η αξιοπρέπειά του», δήλωσε η Σάρα Χιμένεθ, διευθύντρια του Fundación Secretariado Gitano (FSG), μη κερδοσκοπικού φορέα υπέρ των δικαιωμάτων των Ρομά. «Η γνώση που διαθέτει το κοινό για τον λαό και τον πολιτισμό μας εξακολουθεί να βασίζεται σε γενικεύσεις, στερεότυπα και προκαταλήψεις, σε μεγάλο βαθμό λόγω της απουσίας της ιστορίας και του πολιτισμού των Τσιγγάνων από τα σχολικά προγράμματα και τις τάξεις».

Η Σεβίλλη αποτελεί εστία της έντασης μεταξύ μύθου και πραγματικότητας. Η πόλη έχει αναδειχθεί ως γενέτειρα ενός εξιδανικευμένου τσιγγάνικου πολιτιστικού αφηγήματος, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί τόπο διαμονής πολλών Τσιγγάνων σε περιοχές χαμηλού εισοδήματος. Η όπερα «Κάρμεν» του Ζωρζ Μπιζέ, με φόντο τη Σεβίλλη και πρωταγωνίστρια μία Τσιγγάνα με ελεύθερο πνεύμα, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Παρίσι το 1875. Ο Χακόμπο Χιμένεθ, νομικός και μέλος της Αδελφότητας των Τσιγγάνων, ανέφερε ότι κατά τον 20ό αιώνα ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα «ενσωμάτωσε την τσιγγάνικη εικονογραφία στο ποιητικό του έργο», ενώ άλλοι συγγραφείς, όπως ο Θερβάντες, «διαιώνισαν στερεοτυπικές απεικονίσεις των Τσιγγάνων ως εγκληματιών».

Σήμερα, ορισμένοι Τσιγγάνοι εκφράζουν ανησυχία για τη διαβρωτική επίδραση ακαδημαϊκών προσεγγίσεων που υποβαθμίζουν τη συμβολή τους στην προέλευση του φλαμένκο. Ο βασιλιάς Φελίπε, στην ομιλία του, προσπάθησε να αντικρούσει αυτήν τη θέση.

Ωστόσο, ιστορικοί επισημαίνουν ότι ο πολιτιστικός εορτασμός συνυπάρχει με μακρά ιστορία καταστολής. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Φρανθίσκο Φράνκο, οι κοινότητες των Ρομά στοχοποιούνταν μέσω του Νόμου περί Αλητείας και Εγκληματικότητας και εσωτερικών διατάξεων της Πολιτοφυλακής (Guardia Civil), οι οποίες επέτρεπαν αυθαίρετες συλλήψεις. Τα μέτρα αυτά καταργήθηκαν μόλις το 1978.

Οι παραπάνω ιστορικές κληρονομιές, όπως υπογραμμίζουν υποστηρικτές των Ρομά, επηρεάζουν ακόμη και σήμερα την καθημερινή ζωή περίπου ενός εκατομμυρίου Τσιγγάνων στην Ισπανία. Το ποσοστό ανεργίας τους είναι τριπλάσιο του εθνικού μέσου όρου. Το 86% διαβιοί υπό καθεστώς φτώχειας· η παιδική φτώχεια ανέρχεται στο 89%· το ποσοστό σχολικής διαρροής φτάνει το 62,8%.

Σύμφωνα με το FSG, ένας στους τρεις Ρομά μαθητές φοιτά σε σχολεία που χαρακτηρίζονται ως «διαχωρισμένα», στα οποία οι Ρομά αντιστοιχούν σε ποσοστό άνω του 31% των εγγεγραμμένων. Ο οργανισμός αναφέρει ότι η επέκταση των ιδιωτικών, επιδοτούμενων από το κράτος, σχολείων και οι πολιτικές «ελεύθερης επιλογής σχολείου» επιδείνωσαν την κατάσταση.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Hermandad de Los Gitanos συνεχίζει να παρέχει υλική και πνευματική υποστήριξη. «Από τα 8.000 μέλη μας, τα 4.000 είναι Τσιγγάνοι», δήλωσε ο Φλόρες Βάργκας. «Ωστόσο, ο επικεφαλής είναι — και πάντα ήταν — Τσιγγάνος. Αυτό δεν είναι ασήμαντο, δεδομένης της ιστορίας μας».