Ενενήντα χρόνια μετά την πυρπόληση της εκκλησίας της Βαλένθια από τους αναρχικούς στην αρχή του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, οι μπαρόκ τοιχογραφίες της ήταν μαύρες και καμένες. Οι Δημοκρατικοί πολιτοφύλακες έφεραν σε πέρας το καταστροφικό τους έργο με απόλυτη σχολαστικότητα στις 18 Ιουλίου 1936. Συνέθλιψαν όλα τα στολίδια και τα αγάλματα, ρίχνοντάς τα στη φωτιά στο κλίτος της εκκλησίας Santos Juanes, μετατρέποντας το κτίριο σε καμίνι που έκαιγε για οκτώ ημέρες.

Η Ισπανία έχασε στις φλόγες ένα αριστούργημα του 17ου αιώνα. Η πυρκαγιά κατέστρεψε τη ζωγραφισμένη θολωτή οροφή σε σχήμα βαρελιού του Αντόνιο Παλομίνο, το μνημειώδες τέμπλο και τις πολυτελείς γλυπτές διακοσμήσεις από στόκο — ενώ προκάλεσε σοβαρές ζημιές και στον μεσαιωνικό πυρήνα του ναού. Μετά από πενταετή αναστήλωση, η εκκλησία άνοιξε ξανά τις πόρτες της, έχοντας ανακτήσει μεγάλο μέρος της παλιάς της δόξας. Το έργο περιελάμβανε νέες τεχνικές σάρωσης, καθαρισμό με βακτήρια, το οικογενειακό ιστορικό ενός συντηρητή και υποψίες για κλοπές έργων τέχνης. «Είναι σχεδόν θαύμα το γεγονός ότι καταφέραμε να διασώσουμε τόσα πολλά μετά την τρομερή πυρκαγιά του 1936», δήλωσε η Πιλάρ Ρόιγκ, η οποία ηγήθηκε της αποκατάστασης. Δείχνοντας προς το ταβάνι, πρόσθεσε: «Οι άνθρωποι έκλαιγαν από χαρά όταν το είδαν. Όλα τα καμένα σημεία, σήμερα λάμπουν ξανά».

Η εκκλησία έχει μια ξεχωριστή θέση στην καρδιά της Βαλένθια. «Το ιστορικό τρίγωνο που σχηματίζουν η Λα Λόνχα [η αγορά των εμπόρων], η Κεντρική Αγορά και η εκκλησία των Santos Juanes, σημεία που αποτελούσαν το εμπορικό κέντρο τον 17ο και 18ο αιώνα, είναι πλέον αναστηλωμένο και ζωντανό ξανά», δήλωσε η Ορτενσία Ερέρο, της οποίας το ομώνυμο ίδρυμα χρηματοδότησε την αποκατάσταση. Περιβαλλόμενος από αγγελικές μορφές και καθισμένος σε θρόνο από σύννεφα, ο Θεός Πατέρας έχει πράγματι επιστρέψει στον ουρανό του — τουλάχιστον σε εκείνον που απεικόνισε ο Αντόνιο Παλομίνο στην οροφή της εκκλησίας. Τα 12 πλευρικά του παρεκκλήσια λάμπουν και πάλι, στολισμένα με γλυπτά από στόκο που απεικονίζουν βιβλικές μορφές και αλληγορίες.

Ο Αντόνιο Παλομίνο, ένας από τους πιο εξέχοντες καλλιτέχνες του ισπανικού μπαρόκ, υπηρέτησε τη βασιλική αυλή ως ζωγράφος, συνεργαζόμενος με τον Λούκα Τζιορντάνο στις θολωτές οροφές του παλατιού-μοναστηριού του El Escorial κοντά στη Μαδρίτη. Αποκαλούμενος «ο Ισπανός Βασάρι» λόγω της βιογραφίας που έγραψε τον 18ο αιώνα για τη ζωή των καλλιτεχνών της χώρας του, «μπόρεσε να επιδείξει την εκπληκτική τεχνική του δεινότητα στην εκκλησία Santos Juanes, καθώς και τη βαθιά του γνώση για τις τέχνες και τη θεολογία», δήλωσε η Ρόιγκ.

Όμως ένα σημαντικό κενό στην κληρονομιά αυτή - και ένα μυστήριο - παραμένει. Οι φλόγες κατέστρεψαν τις περισσότερες τοιχογραφίες του Αντόνιο Παλομίνο στη θολωτή οροφή πάνω από την αψίδα, αλλά εκείνες που διασώθηκαν μεταφέρθηκαν στη Βαρκελώνη στο πλαίσιο μιας «καταστροφικής» προσπάθειας αποκατάστασης τη δεκαετία του 1960. «Εκεί εξαφανίστηκαν και, σύμφωνα με τη θεωρία, πουλήθηκαν», δήλωσε η Ρόιγκ. «Η Ιντερπόλ υποτίθεται ότι τις αναζητά ακόμα και σήμερα». Για τη Πιλάρ Ρόιγκ, καθηγήτρια στο Ινστιτούτο Αποκατάστασης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Πολυτεχνείου της Βαλένθιας, η αποκατάσταση της εκκλησίας αποτελεί έργο τριών δεκαετιών, από τότε που η περιφερειακή κυβέρνηση της ανέθεσε να συντάξει έκθεση συντήρησης, όταν η εκκλησία είχε εγκαταλειφθεί τη δεκαετία του 1990.

Επρόκειτο επίσης για μια οικογενειακή υπόθεση. Ο πατέρας της, ο πρώτος καθηγητής συντήρησης της Ισπανίας, εργάστηκε για την αποκατάσταση του μεγάλου παρεκκλησίου της Κοινωνίας τη δεκαετία του 1940. Τρία από τα παιδιά της συμμετείχαν στο έργο αποκατάστασης, ανάμεσά τους η κόρη της, Πιλάρ Μποσχ, μικροβιολόγος, η οποία χρησιμοποίησε βακτήρια για να αφαιρέσει την κόλλα που είχε χρησιμοποιηθεί για την αποκόλληση των τοιχογραφιών από τους τοίχους κατά τις εργασίες αποκατάστασης της δεκαετίας του 1960. Η Μποσχ εκπαίδευσε τα βακτήρια τρέφοντάς τα με δείγματα της κόλλας, η οποία παρασκευαζόταν από κολλαγόνο ζώων. Στη συνέχεια, τα βακτήρια παράγουν φυσικά ένζυμα για να αποικοδομήσουν την κόλλα. Ανακάτεψε τα βακτήρια με ένα φυσικό τζελ με βάση τα φύκια και το άπλωσε στους πίνακες ζωγραφικής. Μετά από τρεις ώρες, το τζελ αφαιρέθηκε, αποκαλύπτοντας τις τοιχογραφίες χωρίς ίχνος κόλλας.

Η αποκατάσταση έγινε σε μεγάλη κλίμακα. Η οροφή ύψους 21 μέτρων είναι γεμάτη σκαλωσιές. «Το μεγαλύτερο έργο που δημιούργησε ποτέ ο Παλομίνο ήταν το Los Santos Juanes μεταξύ 1699 και 1702. Καλύπτει 1.200 τετραγωνικά μέτρα», δήλωσε η Ρόιγκ. Για να ανακτηθούν οι τοιχογραφίες, αποκολλήθηκαν από τα ξύλινα πάνελ στα οποία είχαν τοποθετηθεί τη δεκαετία του 1960 και καθαρίστηκαν. Επανήλθαν στη θολωτή οροφή, τοποθετημένες σε νέα πάνελ από ανθρακονήματα και ρητίνη.

Για τις εκτενέστερα κατεστραμμένες περιοχές, κρίσιμη βοήθεια στην αποκατάσταση αποτέλεσαν παλιές φωτογραφίες, κυρίως μια ασπρόμαυρη φωτογραφία που είχε ληφθεί πριν τον Εμφύλιο, η οποία ψηφιοποιήθηκε, διορθώθηκε, έλαβε χρώμα και μεγεθύνθηκε 140 φορές. «Η διαδικασία αυτή μας παρείχε μια ψηφιακή εικόνα σε μεγάλο μέγεθος, η οποία μεταφέρθηκε στους τοίχους», δήλωσε η Ρόιγκ. «Η εικόνα εκτυπώθηκε σε προσωρινό υλικό το οποίο, όταν αφαιρέθηκε, άφησε μόνο το σχέδιο με το χρωματιστό μελάνι στην επιφάνεια». Η Πιλάρ Ρόιγκ επεσήμανε ότι η πυρκαγιά αλλοίωσε τα χρώματα των διασωθέντων τοιχογραφιών και ότι η αποκατάσταση επιδίωξε να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στην «ανάκτηση του πρωτότυπου και την προσαρμογή στη συλλογική ιστορική μνήμη». Επίσης, πρόσθεσε: «Η εκκλησία Santos Juanes είναι θεαματική, αλλά το αποτύπωμα της ιστορίας υπάρχει και πρέπει να γίνει σεβαστό».

Οι χώροι όπου οι τοιχογραφίες χάθηκαν εντελώς πάνω από την αψίδα και στα περισσότερα οβάλ σημεία του κυρίως ναού έχουν αφεθεί γυμνοί. Βιντεοσκοπημένες αναπαραστάσεις των έργων προβάλλονται στους χώρους. «Ακόμη ελπίζω να βρεθούν τα αυθεντικά έργα», ανέφερε ωσε η Ρόιγκ. Η αποκατάσταση των γλυπτών και διακοσμήσεων από στόκο της εκκλησίας, που αρχικά είχαν δημιουργηθεί από τους Ιταλούς καλλιτέχνες Τζάκομο Μπερτέζι και Αντόνιο Αλιπράντι, πραγματοποιήθηκε από ηλικιωμένους τεχνίτες: έναν γλύπτη, έναν σοβατζή και έναν επιχρυσωτή. «Νέοι συμμετείχαν σε πρακτική άσκηση, μαθαίνοντας από αυτούς τους αληθινούς δασκάλους της τέχνης, που δεν μπορείς να συναντήσεις στα πανεπιστήμια», εξήγησε. Ήταν ένα έργο γεμάτο αγάπη και πίστη, κατέληξε η Ρόιγκ. «Στο τέλος, η πνευματική του ουσία γίνεται αισθητή», τόνισε. «Και όταν στέκεσαι πάνω στις σκαλωσιές και το αντικρίζεις από κοντά, σε κατακλύζει η πλήρης μεγαλοπρέπεια του», εξήγησε.



ΠΗΓΗ: Times Media Ltd / News