Σκύλοι, γάτες, ακόμη και μικρά κατοικίδια όπως τα ψάρια μπορούν να εμφανίσουν συμπεριφορές που παραπέμπουν σε άγχος, μελαγχολία ή καταναγκασμό. Αν και δεν μπορούν να εκφράσουν με λόγια το πώς αισθάνονται, η επιστήμη δείχνει ότι πολλά ζώα βιώνουν συναισθηματικές καταστάσεις που προσομοιάζουν έντονα με τις ανθρώπινες.

Ερευνητές της συμπεριφοράς και κτηνίατροι επισημαίνουν ότι τα περισσότερα θηλαστικά –και ενδεχομένως ορισμένα πτηνά– μπορούν να παρουσιάσουν μορφές άγχους και ψυχικής δυσφορίας. Η διάγνωση, ωστόσο, δεν γίνεται με τον ίδιο τρόπο όπως στους ανθρώπους, καθώς τα ζώα δεν μπορούν να περιγράψουν το εσωτερικό τους βίωμα. Οι ειδικοί βασίζονται αποκλειστικά στην παρατήρηση της συμπεριφοράς τους.

Ο αναπληρωτής καθηγητής και κτηνίατρος του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια, Carlo Siracusa, ξεκαθάρισε μιλώντας στο Popular Science ότι τα ζώα «οπωσδήποτε μπορούν να βιώσουν ψυχικές ασθένειες». Όπως εξηγεί, συναντά συχνά σκύλους και γάτες που εμφανίζουν επιθετικότητα ή αυτοκαταστροφικές τάσεις, συμπεριφορές που αποτελούν, όπως λέει, «υποπροϊόν της δυσφορίας ή του φόβου», παρόμοια με το άγχος που παρατηρείται στους ανθρώπους.


Ζώα: Η συναισθηματική επεξεργασία λειτουργεί με παρόμοιο τρόπο

Παρότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαφέρει σε μέγεθος και πολυπλοκότητα από εκείνον των ζώων, οι βασικοί μηχανισμοί επεξεργασίας των συναισθημάτων παρουσιάζουν ομοιότητες. Σύμφωνα με τον Siracusa, περιοχές όπως η αμυγδαλή –που ρυθμίζει τον φόβο και το άγχος– λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο και στα ζώα που παρουσιάζουν έντονη συναισθηματική φόρτιση.

Όπως επισημαίνει, σκύλοι που έχουν παραμεληθεί ή έχουν βιώσει απότομες αλλαγές στο περιβάλλον τους μπορεί να εκδηλώσουν παρορμητική επιθετικότητα. Αντίθετα, ορισμένες βαριές ψυχιατρικές παθήσεις, όπως η σχιζοφρένεια, θεωρούνται σχεδόν αποκλειστικά ανθρώπινες, καθώς σχετίζονται με τη μεγάλη πολυπλοκότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου.


Δεν έχουν υπαρξιακές ανησυχίες – Έχουν όμως πραγματικό στρες

Τα ζώα δεν βιώνουν αφηρημένες έννοιες, όπως υπαρξιακή αγωνία ή κοινωνική ανασφάλεια. Αυτό σημαίνει ότι δεν εμφανίζουν όλους τους τύπους κλινικής κατάθλιψης που συναντώνται στους ανθρώπους. Ωστόσο, μπορούν να παρουσιάσουν έντονο στρες, φόβο και καταναγκαστικές συμπεριφορές, κυρίως ως αντίδραση στο περιβάλλον τους.


Πώς αναγνωρίζονται τα προειδοποιητικά σημάδια

Η ψυχική δυσφορία στα κατοικίδια μπορεί να εκδηλωθεί με πολλούς τρόπους. Σκύλοι και γάτες μπορεί να περπατούν νευρικά στον χώρο, να τρέμουν, να χάνουν τρίχωμα, να κάνουν εμετό χωρίς εμφανή λόγο ή να καταστρέφουν αντικείμενα. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, ζώα με έντονο άγχος αποχωρισμού μπορεί να εμφανίσουν επιθετικότητα ή αυτοτραυματισμούς.

Ο Siracusa σημειώνει ότι αρκετά περιστατικά εντοπίζονται μόνο όταν η συμπεριφορά του ζώου αρχίζει να επηρεάζει την καθημερινότητα του ιδιοκτήτη. Αυτό σημαίνει ότι πολλές ήπιες μορφές άγχους ενδέχεται να περνούν απαρατήρητες.

Σε έρευνα που πραγματοποίησε η ομάδα του, διαπιστώθηκε ότι πολλά κατοικίδια, όταν μένουν μόνα στο σπίτι, περνούν μεγάλο μέρος της ώρας τους κοντά στην πόρτα, περιμένοντας με ένταση την επιστροφή του ιδιοκτήτη τους. «Σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν καταστρέφουν αντικείμενα, δεν ουρούν και δεν αφοδεύουν», εξηγεί.


Όταν το τραύμα αφήνει βαθύ αποτύπωμα

Ακραίες εμπειρίες μπορούν να επηρεάσουν τα ζώα με τρόπο παρόμοιο με τους ανθρώπους. Σύμφωνα με στοιχεία, περίπου το 10% των σκύλων του αμερικανικού στρατού που συμμετείχαν σε επιχειρήσεις στο Αφγανιστάν διαγνώστηκαν με διαταραχή μετατραυματικού στρες.

Η συγγραφέας Laurel Braitman, στο βιβλίο της Animal Madness, καταγράφει περιπτώσεις ζώων που παρουσίασαν αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές έπειτα από κακομεταχείριση ή παρατεταμένη απομόνωση, υπογραμμίζοντας τη στενή σχέση τραύματος και συμπεριφοράς.


Η τιμωρία μπορεί να επιδεινώσει το πρόβλημα

Ο Siracusa προειδοποιεί ότι η τιμωρία ενός ζώου για ανεπιθύμητες συμπεριφορές μπορεί να ενισχύσει το άγχος του. Όπως επισημαίνει, αρκετοί ιδιοκτήτες άθελά τους επιβαρύνουν το πρόβλημα αντί να το επιλύουν.

Χαρακτηριστικά αναφέρει: «Πάντα λέω στους μαθητές μου, αν θέλετε να καταλάβετε αν κάποιος κακοποιείται, μην κοιτάτε τον πισινό του, κοιτάξτε το πρόσωπό του. Το ίδιο ισχύει και για τα σκυλιά».


Η επιστήμη πλέον αντιμετωπίζει σοβαρά τα συναισθήματα των ζώων

Τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική κοινότητα δείχνει αυξανόμενο ενδιαφέρον για την ψυχική υγεία των ζώων. Όλο και περισσότεροι ιδιοκτήτες καταφεύγουν σε φαρμακευτική αγωγή για άγχος ή διαταραχές διάθεσης των κατοικίδιων τους. Παρά τη χρησιμότητα των φαρμάκων σε σοβαρές περιπτώσεις, ο Siracusa εκφράζει επιφυλάξεις για την υπερβολική χρήση τους, τονίζοντας ότι συχνά καλύπτουν το πρόβλημα αντί να το λύνουν.

Η βασική του συμβουλή προς τους ιδιοκτήτες είναι η πρόληψη, η παρατήρηση των πρώιμων ενδείξεων και η σωστή ενημέρωση. Όπως επισημαίνει, ακόμη και απλές παρανοήσεις –όπως ότι το κούνημα της ουράς σημαίνει πάντα χαρά– μπορούν να οδηγήσουν σε λάθος συμπεράσματα για τη συναισθηματική κατάσταση ενός ζώου.