EnΤι λένε οι ψυχολόγοι για όσους είναι αυτοδίδακτοι - Σκέφτονται τελείως διαφορετικά από τους υπόλοιπους ανθρώπους
Τι λέει η επιστήμη
Ο Lachlan Brown, αρχισυντάκτης και ιδρυτής του Hack Spirit, εξηγεί γιατί όσοι μαθαίνουν μέσω περιέργειας λύνουν προβλήματα διαφορετικά
Η ψυχολογία δείχνει ότι όσοι πήραν μόρφωση μέσα από την περιέργεια –και όχι από τις σχολικές αίθουσες– λύνουν τα προβλήματα με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Και αυτά τα 4 χαρακτηριστικά εξηγούν γιατί η τυπική εκπαίδευση δεν μπορεί να αναπαράγει όσα διδάσκει η προσωπική προσπάθεια.
Έχει παρατηρήσει κανείς ότι μερικοί από τους πιο δημιουργικούς λύτες προβλημάτων που γνωρίζει δεν ολοκλήρωσαν ποτέ τις πανεπιστημιακές τους σπουδές; Ή ότι εκείνος ο φίλος που έμαθε μόνος του προγραμματισμό μέσα από βίντεο στο YouTube σκέφτεται συχνά διαφορετικά από έναν απόφοιτο πληροφορικής;
Ο Lachlan Brown, αρχισυντάκτης και ιδρυτής του Hack Spiri, θυμάται τον εαυτό του να παρακολουθεί διαλέξεις ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο, καταγράφοντας πιστά σημειώσεις για τη γνωστική ανάπτυξη και τις θεωρίες επίλυσης προβλημάτων. Λίγα χρόνια αργότερα, βρέθηκε να δουλεύει σε αποθήκη στη Μελβούρνη, μετακινώντας τηλεοράσεις, και τότε συνειδητοποίησε ότι όλα όσα είχε διαβάσει δεν τον είχαν προετοιμάσει για το πιο ουσιαστικό ερώτημα της ζωής: να καταλάβει τι έχει πραγματικά αξία.
Στα διαλείμματα από τη δουλειά, διαβάζοντας στο κινητό του άρθρα για τον Βουδισμό, ένιωσε ότι κάτι «κούμπωσε». Η εμπειρία της υποαπασχόλησης, παρά το πτυχίο του, τον δίδαξε περισσότερα για την ανθεκτικότητα και τη δημιουργική σκέψη απ’ ό,τι οποιοδήποτε αμφιθέατρο. Και, όπως επισημαίνει, η ψυχολογία φαίνεται να το επιβεβαιώνει.
Όπως γράφει ο ίδιος, έρευνες στη γνωστική ψυχολογία δείχνουν ότι οι αυτοκατευθυνόμενοι μαθητές αναπτύσσουν αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «προσαρμοστική εμπειρογνωμοσύνη» – έναν τρόπο προσέγγισης των προβλημάτων θεμελιωδώς διαφορετικό από εκείνον όσων ακολουθούν αυστηρά δομημένες εκπαιδευτικές διαδρομές. Ενώ η τυπική εκπαίδευση δημιουργεί συχνά «ειδικούς της ρουτίνας», που αποδίδουν άριστα μέσα σε καθορισμένα πλαίσια, όσοι καθοδηγούνται από την περιέργεια χτίζουν νοητικά μοντέλα που λειτουργούν καλύτερα σε συνθήκες αβεβαιότητας.
Ο ίδιος παραθέτει οκτώ χαρακτηριστικά που, σύμφωνα με την ψυχολογία, ξεχωρίζουν τους αυτοδίδακτους:
1. «Αγκαλιάζουν» την παραγωγική σύγχυση
Η τυπική εκπαίδευση συχνά προσπαθεί να μειώσει τη δυσκολία της κατανόησης, «σπάζοντας» τη γνώση σε εύπεπτα κομμάτια. Οι αυτοδίδακτοι, αντίθετα, έχουν μάθει να κινούνται μέσα στη σύγχυση. Ο δυσάρεστος χώρος ανάμεσα στο «δεν ξέρω» και στο «κατάλαβα» είναι για αυτούς το σημείο όπου συμβαίνει η ουσιαστική μάθηση. Η ψυχολογία περιγράφει αυτό το φαινόμενο ως «επιθυμητή δυσκολία», μια έννοια του Robert Bjork: η προσπάθεια ενισχύει τις νευρικές διαδρομές και οδηγεί σε βαθύτερη κατανόηση. Όταν κάποιος μαθαίνει μόνος του, κάθε στάδιο είναι μια τέτοια «επιθυμητή δυσκολία».
2. Αναγνωρίζουν μοτίβα αντί να ακολουθούν διαδικασίες
Η παραδοσιακή εκπαίδευση βασίζεται σε βήματα και φόρμουλες. Αντίθετα, η μάθηση μέσω περιέργειας οδηγεί στη διαρκή αναζήτηση συνδέσεων ανάμεσα σε φαινομενικά άσχετα πεδία. Κάποιος μπορεί να μελετά προγραμματισμό και μουσική θεωρία ταυτόχρονα και να αντιλαμβάνεται κοινές λογικές δομές. Αυτή η ικανότητα αναγνώρισης μοτίβων λειτουργεί ως «υπερδύναμη»: όταν τα προβλήματα δεν ταιριάζουν σε γνωστά πρότυπα, οι αυτοδίδακτοι αντλούν ιδέες από διαφορετικούς τομείς με μεγαλύτερη άνεση.
3. Έχουν υψηλή ανοχή στην αμφισημία
Η τυπική εκπαίδευση υπόσχεται σαφείς διαδρομές: μελέτη, εξετάσεις, βαθμοί. Η πραγματική ζωή όμως δεν λειτουργεί με τόσο καθαρούς κανόνες. Οι αυτοδίδακτοι έχουν εξοικειωθεί με τα προβλήματα που δεν έχουν ξεκάθαρες λύσεις. Έρευνες στην εκπαιδευτική ψυχολογία δείχνουν ότι η ανοχή στην αμφισημία συνδέεται στενά με τη δημιουργική επίλυση προβλημάτων. Όταν δεν αναμένει κανείς τη «σωστή» απάντηση από κάποιον άλλον, είναι πιο ανοιχτός σε μη συμβατικές προσεγγίσεις.
4. Αμφισβητούν τα πάντα – ακόμη και τον εαυτό τους
Χωρίς την αυθεντία καθηγητών ή εγχειριδίων ως δεδομένη αναφορά, οι αυτοδίδακτοι έχουν μάθει να είναι ταυτόχρονα αυστηροί κριτές και περίεργοι μαθητές του εαυτού τους. Ρωτούν διαρκώς «γιατί» και «τι θα γινόταν αν», όχι επειδή αποτελεί εργασία, αλλά επειδή έτσι μαθαίνουν. Αυτό καλλιεργεί μια διαφορετική μορφή διανοητικής ταπεινότητας: γνωρίζουν πού τελειώνει η γνώση τους, γεγονός που τους κάνει, παραδόξως, πιο βέβαιους για όσα έχουν κατακτήσει μέσα από προσωπική δοκιμή και όχι απλή αποδοχή.
Πώς σκέφτονται διαφορετικά οι αυτοδίδακτοι
Έχει παρατηρήσει κανείς ότι μερικοί από τους πιο δημιουργικούς λύτες προβλημάτων που γνωρίζει δεν ολοκλήρωσαν ποτέ τις πανεπιστημιακές τους σπουδές; Ή ότι εκείνος ο φίλος που έμαθε μόνος του προγραμματισμό μέσα από βίντεο στο YouTube σκέφτεται συχνά διαφορετικά από έναν απόφοιτο πληροφορικής;Ο Lachlan Brown, αρχισυντάκτης και ιδρυτής του Hack Spiri, θυμάται τον εαυτό του να παρακολουθεί διαλέξεις ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο, καταγράφοντας πιστά σημειώσεις για τη γνωστική ανάπτυξη και τις θεωρίες επίλυσης προβλημάτων. Λίγα χρόνια αργότερα, βρέθηκε να δουλεύει σε αποθήκη στη Μελβούρνη, μετακινώντας τηλεοράσεις, και τότε συνειδητοποίησε ότι όλα όσα είχε διαβάσει δεν τον είχαν προετοιμάσει για το πιο ουσιαστικό ερώτημα της ζωής: να καταλάβει τι έχει πραγματικά αξία.
Στα διαλείμματα από τη δουλειά, διαβάζοντας στο κινητό του άρθρα για τον Βουδισμό, ένιωσε ότι κάτι «κούμπωσε». Η εμπειρία της υποαπασχόλησης, παρά το πτυχίο του, τον δίδαξε περισσότερα για την ανθεκτικότητα και τη δημιουργική σκέψη απ’ ό,τι οποιοδήποτε αμφιθέατρο. Και, όπως επισημαίνει, η ψυχολογία φαίνεται να το επιβεβαιώνει.
Όπως γράφει ο ίδιος, έρευνες στη γνωστική ψυχολογία δείχνουν ότι οι αυτοκατευθυνόμενοι μαθητές αναπτύσσουν αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «προσαρμοστική εμπειρογνωμοσύνη» – έναν τρόπο προσέγγισης των προβλημάτων θεμελιωδώς διαφορετικό από εκείνον όσων ακολουθούν αυστηρά δομημένες εκπαιδευτικές διαδρομές. Ενώ η τυπική εκπαίδευση δημιουργεί συχνά «ειδικούς της ρουτίνας», που αποδίδουν άριστα μέσα σε καθορισμένα πλαίσια, όσοι καθοδηγούνται από την περιέργεια χτίζουν νοητικά μοντέλα που λειτουργούν καλύτερα σε συνθήκες αβεβαιότητας.
Τα 4 χαρακτηριστικά των αυτοδίδακτων
Ο ίδιος παραθέτει οκτώ χαρακτηριστικά που, σύμφωνα με την ψυχολογία, ξεχωρίζουν τους αυτοδίδακτους:1. «Αγκαλιάζουν» την παραγωγική σύγχυση
Η τυπική εκπαίδευση συχνά προσπαθεί να μειώσει τη δυσκολία της κατανόησης, «σπάζοντας» τη γνώση σε εύπεπτα κομμάτια. Οι αυτοδίδακτοι, αντίθετα, έχουν μάθει να κινούνται μέσα στη σύγχυση. Ο δυσάρεστος χώρος ανάμεσα στο «δεν ξέρω» και στο «κατάλαβα» είναι για αυτούς το σημείο όπου συμβαίνει η ουσιαστική μάθηση. Η ψυχολογία περιγράφει αυτό το φαινόμενο ως «επιθυμητή δυσκολία», μια έννοια του Robert Bjork: η προσπάθεια ενισχύει τις νευρικές διαδρομές και οδηγεί σε βαθύτερη κατανόηση. Όταν κάποιος μαθαίνει μόνος του, κάθε στάδιο είναι μια τέτοια «επιθυμητή δυσκολία».
2. Αναγνωρίζουν μοτίβα αντί να ακολουθούν διαδικασίες
Η παραδοσιακή εκπαίδευση βασίζεται σε βήματα και φόρμουλες. Αντίθετα, η μάθηση μέσω περιέργειας οδηγεί στη διαρκή αναζήτηση συνδέσεων ανάμεσα σε φαινομενικά άσχετα πεδία. Κάποιος μπορεί να μελετά προγραμματισμό και μουσική θεωρία ταυτόχρονα και να αντιλαμβάνεται κοινές λογικές δομές. Αυτή η ικανότητα αναγνώρισης μοτίβων λειτουργεί ως «υπερδύναμη»: όταν τα προβλήματα δεν ταιριάζουν σε γνωστά πρότυπα, οι αυτοδίδακτοι αντλούν ιδέες από διαφορετικούς τομείς με μεγαλύτερη άνεση.
3. Έχουν υψηλή ανοχή στην αμφισημία
Η τυπική εκπαίδευση υπόσχεται σαφείς διαδρομές: μελέτη, εξετάσεις, βαθμοί. Η πραγματική ζωή όμως δεν λειτουργεί με τόσο καθαρούς κανόνες. Οι αυτοδίδακτοι έχουν εξοικειωθεί με τα προβλήματα που δεν έχουν ξεκάθαρες λύσεις. Έρευνες στην εκπαιδευτική ψυχολογία δείχνουν ότι η ανοχή στην αμφισημία συνδέεται στενά με τη δημιουργική επίλυση προβλημάτων. Όταν δεν αναμένει κανείς τη «σωστή» απάντηση από κάποιον άλλον, είναι πιο ανοιχτός σε μη συμβατικές προσεγγίσεις.
4. Αμφισβητούν τα πάντα – ακόμη και τον εαυτό τους
Χωρίς την αυθεντία καθηγητών ή εγχειριδίων ως δεδομένη αναφορά, οι αυτοδίδακτοι έχουν μάθει να είναι ταυτόχρονα αυστηροί κριτές και περίεργοι μαθητές του εαυτού τους. Ρωτούν διαρκώς «γιατί» και «τι θα γινόταν αν», όχι επειδή αποτελεί εργασία, αλλά επειδή έτσι μαθαίνουν. Αυτό καλλιεργεί μια διαφορετική μορφή διανοητικής ταπεινότητας: γνωρίζουν πού τελειώνει η γνώση τους, γεγονός που τους κάνει, παραδόξως, πιο βέβαιους για όσα έχουν κατακτήσει μέσα από προσωπική δοκιμή και όχι απλή αποδοχή.
