Βλέπετε ξανά και ξανά τις ίδιες ταινίες χωρίς να καταλαβαίνετε γιατί; Η ψυχολογία έχει μια συναρπαστική εξήγηση. Όταν επιλέγουμε να παρακολουθήσουμε για πολλοστή φορά την αγαπημένη μας ταινία, δημιουργούμε έναν ασφαλή χώρο μέσα στην καθημερινότητά μας, ένα καταφύγιο όπου τίποτα δεν μπορεί να μας εκπλήξει ή να μας αναστατώσει. Σε έναν κόσμο που διεκδικεί ακατάπαυστα την προσοχή μας, αυτή η επανάληψη μετατρέπεται σε πράξη ψυχολογικής αντίστασης.

Διαβάστε: Ο φόβος ως απόλαυση: Πώς οι ταινίες τρόμου γίνονται "θεραπευτικές"

Πολλοί από εμάς έχουμε εκείνη την ταινία που γνωρίζουμε απ' έξω και ανακατωτά. Μπορούμε να προβλέψουμε κάθε σκηνή, κάθε ατάκα, κάθε αλλαγή στο φως. Ξέρουμε ποια αστεία θα μας κάνουν να γελάσουμε και ποιες στιγμές θα μας συγκινήσουν. Τίποτα σε αυτή την εμπειρία δεν κρύβει απειλή ή αβεβαιότητα.

Για χρόνια, πολλοί θεωρούσαν αυτή τη συνήθεια ως έλλειψη φαντασίας ή περιέργειας. Ένας ενήλικας με απεριόριστη πρόσβαση σε χιλιάδες ταινίες, και όμως επιστρέφει στην ίδια, αυτή που θα μπορούσε να περιγράψει με κλειστά μάτια. Αλλά η επιστημονική έρευνα αποκαλύπτει κάτι εντελώς διαφορετικό.


Η εκούσια επανακατανάλωση ως ψυχολογική στρατηγική

Οι ερευνητές Cristel Russell και Sidney Levy μελέτησαν αυτό το φαινόμενο σε δημοσίευσή τους το 2012 στο Journal of Consumer Research. Έδωσαν σε αυτή τη συμπεριφορά το όνομα εκούσια επανακατανάλωση. Ο όρος περιγράφει την συνειδητή επιλογή να βιώσουμε ξανά μια εμπειρία που ήδη γνωρίζουμε, είτε ξαναδιαβάζοντας ένα βιβλίο, είτε επισκεπτόμενοι την ίδια πόλη, είτε πατώντας play στην ίδια ταινία για δέκατη φορά.

Οι συνεντεύξεις που διεξήγαγαν αποκάλυψαν κάτι σημαντικό. Οι άνθρωποι που βλέπουν ξανά τις ίδιες ταινίες δεν το κάνουν από τύχη ή από έλλειψη επιλογών. Το κάνουν με σκοπό και πρόθεση. Γνωρίζουν ακριβώς ποιο συναίσθημα αναζητούν και είναι βέβαιοι ότι η συγκεκριμένη ταινία θα τους το προσφέρει. Χωρίς αναζήτηση, χωρίς ατελείωτο scrolling, χωρίς απογοήτευση.

Οι ερευνητές ονομάζουν αυτό το φαινόμενο συναισθηματική αποτελεσματικότητα. Είναι σαν να κάνεις κράτηση σε ένα δωμάτιο του οποίου γνωρίζεις ήδη κάθε γωνία πριν καν μπεις μέσα.


Η βεβαιότητα του τέλους ενισχύει την απόλαυση

Εδώ έρχεται το πιο εκπληκτικό εύρημα. Το να γνωρίζεις το τέλος μιας ιστορίας δεν καταστρέφει την εμπειρία, αντίθετα μπορεί να την βελτιώσει σημαντικά.

Το 2011, ψυχολόγοι του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Σαν Ντιέγκο διεξήγαγαν ένα πείραμα. Έδωσαν στους συμμετέχοντες σύντομες ιστορίες, μερικές χωρίς προειδοποίηση και άλλες με το τέλος αποκαλυμμένο εξαρχής. Τα αποτελέσματα ήταν ξεκάθαρα. Οι αναγνώστες προτιμούσαν τις εκδοχές όπου γνώριζαν την κατάληξη, ακόμα και σε μυστήρια που βασίζονταν εξ ολοκλήρου σε μια αποκάλυψη της τελευταίας σελίδας.

Η εξήγηση βρίσκεται στην έννοια της ευχέρειας. Όταν ο εγκέφαλος επεξεργάζεται κάτι εύκολα, το βιώνει ως ευχάριστο. Χωρίς να χρειάζεται να εστιάσουμε στο ποιος είναι ο ένοχος ή τι θα συμβεί στη συνέχεια, απελευθερώνουμε νοητική ενέργεια για να απολαύσουμε άλλες πτυχές της ιστορίας, όπως τους χαρακτήρες, τη φωτογραφία, τη μουσική.

Έτσι, μια μέρα που το μυαλό μας έχει ήδη κουραστεί από αμέτρητες αποφάσεις και πληροφορίες, μια οικεία ταινία απαιτεί ελάχιστη νοητική προσπάθεια. Και αυτό ακριβώς έχει σημασία εκείνες τις δύσκολες μέρες.


Οι αγαπημένες ταινίες ως υποκατάστατο κοινωνικής επαφής

Κάτω από όλα αυτά υπάρχει μια ακόμα πιο συναρπαστική διάσταση. Μια μελέτη του 2009 με επικεφαλής την ερευνήτρια Jaye Derrick εξέτασε την υπόθεση της κοινωνικής παρένθετης μητρότητας. Η θεωρία υποστηρίζει ότι μια αγαπημένη σειρά ή ταινία μπορεί εν μέρει να αντικαταστήσει την ανάγκη για πραγματική ανθρώπινη παρέα.

Οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι στρέφονταν σε γνώριμα προγράμματα όταν ένιωθαν μοναξιά και ότι αισθάνονταν καλύτερα μετά την παρακολούθηση. Ακόμα πιο εντυπωσιακό, η απλή σκέψη μιας αγαπημένης σειράς μείωνε την πτώση της διάθεσης και της αυτοεκτίμησης που συνήθως ακολουθεί μια διαφωνία με κάποιον κοντινό μας άνθρωπο.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι αυτό λειτουργούσε μόνο με συγκεκριμένα αγαπημένα προγράμματα. Το να έχεις απλώς ανοιχτή την τηλεόραση δεν προσέφερε κανένα όφελος. Η θεραπευτική δύναμη προέρχεται από την εξοικείωση με συγκεκριμένους χαρακτήρες, αυτούς με τους οποίους έχουμε περάσει ουσιαστικά χρόνια.

Γι' αυτό κανείς δεν επιστρέφει σε μια ταινία που απλώς σεβάστηκε ή θαύμασε. Επιστρέφουμε σε αυτές που αγαπήσαμε, που μας κάνουν να νιώθουμε συντροφιά.


Γιατί η συνήθεια ενεργοποιείται τις δύσκολες μέρες

Η Derrick διεξήγαγε δεύτερη έρευνα το 2013 με εντυπωσιακά ευρήματα. Αφού οι συμμετέχοντες είχαν υποβληθεί σε καταστάσεις που απαιτούσαν έντονο αυτοέλεγχο, έδειχναν αυξημένη προτίμηση προς οικείους φανταστικούς κόσμους. Το πιο σημαντικό; Μετά την παρακολούθηση, τα πήγαιναν καλύτερα σε επόμενες εργασίες που απαιτούσαν πειθαρχία και συγκέντρωση.

Αυτό εξηγεί γιατί βλέπουμε ξανά τις ίδιες ταινίες συχνότερα μετά από εξαντλητικές μέρες. Όταν έχουμε ξοδέψει όλη μας την ενέργεια λέγοντας ναι σε αμέτρητα αιτήματα, διαχειριζόμενοι προβλήματα, επιλύοντας συγκρούσεις, χρειαζόμαστε έναν χώρο όπου δεν θα μας ζητηθεί τίποτα καινούργιο.

Μετά από μια δεκατετράωρη βάρδια, αντιμετωπίζοντας προμηθευτές, κενά στο προσωπικό, απαιτητικούς πελάτες, το τελευταίο που θέλουμε είναι να αποφασίσουμε τι θα δούμε ή να επεξεργαστούμε μια νέα πλοκή. Θέλουμε να επιστρέψουμε κάπου που μας γνωρίζει ήδη.

Η ψυχολογία επιβεβαιώνει ότι αυτό που θεωρούσαμε συνήθεια ή έλλειψη φαντασίας είναι στην πραγματικότητα μια έξυπνη στρατηγική ψυχολογικής συντήρησης. Δεν βλέπουμε απλώς μια ταινία, δημιουργούμε έναν προβλέψιμο, ασφαλή χώρο σε έναν απρόβλεπτο κόσμο. Και αυτό δεν είναι αποτυχία, είναι επιβίωση.