Υπάρχουν σκυλιάπου τρέχουν μέσα στην ιστορία της τέχνης -κυνηγετικά λαγωνικά, σκυλιά αριστοκρατικών πορτρέτων, σύμβολα πίστης στα πόδια βασιλιάδων. Και υπάρχουν σκυλιά που δεν «συμβολίζουν» τίποτε. Που απλώς είναι εκεί... Ο Andrew Wyeth ανήκει στους ζωγράφους που δεν χρησιμοποίησαν ποτέ τον σκύλο ως διακοσμητικό στοιχείο ή ως εύκολη συναισθηματική γέφυρα με τον θεατή. Τα σκυλιά του δεν ποζάρουν. Δεν διεκδικούν το βλέμμα. Δεν αφηγούνται επεισόδια δράσης. Είναι μορφές εσωτερικές, σχεδόν τοπία σιωπής. Και ανάμεσά τους, ένα όνομα επανέρχεται επίμονα: Nome, μια λέξη που παραπέμπει στη μακρινή Αλάσκα, σε τόπο άκρης και βόρειου φωτός. Δεν γνωρίζουμε αν το όνομα δόθηκε με γεωγραφική πρόθεση. Όμως η κοφτή, ήσυχη ηχητική του ταιριάζει με τη ζωγραφική του: τίποτα θεατρικό, τίποτα υπερβολικό. Μια καθαρή παρουσία μέσα στον χώρο.
1. Light wash (1961) σεντόνια απλωμένα στον ήλιο, το φως να περνά μέσα από το ύφασμα, και ένας σκύλος ξαπλωμένος στη σκιά του σπιτιού. H σκηνή δεν έχει δράση· έχει ατμόσφαιρα. Tο καθημερινό γίνεται τόπος σιωπηλής παρατήρησης.
Τα σκυλιά ως μέρος του τοπίου
Ο Wyeth ζωγράφισε ξανά και ξανά τους ίδιους τόπους - τα σπίτια της Πενσυλβάνιας, τα παράκτια τοπία του Μέιν, τα γυμνά δωμάτια, τα παράθυρα που κοιτούν σε χειμωνιάτικους αγρούς. Δεν τον ενδιέφερε η ποικιλία, αλλά η ατμόσφαιρα. Η εσωτερική θερμοκρασία των πραγμάτων. Μέσα σε αυτόν τον κόσμο, τα σκυλιά δεν είναι συμπληρωματικά στοιχεία. Ανήκουν στον χώρο όπως ανήκει ένα τραπέζι, μια σκάλα, ένα δέντρο. O σκύλος Nome εμφανίζεται σε σειρά έργων που εκτείνονται σε πάνω από μία δεκαετία: Andrew Wyeth's Studio (The Lake) (1985), Pole Gate (1986), Fog (1990), Back on the Island (1994), Harlequin (1997), Southern Comfort (1997). Η επανάληψη δεν είναι τυχαία. Ο ζωγράφος δεν απεικονίζει ένα «χαριτωμένο κατοικίδιο». Αποτυπώνει μια σταθερή παρουσία μέσα στον χρόνο.
2. Harlequin (1977) ο Nome ξαπλωμένος μπροστά στο τζάκι, κάτω από το βλέμμα δύο κορακιών. Η ακινησία του αντιπαραβάλλεται με τη λεπτή ένταση του φωτός που διαπερνά το δωμάτιο.
Ο Nome: ένα σώμα σε αναμονή
Αν κοιτάξει κανείς διαδοχικά αυτά τα έργα, παρατηρεί κάτι αξιοσημείωτο: το σώμα του σκύλου δεν αλλάζει δραματικά. Σπάνια βρίσκεται σε κίνηση. Δεν εμφανίζεται σε ένταση. Δεν απεικονίζεται σε δράση. Συχνά κάθεται ή στέκεται ελαφρώς γυρισμένο στο πλάι, με κεφάλι χαμηλωμένο ή στραμμένο προς ένα σημείο που δεν βλέπουμε. Δεν πρόκειται για «πορτρέτο φυλής». Πρόκειται για αποτύπωση συμπεριφοράς. Ο Wyeth ζωγραφίζει τη στάση της εσωτερικής εγρήγορσης - εκείνη τη σιωπηλή προσοχή που γνωρίζει όποιος έχει ζήσει με σκύλο. Το ζώο δεν κάνει τίποτε θεαματικό· απλώς συμμετέχει στον χώρο.
Στα έργα του Wyeth το ζώο δεν κάνει τίποτε θεαματικό· απλώς συμμετέχει στον χώρο, αποτυπώνοντας τη σιωπηλή προσοχή που γνωρίζει όποιος έχει ζήσει με σκύλο.
Το φως και η ομίχλη
Το Nome είναι λευκό - αλλά το λευκό στον Wyeth δεν είναι εκτυφλωτικό. Είναι σπασμένο, γήινο, ψυχρό. Στο Fog το ζώο σχεδόν απορροφάται από την ομίχλη. Στα εσωτερικά έργα λειτουργεί ως επιφάνεια που συγκρατεί το φως. Στο Pole Gate και στο Back on the Island στέκεται μικρό μέσα στο ανεμοδαρμένο τοπίο. Ο χώρος αλλάζει. Η μορφή παραμένει. Έτσι, ο σκύλος γίνεται μέτρο σύγκρισης του χρόνου. Το τοπίο μετακινείται - η παρουσία μένει.
Light Station - O φύλακας στο κατώφλι
Στον πίνακα Light Station, που απεικονίζει φάρο στο Νότιο Νησί του Μέιν, ο Nome κάθεται στο κατώφλι ενός εσωτερικού χώρου. Η πόρτα είναι ανοιχτή. Μια ελικοειδής σκάλα οδηγεί προς τον πύργο του φωτός. Έξω, ο αέρας και η θάλασσα. Μέσα, το δωμάτιο. Το φως του φάρου προορίζεται για τα πλοία. Το φως που πέφτει πάνω στο σκυλί προορίζεται για τη σιωπή του σπιτιού. Το Nome βρίσκεται στο μεταίχμιο. Δεν ανεβαίνει τη σκάλα. Δεν εξέρχεται. Δεν αποσύρεται. Είναι εκεί - ανάμεσα. Το κατώφλι είναι τόπος μετάβασης, αλλά και τόπος πίστης. Ο σκύλος δεν φυλά τη θάλασσα· φυλά την οικία. Και αυτό είναι βαθιά ανθρώπινο. Σε έναν κόσμο όπου συχνά αξιολογούμε τον σκύλο με όρους απόδοσης, εκπαίδευσης και λειτουργικότητας, η ζωγραφική του Wyeth μάς προτείνει μια άλλη οπτική. Ο σκύλος εδώ δεν εργάζεται. Δεν επιδεικνύει ικανότητες. Δεν αποδεικνύει τίποτε. Και όμως, η παρουσία του είναι πλήρης.
4.Light station. Tο nome στο κατώφλι του φάρου στο νότιο νησί του μέιν. Aνάμεσα στο εσωτερικό δωμάτιο και στη σκάλα που οδηγεί στο φως, το σκυλί δεν κινείται· παραμένει. Mια εικόνα σιωπηλής εγρήγορσης.
3. Back on the island (1994) στο άνοιγμα μιας σκοτεινής πόρτας, το λευκό σώμα του σκύλου συναντά το φως του εξωτερικού τοπίου. Tο μέσα και το έξω συνυπάρχουν στην ίδια ανάσα.
Η ζωή μέσα στη ζωγραφική
Στη φωτογραφία του 1996, ο Andrew Wyeth κάθεται σε ένα λιτό δωμάτιο. Δίπλα του, στο πάτωμα, ο Nome είναι ξαπλωμένος ήσυχα. Το φως μπαίνει από το παράθυρο και από την ανοιχτή πόρτα, όπως μπαίνει στους πίνακές του. Τίποτα θεατρικό. Τίποτα σκηνοθετημένο. Η εικόνα μοιάζει ήδη ζωγραφισμένη. Ο Wyeth δεν κοιτά τον σκύλο. Ο σκύλος δεν κοιτά τον Wyeth. Δεν υπάρχει χειρονομία τρυφερότητας, ούτε αγκαλιά. Κι όμως η σχέση είναι εκεί - συμπαγής, αθόρυβη.
5. Southern comfort (1997) ξαπλωμένο σε χαμηλό κρεβάτι, ο Nome αναπαύεται σε έναν χώρο λιτό και ημίφωτο. H παρουσία του δεν κυριαρχεί· σταθεροποιεί το δωμάτιο.
6. Master bedroom (1965) ένας σκύλος κοιμάται σε λευκό κρεβάτι κάτω από το φως ενός παραθύρου. O χρόνος μοιάζει να έχει παγώσει· η αναπνοή του ζώου είναι η μόνη κίνηση.
Ο φωτογράφος Harry Benson δεν καταγράφει απλώς έναν καλλιτέχνη με το ζώο του. Καταγράφει την ατμόσφαιρα μέσα στην οποία γεννήθηκαν τόσοι πίνακες: ένα δωμάτιο, ένα παράθυρο, ένα σώμα σε στάση αναμονής. Στη φωτογραφία αυτή, η τέχνη και η καθημερινότητα δεν ξεχωρίζουν. Δεν υπάρχει «μοντέλο» και «δημιουργός». Υπάρχουν δύο παρουσίες μέσα στο ίδιο φως. Και ίσως αυτό να είναι το πιο καθαρό πορτρέτο του Wyeth: όχι μπροστά σε έναν καμβά, αλλά δίπλα στον σκύλο του. Η ζωγραφική του δεν ήταν σκηνοθεσία. Ήταν τρόπος να βλέπει τον κόσμο. Και ο Nome δεν ήταν σύμβολο. Ήταν η σιωπή που κατοικούσε μέσα σε αυτόν τον κόσμο.
Δεν τρέχει. Δεν γαβγίζει. Δεν ποζάρει. Κάθεται στο κατώφλι και ακούει. Ο Andrew Wyeth ζωγράφισε πολλά σκυλιά -αλλά στο πρόσωπο του Nome αποτύπωσε κάτι σπανιότερο: τη διάρκεια της σιωπηλής συντροφικότητας
Ο Wyeth δεν ζωγραφίζει απλώς σκυλιά. Ζωγραφίζει τη διάρκεια μιας σχέσης. Το Nome λειτουργεί ως χρονικός δείκτης, ως σταθερό σημείο μέσα σε δωμάτια, φράχτες, ομίχλες και νησιωτικά τοπία. Η σχέση ανθρώπου–σκύλου δεν είναι γεγονός· είναι χρόνος. Στο Light Station, ο Nome κάθεται. Δεν κοιτά εμάς. Δεν ζητά. Δεν αφηγείται. Ακούει. Ο άνεμος έξω. Τη σιωπή μέσα. Τον χρόνο που περνά. Όποιος έχει ζήσει με σκύλο γνωρίζει αυτή τη στάση. Το ζώο που κάθεται κοντά στην πόρτα. Που αισθάνεται τον καιρό πριν αλλάξει. Που δεν χρειάζεται διαρκή επαφή για να είναι παρόν. Ο φάρος στέλνει φως στη θάλασσα. Το σκυλί κρατά το φως μέσα στο σπίτι. Και εκεί, στο κατώφλι, η ζωγραφική γίνεται κάτι βαθύτερο από εικόνα: γίνεται μνήμη παρουσίας.
En
