Οι εκτεταμένες πυρκαγιές σε Ισπανία και Γαλλία φέρνουν και πάλι στο προσκήνιο το ζήτημα της δασικής πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ. Άλλωστε, τα όσα συμβαίνουν στις εν λόγω περιπτώσεις μόνο συγκυριακά δεν είναι: Η Ευρώπη σημείωσε αρνητικό ρεκόρ το 2025, με τις προβλέψεις να συνηγορούν πως αυτό θα «σπάσει» το τρέχον καλοκαίρι. Όπως προειδοποίησε η Κομισιόν τη Δευτέρα, όμως, η απάντηση μέσω συνδρομής έκτακτης ανάγκης δεν επαρκεί. Το μείζον αποτελεί η καταπολέμηση των αιτίων και αν για ορισμένα εξ αυτών, όπως οι συχνότεροι και παρατεταμένοι καύσωνες, απαιτούνται μακροχρόνιες πολιτικές, υπάρχουν ορισμένες πρακτικές που μπορεί να μειώσουν τους κινδύνους βραχυπρόθεσμα, σύμφωνα με τον Tammouz Eñaut Helou, γενικό γραμματέα της γαλλικής ένωσης ιδιοκτητών δασών UCFF, που μίλησε για το ζήτημα στο Euractiv.

Μεταξύ των προτάσεών του είναι η «διατήρηση διαδρομών πρόσβασης μέσα στα δάση, ώστε οι πυροσβέστες να μπορούν να δράσουν πιο αποτελεσματικά κατά τη διάρκεια των επεμβάσεων». Ο ρόλος της Ευρώπης αναδεικνύεται εν προκειμένω μέσω της ΚΑΠ/ΚΓΠ (Κοινή Αγροτική Πολιτική/Κοινή Γεωργική Πολιτική): «Η μελλοντική Κοινή Αγροτική Πολιτική θα πρέπει να συνεχίσει να παρέχει χρηματοδότηση για τη δημιουργία και τη συντήρηση αυτών των οδών πρόσβασης στα δάση», σημείωσε στο Euractiv.

Ένα άλλο βασικό μέτρο είναι ο καθαρισμός των θαμνωδών εκτάσεων και των σταχυών, προκειμένου να μειωθεί η ποσότητα της εύφλεκτης βιομάζας και να επιβραδυνθεί η εξάπλωση των πυρκαγιών. «Είναι πολύ σημαντικό να λαμβάνονται μέτρα για τη διαχείριση της φυτικής καύσιμης ύλης που υπάρχει στην περιοχή», σημείωσε στο ίδιο μέσο Ευρωπαίος αξιωματούχος.

Αντιδράσεις για τη "μονοκαλλιέργεια" και την κυριαρχία του πεύκου - "Το πραγματικό πρόβλημα είναι η κλιματική αλλαγή"

Ωστόσο, η συζήτηση στρέφεται και γύρω από το είδος των δασών, που έχουν αναπτυχθεί στην Ευρώπη: «Οι πυρκαγιές που μαίνονται στη Γαλλία, καθώς και η μεγαλύτερη πυρκαγιά κοντά στη Μαδρίτη, εξαπλώνονται μέσα από τεχνητές δασικές φυτείες. Αυτές οι μονοκαλλιέργειες έχουν περισσότερες από διπλάσιες πιθανότητες να καούν σε σύγκριση με τα φυσικά δάση», δήλωσε ο διευθυντής της βρετανικής περιβαλλοντικής οργάνωσης Earthsight, Samuel Lawson, σε ανάρτησή του στο LinkedIn την Κυριακή.

Το ζήτημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό κατά τη διάρκεια της αναδάσωσης, δήλωσε την περασμένη εβδομάδα στο France Inter ο Sylvain Angerand, διευθυντής της γαλλικής ένωσης Canopée. Σύμφωνα με τον ίδιο, η Γαλλία αυξάνει τους κινδύνους πυρκαγιών αντικαθιστώντας τα ποικιλόμορφα πλατύφυλλα δάση με φυτείες παραθαλάσσιου πεύκου που είναι επιρρεπείς στις πυρκαγιές – ειδικά στην περιοχή Λαντ (σ.σ. νοτιοδυτική Γαλλία), η οποία αυτή τη στιγμή καίγεται.

Ο Helou, εκπρόσωπος των δασοκαλλιεργητών τέτοιων δασών, διαφωνεί. «Υπό τις συνθήκες που βιώνουμε σήμερα, όλα καίγονται, είτε πρόκειται για πλατύφυλλα δάση είτε για κωνοφόρα, είτε για δάση με μεγάλη βιοποικιλότητα είτε για δάση με μικρότερη», είπε στο Euractiv. «Το πραγματικό πρόβλημα είναι η κλιματική αλλαγή και το πώς προετοιμαζόμαστε για αυτήν».

Η στρατηγική της ΕΕ για τα δάση

Το 2021 η Επιτροπή ενέκρινε μια νέα δασική στρατηγική της ΕΕ για το 2030, η οποία αποτελεί μία από τις εμβληματικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και βασίζεται στη στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030.

Η δασική στρατηγική της ΕΕ για το 2030 αποσκοπεί στην προσαρμογή των ευρωπαϊκών δασών στις νέες συνθήκες, στα ακραία καιρικά φαινόμενα και στη σημαντική αβεβαιότητα που προκαλεί η κλιματική αλλαγή. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση για να συνεχίσουν τα δάση να εκπληρώνουν τον ρόλο τους που περιλαμβάνει περιβαλλοντικές και κοινωνικοοικονομικές λειτουργίες. Η δασική στρατηγική θα συμβάλει στην επίτευξη των στόχων της Ένωσης για τη βιοποικιλότητα, στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55 % έως το 2030 και στην επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050. Η στρατηγική αναγνωρίζει τον κεντρικό και πολυλειτουργικό ρόλο των δασών, καθώς και τη συμβολή των δασικών φορέων και ολόκληρης της δασικής αξιακής αλυσίδας στην επίτευξη μιας βιώσιμης, κλιματικά ουδέτερης οικονομίας έως το 2050 και στη διατήρηση ζωντανών και ευημερουσών αγροτικών περιοχών.

Η στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 προβλέπει την επέκταση των προστατευόμενων περιοχών, με στόχο την προστασία τουλάχιστον του 30 % όλων των χερσαίων και θαλάσσιων περιοχών στην ΕΕ έως το 2030, με το 10 % να προστατεύεται αυστηρά. Αυτό θα πρέπει να επεκτείνει την προστασία των δασών στην ΕΕ και να περιλαμβάνει τη φύτευση 3 δισεκατομμυρίων δέντρων. Ο κανονισμός 2024/1991 για την αποκατάσταση της φύσης αποτελεί επίσης μέρος της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 και περιλαμβάνει νομικά δεσμευτικούς στόχους για την αποκατάσταση των υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων, ιδίως εκείνων που διαθέτουν το μεγαλύτερο δυναμικό δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα, και για την πρόληψη και τη μείωση των επιπτώσεων των φυσικών καταστροφών.

Η στρατηγική για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 απαιτεί φιλικές προς τη βιοποικιλότητα πρακτικές. Για τη στήριξη της ανάπτυξης των πρακτικών αυτών, το πρόγραμμα της ΕΕ για το περιβάλλον και τη δράση για το κλίμα (LIFE 2021-2027, κανονισμός (ΕΕ) 2021/783) στηρίζει έργα σχετικά με πρακτικές «εγγυοφυσικής δασοκομίας», δηλαδή πρακτικές που προσπαθούν να επιτύχουν τους στόχους διαχείρισης με την ελάχιστη αναγκαία ανθρώπινη παρέμβαση και συνδυάζουν μέτρα διατήρησης με στόχους παραγωγικότητας.

Kοινή γεωργική πολιτική (ΚΓΠ): η κύρια πηγή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης για τα δάση

Σε ποσοστό περίπου 90 % τα κονδύλια της Ένωσης για τα δάση προέρχονται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης. Κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, είχαν χορηγηθεί περίπου 5,4 δισεκατομμύρια EUR του προϋπολογισμού του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης για τη συγχρηματοδότηση ειδικών για τα δάση μέτρων. Κατά την περίοδο προγραμματισμού της ΚΓΠ 2014-2020, είχαν προγραμματιστεί δημόσιες δαπάνες ύψους 8,2 δισεκατομμυρίων EUR για τέτοια μέτρα: 27 % για την αναδάσωση, 18 % για τη βελτίωση της ανθεκτικότητας των δασών και 18 % για την πρόληψη των ζημιών. Μόνο ένα ειδικό μέτρο περιλάμβανε όλα τα είδη στήριξης για επενδύσεις στα δάση (επενδύσεις στην ανάπτυξη δασικών περιοχών και στη βελτίωση της βιωσιμότητας των δασών). Ένα άλλο μέτρο αποσκοπούσε στην αποζημίωση των δασικών, περιβαλλοντικών και κλιματικών υπηρεσιών και της διατήρησης των δασών, ενώ σχεδιάστηκαν και άλλα μέτρα που δεν αφορούσαν ειδικά τα δάση (για παράδειγμα, πληρωμές βάσει του προγράμματος Natura 2000 και της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα). Στην αξιολόγηση των δασικών μέτρων για το 2019 επισημαίνεται σημαντική ενωσιακή προστιθέμενη αξία στον προϋπολογισμό για τη δασοκομία που διατίθεται μέσω των μέτρων αυτών, η οποία διαφορετικά δεν θα είχε σημειωθεί.

Για την τρέχουσα περίοδο προγραμματισμού της ΚΓΠ (2023-2027), οι παρεμβάσεις υπέρ των δασών περιλαμβάνονται στα στρατηγικά σχέδια που υποβλήθηκαν από τα κράτη μέλη σύμφωνα με τον κανονισμό για τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ [(ΕΕ) 2021/2115]. Η σύνοψη των στρατηγικών σχεδίων της ΚΓΠ του 2023 αναφέρει ότι στα εθνικά σχέδια αναγνωρίζεται ο ρόλος της πολυλειτουργικής και βιώσιμης διαχείρισης των δασών, αλλά η στήριξη της δασοκομίας δεν βρίσκεται στον πυρήνα τους. Η ειδική χρηματοδοτική στήριξη ανέρχεται μόλις σε 4,2 δισ. EUR, διότι τα κράτη μέλη τείνουν να διαχειρίζονται τον δασικό τομέα με άλλα μέσα (π.χ. κρατικές ενισχύσεις και εθνικά δασικά ταμεία), και ορισμένα σχέδια δεν αφορούν ρητά τη στήριξη.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επηρεάσει πολλές νομοθετικές πράξεις που έχουν αντίκτυπο στα δάση. Έχει ταχθεί από καιρό, στα ψηφίσματά του, υπέρ της ενίσχυσης του συντονισμού και της συνοχής των διάφορων μέσων που έχουν αντίκτυπο στα ευρωπαϊκά δάση. Η πρώτη δασική στρατηγική της ΕΕ εγκρίθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 1998 χάρη στο ψήφισμα του Κοινοβουλίου σχετικά με τη δασική στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο καλούσε την Επιτροπή να υποβάλει προτάσεις για μια ευρωπαϊκή δασική στρατηγική.

Τον Ιούλιο του 2019, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση με τίτλο «Εντατικοποίηση της δράσης της ΕΕ για την προστασία και την αποκατάσταση των δασών του πλανήτη». Στο ψήφισμα του 2020 σχετικά με την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, το Κοινοβούλιο χαιρετίζει την πρόθεση της Επιτροπής να αντιμετωπίσει την παγκόσμια αποψίλωση των δασών και την καλεί να εντείνει τις δράσεις της και να υποβάλει μια νέα, φιλόδοξη ενωσιακή στρατηγική για τα δάση, που θα αναγνωρίζει δεόντως τον σημαντικό ρόλο των ευρωπαϊκών δασών, του δασικού τομέα και της βιώσιμης διαχείρισης των δασών στον αγώνα κατά της κλιματικής αλλαγής και κατά της απώλειας της βιοποικιλότητας. Στο πλαίσιο αυτό, το Κοινοβούλιο αποφάσισε να καταρτίσει δύο ψηφίσματα: το ψήφισμα σχετικά με τον ρόλο της ΕΕ στην προστασία και την αποκατάσταση των δασών του πλανήτη και το ψήφισμα σχετικά με την ευρωπαϊκή δασική στρατηγική — μελλοντική πορεία. Σε σχέση με τα προηγούμενα, το Κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης ψήφισμα σχετικά με την αποψίλωση των δασών σε παγκόσμια κλίμακα, με συστάσεις προς την Επιτροπή σχετικά με ένα νομικό πλαίσιο της ΕΕ για την ανάσχεση και την αντιστροφή της αποψίλωσης των δασών για την οποία φέρει ευθύνη η ΕΕ σε παγκόσμια κλίμακα. Στις 13 Σεπτεμβρίου 2022 το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με μια νέα δασική στρατηγική της ΕΕ για το 2030 — Βιώσιμη διαχείριση των δασών στην Ευρώπη, το οποίο ανταποκρίνεται στη νέα δασική στρατηγική της ΕΕ για το 2030, η οποία εγκρίθηκε από την Επιτροπή το 2021.