Αρχές της δεκαετίας του ’50. Ο πιο αιματηρός και καταστροφικός πόλεμος στην ιστορία της ανθρωπότητας, ο Β’ Παγκόσμιος, είχε τελειώσει πριν από μόλις πέντε χρόνια και η Ευρώπη μετρούσε στο σώμα της πληγές, φόβους και χάσματα δυσπιστίας. Σε αυτή τη δύσκολη εικόνα ερχόταν να προστεθεί επιβαρυντικά η σοβιετική κυριαρχία στην Ανατολική Ευρώπη. Ηταν μια συγκυρία που «φώναζε» την ανάγκη για υπέρβαση των παλιών συγκρούσεων, κυρίως ανάμεσα στη Γερμανία και τη Γαλλία, και για ένα θαρραλέο άλμα προς το μέλλον. Με αυτόν τον ιστορικό εμβρυουλκό ξεκίνησε η διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης.

Το πρώτο βήμα, ο θεμέλιος λίθος της σημερινής Ευρωπαϊκής Ενωσης έγινε με την ίδρυση της ΕΚΑΧ, της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ανθρακα και Χάλυβα. Ηταν ο πρώτος υπερεθνικός ευρωπαϊκός οργανισμός, με διακηρυγμένο σκοπό (όπως δήλωνε ήδη και η ονομασία του) την κοινή διαχείριση και παραγωγή άνθρακα και χάλυβα από τις έξι ιδρυτικές χώρες-μέλη: Γαλλία, Ομοσπονδιακή Γερμανία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία και Λουξεμβούργο.
Σε πρώτη ανάγνωση, η ΕΚΑΧ ήταν μια συμφωνία οικονομικής συνεργασίας, με επίκεντρο δύο πόρους ζωτικούς για τη ζητούμενη μεταπολεμική βιομηχανική ανασυγκρότηση της Ευρώπης –τον άνθρακα και τον χάλυβα. Αλλά το project της ΕΚΑΧ δεν ήταν ποτέ απλώς ένα εγχείρημα οικονομικό – ήταν απ’ αρχής βαθύτατα πολιτικό, με διακριτή και βαρύνουσα την αμυντική διάσταση. Αυτή ήταν η ανάγκη, η προτεραιότητα και το κλίμα των καιρών.

Οι παραδοσιακές εντάσεις, η δυσπιστία και οι αμοιβαίες καχυποψίες άρχισαν να εκτονώνονται και σταδιακά να δίνουν τη θέση τους σε ένα κλίμα εμπιστοσύνης. Ενας νέος ευρωπαϊκός πόλεμος ανάμεσα στους παλιούς εχθρούς έγινε πια αδιανόητος. Η ειρήνη παγιώθηκε στην ήπειρό μας και η οικονομική συνεργασία βάθυνε. Ο δρόμος για τη δημιουργία της ΕΟΚ (Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα) το 1957 ήταν πια ορθάνοιχτος.

Και δεν ήταν η μοναδική προσπάθεια της εποχής προς αυτήν την κατεύθυνση. Ταυτόχρονα και παράλληλα με την ΕΚΑΧ γεννήθηκε και η πρώτη «καθαρή» πρόταση για την αμυντική ενοποίηση της Ευρώπης: τον Οκτώβριο του 1950, ο τότε πρόεδρος της Γαλλικής Εθνοσυνέλευσης, Ρενέ Πλεβέν, κατέθεσε το σχέδιό του για τη δημιουργία μιας υπερεθνικής ευρωπαϊκής αμυντικής δύναμης, με την ονομασία Ευρωπαϊκή Αμυντική Κοινότητα (ΕΑΚ). Το «Σχέδιο Πλεβέν» προέβλεπε την ίδρυση ενός ευρωπαϊκού στρατού με ενιαία στολή, κοινό προϋπολογισμό και υπερεθνικά θεσμικά-διοικητικά όργανα, ο οποίος θα ενσωμάτωνε ήδη υπάρχουσες στρατιωτικές μονάδες από τα κράτη-μέλη της ΕΑΚ.

Στόχος του σχεδίου ήταν να επιτρέψει τον επανεξοπλισμό της Ομοσπονδιακής Γερμανίας, υπό την άμεση ευρωπαϊκή επιτήρηση όμως, ώστε να αποτρέψει τον κίνδυνο της αναβίωσης ενός αυτόνομου και ανεξέλεγκτου γερμανικού στρατού. Η Συνθήκη για την ίδρυση της ΕΑΚ υπογράφηκε το 1952 από τα τότε έξι μέλη της ΕΚΑΧ. Αλλά γρήγορα φάνηκε ότι το σχέδιο ήταν εξαιρετικά φιλόδοξο για τις συνθήκες της εποχής. Παρά την αρχική υπογραφή, η ΕΑΚ τελικά κατέρρευσε το 1954. Οι Γάλλοι, κάνοντας δεύτερες σκέψεις, φοβήθηκαν ότι θα χάσουν τον εθνικό έλεγχο στις Ενοπλες Δυνάμεις τους. Ετσι, τον Αύγουστο του 1954 η Γαλλική Εθνοσυνέλευση καταψήφισε την ιδρυτική Συνθήκη της ΕΑΚ.

Η Ευρώπη προσανατολίστηκε πια στην οικονομική της ολοκλήρωση, που οδήγησε στις Συνθήκες της Ρώμης, το 1957, και στην ίδρυση της ΕΟΚ και στη συνέχεια στη δημιουργία της Ε.Ε. Η πολιτική και η στρατιωτική ενοποίηση μπήκαν σε... αναστολή διαρκείας και παραπέμφθηκαν στο αόριστο μέλλον. Η άμυνα της Δυτικής Ευρώπης ανατέθηκε στο ΝΑΤΟ, στο οποίο εντάχθηκε και η Ομοσπονδιακή Γερμανία το 1955: η αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα ανέλαβε δράση και η Ευρώπη διάλεξε για τον εαυτό της τον ρόλο του «καταναλωτή ασφάλειας».

Σήμερα, επτά και πλέον δεκαετίες μετά, καθώς ο πλανήτης συγκλονίζεται από τεκτονικές γεωπολιτικές ανακατατάξεις, η ανάγκη για στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης και, συνεπώς, για την ανάπτυξη της δικής της κοινής αμυντικής ικανότητας προβάλλει επιτακτική. Τελευταία, ειδικά μετά την έναρξη της δεύτερης προεδρικής θητείας Τραμπ, η Ενωση έχει αρχίσει (επιτέλους) να συζητάει την κοινή της άμυνα ως προτεραιότητα: Το περίφημο ReArm Europe με πόρους 800 δισ. ευρώ για προγράμματα εξοπλισμών – ήταν το πρώτο έμπρακτο βήμα, που όμως δεν αρκεί!

Προϋπόθεση για την αμυντική ενοποίηση είναι η διαμόρφωση ενιαίας αμυντικής κι εξωτερικής πολιτικής, με όργανα και μηχανισμούς αποφάσεων και κοινό ευρωπαϊκό επιτελείο, που θα μπορούν να δράσουν αστραπιαία και να αντιμετωπίσουν τις νέες πραγματικότητες. Μιας πολιτικής που θα θεωρεί δεδομένο ότι τα σύνορα των κρατών-μελών είναι σύνορα της Ε.Ε. και η παραβίασή τους βρίσκει αντιμέτωπη ολόκληρη την Ενωση, όπως προβλέπει το Αρθρο 42.7 της Συνθήκης, η ενεργοποίηση του οποίου χρειάζεται σαφές πλαίσιο. Ηρθε η ώρα των μεγάλων πολιτικών αποφάσεων, που θα κατοχυρώσουν την ευρωπαϊκή ασφάλεια και θα αναβαθμίσουν τον –αδύναμο σήμερα– διεθνή ρόλο της Ε.Ε. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έλεγε: «Η ενοποίηση της Ευρώπης είναι ένα γεγονός που θα επηρεάσει όχι μόνο τη μοίρα της, αλλά και την πορεία της ανθρωπότητας. Γιατί θα εξισορροπήσει τον συσχετισμό δυνάμεων στον κόσμο, θα κατοχυρώσει την ανεξαρτησία της Ευρώπης και θα συμβάλει στην εμπέδωση της παγκόσμιας τάξεως και ειρήνης». Μια τέτοια Ευρώπη δεν μπορεί παρά να είναι και πολιτικά ενοποιημένη και αμυντικά ισχυρή!

Δημοσιεύτηκε στο ένθετο "Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα" με την εφημερίδα Παραπολιτικά, στις 18 Ιουλίου